Rogwołod

Ten artykuł dotyczy księcia połockiego z X wieku. Zobacz też: inne postaci o tym imieniu.

Szablon:Władca kraju infobox Rogwołod (ros.Рогволод; białorus.Рагвалод) – książę połocki (ok. 945-978). Pochodził z plemienia Waregów. Przybył ze Skandynawii do Połocka. W latach 40. X wieku, został założycielem dynastii książąt połockich. Nieznana jest dokładna data śmierci Rogwołoda. Według źródeł śmierć poniósł pomiędzy 978 a 980 rokiem, wskutek najazdu Włodzimierza Wielkiego na Połock. Imię Rogwołod nosili w drugiej połowie XI wieku - syn i wnuk Wsiesława Połockiego. Kniaziowie połoccy, walcząc z potomkami Włodzimierza Wielkiego, wywodzili swój ród od Rogwołoda i jego córki Rogniedy, a swoje pretensje do tronu połockiego rościli nie od momentu nadania go Iziasławowi, synowi Rogniedy i Włodzimierza, przez Wielkiego Księcia Kijowskiego, ale od spuścizny po Rogwołodzie.

Wzmianki historyczne o Rogwołodzie

Informacje o Rogwołodzie zawierają kroniki ruskie: Powieść minionych lat i Roczniki Lawrenckie. Powieść minionych lat pod rokiem 980 odnotowała:

Włodziemierz I Swiatosławicz powrócił do Nowogrodu z Waregami. [...] I posłał do Rogwołoda do Połocka powiedzieć: "Chcę córkę twoją wziąć sobie za żonę". Tenże zapytał córki swojej: "Czy chcesz za Włodzimierza?". Ona odparła: "Nie chcę zzuwać butów synowi niewolnicy, ale chcę za Jaropełka". Ten Rogwołod przyszedł zza morza i dzierżył władzę swoją w Połocku, a Tury dzierżył władzę w Turowie, od niego poszli Turowczanie. I przyszli młodzieńcy Włodzimierza i przekazali mu całą rozmowę Rogniedy – córki kniazia połockiego Rogwołoda. Włodzimierz li zebrał wielu wojów – Waregów, Słowienów, Czudź i Krywiczy – i poszedł na Rogwołoda. A w tym czasie zbierali się już wydawać Rogniedę za Jaropełka. Napadł Włodzimierz na Połock i zabił Rogwołda i dwóch jego synów, a córkę wziął za żonę[1].

Kroniki Lawrenckie pod rokiem 1128 odnotowały:

O tychże Wsiesławiczech[2] tak opowiadają znający. Rogwołod władał ziemią połocką, i dzierżył ją, i rządził nią. A Włodzimierz znajdował się w Nowogrodzie, jeszcze małoletnim i poganinem, i miał stryja Dobrynię wojewodę – męża chrobrego i zapobiegliwego, i on posłał do Rogwołoda, prosząc córkę jego za Włodzimierza. [...] Ten Rogwołod przybył zza morza i władał Połockiem. [...] Dobrynia wpadł w gniew i, wziąwszy wojów, poszedł na Połock i pokonał Rogwołoda. Rogwołod uciekł do miasta, i podeszli do miasta, i wzięli miasto, i samego księcia Rogwołoda wzięli, i żonę jego, i córkę jego; a Dobrynia poniżał jego i córkę jego, nazwał ją niewolnicą, i rozkazał Włodzimierzowi być z nią przed ojcem i matką. Potem Włodzimierz zabił ojca jej, a samą ją wziął za żonę. [...] Ona zaś powiedziała: "Zasmuciłam się, bowiem ojca mojego zabiłeś i ziemię jego zagarnąłeś przeze mnie [...]". Od tego czasu wyjmują miecz wnukowie Rogwołoda przeciwko wnukom Jarosława[3].

Za pośrednictwem Wasilija Tatiszczewa zachowała się wzmianka o Rogwołodzie, pochodząca z Kroniki Joakima, z której wynikało, że Rogwołod był sojusznikiem Jaropołka w wojnie przeciwko Włodzimierzowi:

Włodzimierz, po powrocie od Waregów z wojskiem, zebrał Nowogrodców i poszedł na księcia połockiego Rogwołoda, bowiem ten zagarnął jego własność[4].

Chronologia życia

Daty zawarte w rocznikach są wątpliwe. Według roczników ruskich, Rogwołod przybył do Połocka, w okresie panowania Światosława Igorowicza, w latach 945-972 lecz nie później niż w roku 971, kiedy Światosław oddał Włodzimierzowi panowanie nad Nowogrodem. Przypuszczalnie panowanie Rogwołoda w Połocku rozpoczęło się około 947 roku. Za tą datą przemawia opis działalności wielkiej księżnej kijowskiej Olgi, która po pokonaniu Jaćwińgów, zajęła się umocnieniem granic swojego państwa, zakładając między innymi graniczne miasto Witebsk. Roczniki nie wspominają, że przy zakładaniu Witebska odwiedziła Połock, jedno z największych miast w tej części Europy[5]. Niektórzy historycy wykazują, że Olga nie rządziła ziemią połocką, lecz wzmacniała granice między swoim państwem a Księstwem Połockim.

Według Powieści minionych lat wojny między synami Światosława Igorowicza rozpoczęły się w 975 roku, a Włodzimierz po porażce wrócił do Nowogrodu i najechał Połock nie wcześniej niż w 977 roku. Wojna, w trakcie której zginął Rogwołod, zakończyła się nie później niż w 980 roku. Jakub Mnich z jednej strony potwierdza 980 rok, pisząc, że Włodzimierz został wielkim księciem kijowskim, po śmierci Światosława. Jednocześnie wskazuje dokładną datę zakończenia wojny między spadkobiercami Światosława – 11 czerwca 6486 roku, to jest 978 rok. Przy porównaniu dwóch źródeł można wywnioskować, że Rogwołod poniósł śmierć pomiędzy rokiem 977 a 978[6].

Dyskusja nad pochodzeniem Rogwołoda

Słowiańskie pochodzenie Rogwołoda

XIX-wieczny historyk Rusi, S. A. Giedieonow, w swoim dziele Waregowie i Ruś w rozdziale Spór o imiona przedstawił badania w zakresie etymologii imienia Rogwołod. Według niego imię Rogwołod ma korzenia słowiańskie. Wywodzi się od Roga lub Roha. Występuje w Latopisie Laurenckim pod rokiem 1096 jako patronimik Guriaty Rogowicza[7]. Według badań Museum Království českého, opublikowanych w Časopis Českého museum[8] imię Roh występowało w średniowiecznych Czechach. Imię Rogwołod powstało natomiast od połączenia słowiańskich słów róg – рог i władać – волод, w Czechach było znane jako Rohowlad. Analogicznie tworzone były inne imiona słowiańskie, na przykład, Wsiewołod – Всеволод. W tym wywodzie A. S. Giedieonow obala twierdzenie niemieckiego badacza Rusi, E.-E. Kunika, według którego forma onomastyczna tego imienia niespotykana jest wśród ludów słowiańskich.

Rogwołod "przybył zza morza" i według roczników był władcą Połocka. Przyjmując, że imię księcia ma pochodzenie słowiańskie, to, według A. S. Giedieonowa, należałoby informacji o zamorskim pochodzeniu Rogwołoda nie należy interpretować dosłownie. Historyk uważa, że prawdopodobnie kniaź Igor miał nieznaną z imienia siostrę lub córkę, którą wydał za jednego z władców skandynawskich. W posagu jej przydzielił Połock. Potomkiem tego małżeństwa mógł być Rogwołod, który "przybył zza morza i władał Połockiem". Otrzymał go w spadku po matce lub babce.

Za słowiańskim pochodzeniem Rogwołoda przemawia znajomość obrzędów weselnych córki Rogwołoda, Rogniedy. W rozmowie z ojcem księżniczka na pytanie "Czy chcesz za Włodzimierza?" odpowiada, że nie chce zdejmować mu butów. Zwyczaj zsuwania butów przez żonę był charakterystyczny dla Słowian. A. S. Giedieonow powołał się przy tym twierdzeniu na M. W. Łomonosowa, W. N. Tatiszczewa i W. S. Sołowjowa, którzy wymienili ten obyczaj przy opisywaniu chłopskich obrzędów weselnych Rosji i Litwy. U Normanów, według J. L. K Grimma, podczas zaślubin istniał zwyczaj zakładania butów oblubienicy przez pana młodego. Dopuszczając myśl o normańskim pochodzeniu Rogwołoda, to jego córka, Rogneda, sformułowałaby odpowiedź odmowną.

Za teorią słowiańską przemawia również fakt, że Włodzimierz pragnął poślubić Rogniedę, żeby otrzymać w posagu Księstwo Połockie. Świadczy to, że Rogwołod mógł być miejscowym, słowiańskim, księciem[9].

Badania A. S. Giedieonowa dały początek teorii słowiańskiego pochodzenia - książąt połockich. Za słowiańskim pochodzeniem opowiadali się również P. W. Gołubowski, N. I. Kostomarow i M. W. Downar-Zapolski.

Teoria skandynawska

Drugą teorię o pochodzeniu Rogwołoda głosi grupa historyków na czele z E. A. Ryndziewską, która nie do końca ufa Powieści minionych lat i Rocznikom Lawrenckim, a informacje o księciu Połocka Rogwołodzie nazywa legendą. Zdaniem E. A. Rydziewskiej i T. N. Dżakson, imię Rogwołod ma pochodzenie skandynawskie, ponieważ posiada charakterystyczną dla języków skandynawskich aliterację. Skandynawski wariant imienia Rogwołod brzmi Ragnvald. Według zwolenników tej teorii autorów roczników natchnęła połocka pieśń ludowa z przełomu XI/XII wieku[10].

Jednak ci sami badacze, którzy wywodzą istnienie Rogwołoda z tradycji ludowej, godzą się przyznać historyczność postaci księcia pod warunkiem, że jego korzenie wywodzone będą ze Skandynawii. Swoje poglądy opierają na zdaniu z Powieści minionych lat: "Rogwołod przybył zza morza"[11]. E. A. Ryndziewska uważa, że te źródła wyprowadzają ród książąt połockich od władców normanskich, wzorem panującego na Rusi rodu Rurykowiczów, którzy za swego protoplastę także uważali legendarnego wodza Normanów - Ruryka. Takie - skandynawskie - pochodzenie połockich władców znacznie podnosiło ich rangę i w okresie rozbicia dzielnicowego miało uzasadniać pretensje do panowania w księstwie. Genealogia ta była na tyle atrakcyjna dla książąt połockich, że woleli swój rodowód wyprowadzać po żeńskiej linii od Rogwołoda i jego normańskich przodków niż od samego Ruryka.

Jeden z historyków, J. W. Konowałow, utożsamia Rogwołoda z Rangvaldem Olafssonem z trzynastowiecznej sagi skandynawskiej o Ynglingach. Rangvald Olaffson był, według sagi, bratankiem Halfdana Czarnego.

Inni badacze, E. A. Mielnikow i T. N. Dżakson, zwracają uwagę na podobieństwo przekazów roczników słowiańskich i skandynawskiej sagi o Ejmundzie[12], które podnoszą problem dziedziczenia tronu w Połocku. W sadze o Ejmundie występuje jarl Rangvald Ulvsson, namiestnik Jarosława Mądrego w Ładodze i krewny jego żony – Szwedki Ingegerdy, przez niektórych badaczy utożsamiany z Rogwołodem, ze względu na podobieństwo imienia i okres rządów. Rangvald Ulvsson jest jednak postacią historyczną i niemożliwe jest aby był księciem połockim. Informacja o nim została zanotowana w 1096 roku i pochodziła od jego potencjalnego potomka, nowogrodzianina Giuriaty Rogowicza, któremu mogło zależeć na udowodnieniu swojego wysokiego pochodzenia[13].

Historyk Rusi, Władysław Duczko, przypuszcza, że Rogwołod był pierwszym skandynawskim władcą Połocka, przybyłym w pierwszej połowie X wieku. Zaznacza jednak, że taka teoria opiera się jedynie na spekulacjach lingwistycznych i geograficznych. Skandynawska odmiana imienia Rogwołod - Rangvald - była rozpowszechniona w rodach królewskich Danii i Szwecji. Duczko stwierdza, że do dalszych badań na temat pochodzenia Rogwołoda brakuje źródeł[14].

  1. В год 6488 (980), w: Повесть временных лет, s. [1].
  2. Potomkowie Wsiesława Briaczysławicza zwanego Czarodziejem.
  3. Летопись Русская по Лаврентьевскому списку, s. 206-207 [2].
  4. В. Н. Татищев, История Российская, cz. 1, (Rozdz. 4: Об истории Иоакима, епископа новгородского, s. [3]).
  5. Початок княжіння Святославового. Літо 946. У рік 6455 [947], w: Літопис руський. Роки 946-972, s. [4].
  6. Н. И. Милютенко, Вступление, w: Иаков, Память и похвала князю русскому Владимиру, s. [5].
  7. Летопись Русская по Лаврентьевскому списку [6]. (dostęp: 10 grudnia 2009).
  8. Časopis Národního musea, T. 6 [7].
  9. С. А. Гедеонов, Варяги и Русь, Москва 2005.
  10. Т. Н. Джаксон, О скандинавах в Полоцке и о статусе Полоцкой земли w: Austr í Görðum: древнерусские топонимы в древнескандинавских источниках, Глава 8. Palteskja ok þat ríki allt, er þar liggr til, s. [8].
  11. В год 6488 (980), w: Повесть временных лет, s. [9].
  12. Т. Н. Джаксон, Примечания, w: Прядь об Эймунде Хрингссоне, пер. Е. А. Рыдзевская, s. [10].
  13. Г. Навіцыян, Князь, які «прішелъ и-заморья»: гіпотэза паходжаньня Рагвалода, s. [11].
  14. W. Duczko, Ruś Wikingów. Historia obecności Skandynawów we wczesnośredniowiecznej Europie Wschodniej, Warszawa 2007, s. 108.

Bibliografia

Szablon:Bibliografia start

Źródła w wersji elektronicznej

  • Иаков, Память и похвала князю русскому Владимиру [12]. (dostęp: 10 grudnia 2009).
  • Летопись Русская по Лаврентьевскому списку [13]. (dostęp: 10 grudnia 2009).
  • Літопис руський [14]. (dostęp: 10 grudnia 2009).
  • Повесть временных лет [15]. (dostęp: 10 grudnia 2009).
  • Прядь об Эймунде Хрингссоне [16]. (dostęp: 10 grudnia 2009).

Szablon:Bibliografia start

Opracowania

  • Časopis Národního musea‎, T. 6 [17].
  • Duczko W., Ruś Wikingów. Historia obecności Skandynawów we wczesnośredniowiecznej Europie Wschodniej, Warszawa 2007. ISBN 9788374361262.
  • Гедеонов С. А., Варяги и Русь, Москва 2005. ISBN 5931651438.
  • Джаксон Т. Н., Austr í Görðum: древнерусские топонимы в древнескандинавских источниках, Москва 2001. ISBN 5-94457-022-9 [18]. (dostęp: 10 grudnia 2009).
  • Навіцыян Г., Князь, які «прішелъ и-заморья»: гіпотэза паходжаньня Рагвалода [19]. (dostęp: 10 grudnia 2009).
  • Татищев В. Н., История Российская, Cz. 1 [20]. (dostęp: 10 grudnia 2009).

Szablon:Bibliografia stop


Poprzednik
-
Coat of Arms of Połack, Belarus.png Książę Połocka
ok. 945–ok. 978
Coat of Arms of Połack, Belarus.png Następca
Włodzimierz I Wielki