Ruryk (1906)

Ruryk
Ilustracja
{{{opis grafiki}}}
Oznaczenie NATO {{{oznaczenie NATO}}}
Historia
Stocznia Vickers, Barrow-in-Furness Anglia
Początek budowy {{{początek budowy}}}
Położenie stępki 9 sierpnia 1905
Wodowanie 4 listopada 1906
 MW Rosji
Wejście do służby lipiec 1909
Wycofanie ze służby 1924
Dane taktyczno-techniczne
Wyporność normalna: 15 170 t
pełna: 18 500 t
Długość 161,2 m
Szerokość 22,86 m
Zanurzenie 7,92 m
Napęd
2 maszyny parowe VTE o mocy 19.700 KM, 2 śruby
Prędkość 21 węzłów
Uzbrojenie
4 działa 254 mm (2xII)
8 dział 203 mm (4xII)
20 dział 120 mm (20xI)
4 działa 47 mm, 8 km
2 wt 450 mm
Opancerzenie
burty do 152 mm
pokład do 38 mm
wieże dział do 203 mm
Załoga 964

Ruryk (ros. Рюрик ) – rosyjski krążownik pancerny z okresu I wojny światowej, jedyny okręt swojego typu. Był drugim rosyjskim krążownikiem pancernym o tej nazwie, po krążowniku "Ruryk" zatopionym podczas wojny rosyjsko-japońskiej.

Budowa

Jeszcze na początku wojny rosyjsko-japońskiej Rosja zdecydowała zbudować nowoczesny silny krążownik pancerny, mogący działać jako "szybkie skrzydło" eskadry pancerników i służyć do zadań rozpoznawczych. Pierwszym rosyjskim krążownikiem pancernym o takim przeznaczeniu był ukończony tuż przed wojną "Bajan", lecz nowy okręt miał być większy i silniejszy oraz współpracować z nowo budowanymi pancernikami "Andriej Pierwozwannyj" i "Impierator Pawieł I". W lipcu 1904 Morski Komitet Techniczny ministerstwa marynarki ogłosił konkurs na zaprojektowanie takiego okrętu, według opracowanych w Rosji założeń. W konkursie zwyciężyła brytyjska firma Vickers z Barrow-in-Furness i 31 maja 1905 podpisano wstępne zamówienie na skonstruowanie i budowę okrętu, z przewidywanym terminem gotowości na 1 marca 1907[1]. Cena okrętu miała wynosić 1,5 mln funtów (14 190 000 rubli)[2]. Początkowo projekt przewidywał uzbrojenie z 4 dział 254 mm, 12 dział 203 mm i 20 - 76 mm, lecz na wniosek strony rosyjskiej zmieniono je na 4 działa 254 mm, 8 dział 203 mm i 20 dział 120 mm, wzmacniając wyraźnie artylerię średnią kosztem rezygnacji z dwóch wież dział 203 mm na śródokręciu. Wyporność projektowa wzrosła natomiast z 13.500 t do 15.000 t[1].

Stępkę pod budowę okrętu położono 9 sierpnia 1905[1], jeszcze przed oficjalnym podpisaniem umowy, które miało miejsce 10(23) stycznia 1906 (daty w nawiasie – według nowego stylu)[2]. W tym czasie masa konstrukcji sięgnęła już 2600 ton. Na etapie budowy doszło do opóźnień, spowodowanych m.in. wprowadzaniem przez stronę rosyjską dalszych zmian do projektu (nie praktykowanym w brytyjskim budownictwie okrętowym) oraz koniecznością opanowania rosyjskich norm dla zaprojektowania uzbrojenia i produkcji pancerza poziomego[1]. Kadłub wodowano 4 listopada 1906. 6 lipca 1907 okręt rozpoczął próby morskie, po czym dalsze wyposażanie i montaż artylerii podzlecono firmie Beardmore w Dalmuir. Podczas prób artylerii w lecie 1908 pojawił się problem ze słabym mocowaniem podstaw wież, powodującym odkształcenia pokładów podczas strzelania. Po wzmocnieniu mocowania wież, w sierpniu 1908 okręt, przyjęty warunkowo, przepłynął do Rosji[1]. Dalsze próby w Rosji wykazały jednak ponowne problemy z mocowaniem wież, które ostatecznie usunięto w Kronsztadzie do czerwca 1909 z pomocą producenta. Koszt poprawek na miejscu wyniósł jednak ponad 3 miliony rubli, które strona rosyjska zatrzymała z kontraktu, a Vickers otrzymał jedynie 1.129.972 funtów[notatka 1] "Ruryk" wszedł w końcu do służby w lipcu 1909 roku[1].

Warto podkreślić, że budowa okrętu dla Rosji w Wielkiej Brytanii była ewenementem w historii dotychczasowych stosunków między oboma krajami (rosyjska doktryna morska przez większą część II połowy XIX wieku upatrywała brytyjską flotę i żeglugę jako głównego potencjalnego przeciwnika, a Wielka Brytania nieoficjalnie wspierała Japonię w trwającej jeszcze do 1905 roku wojnie rosyjsko-japońskiej) i być może stanowiła zapowiedź zbliżenia obu krajów, uwieńczonego zawarciem sojuszu antyniemieckiego w 1907 (ententa)[3].

W 1905 roku planowano budowę dwóch dalszych okrętów tego typu w Rosji, jednakże zrezygnowano z niej z powodu trudności technologicznych, wiążących się z koniecznością importu stali wysokiej wytrzymałości lub przeprojektowania okrętu. Planowano także na przełomie lat 1905/1906 rozwinięcie typu "Ruryka" z napędem turbinami parowymi, lecz na przeszkodzie jego rozwojowi stanął brak doświadczenia w tym zakresie konstruktorów rosyjskich. Projekt turbinowego "Ruryka" sporządziła w 1906 roku także firma Vickers, lecz nie był on zrealizowany, a wkrótce koncepcja okrętu z artylerią dwóch kalibrów stała się przestarzała[4].

Konstrukcja i opis

Opis ogólny

Okręt miał zwartą sylwetkę, z trzema niskimi kominami blisko siebie na śródokręciu, nadbudówką dziobową tuż przed nimi i z długimi płaszczyznami pokładu przed wieżą dziobową i za wieżą rufową. Dziobnica miała typową dla tego okresu formę taranową. Podniesiony pokład dziobowy, pozbawiony wzniosu, ciągnął się na ok. 2/3 długości kadłuba. Na śródokręciu pod pokładem dziobowym znajdowały się kazamaty dla 8 dział 120 mm na każdej z burt. Wieże drugiego kalibru artylerii głównej 203 mm umieszczone były po bokach centralnej grupy nadbudówek - dwie dziobowe na pokładzie dziobowym, po obu stronach pierwszego komina, a dwie rufowe na pokładzie górnym, za uskokiem pokładu dziobowego, po obu stronach niewielkiej nadbudówki mieszczącej rufowe stanowisko dowodzenia.

Widok na rufową wieżę dział 254 mm

Uzbrojenie

Artylerię główną stanowiły 4 działa kalibru 254 mm (10 cali) o długości lufy 50 kalibrów (L/50), umieszczone w dwóch dwulufowych wieżach, na dziobie i rufie, w osi symetrii kadłuba. Działa były konstrukcji Vickersa, lecz zaprojektowane według rosyjskich specyfikacji[notatka 2]. Obrót wieży i podnoszenie dział było elektryczne (było to nowością dla Brytyjczyków, stosujących systemy hydrauliczne)[5]. Działa strzelały pociskami o masie 225,2 kg na odległość do 11,7 mil morskich. Praktyczny kąt ostrzału wynosił 260° dla wieży dziobowej i 280° dla rufowej[5]. Na skutek intensywnego szkolenia, lufy tych dział były jednak w chwili wybuchu I wojny światowej już mocno zużyte, co pogarszało celność. Ich produkcję podjęły rosyjskie Zakłady Obuchowskie, ale zdołano wyprodukować tam tylko 4 działa i dopiero pod koniec 1915 roku zostały wymienione na nowe (działa 203 mm wymieniono na nowe w maju 1915)[6]. Normalny zapas amunicji wynosił po 80 pocisków przeciwpancernych lub burzących na działo, maksymalnie w magazynach mieściło się 96 pocisków na działo[5].

Typową dla ciężkich okrętów początku XX wieku artylerię główną drugiego kalibru stanowiło 8 dział kalibru 203 mm (8 cali) o długości lufy L/50. Umieszczone były w czterech dwulufowych wieżach, po dwie na burtę, strzelających w kierunku dziobu albo rufy i na burty, z zakresem ostrzału po 170° dla wież dziobowych i 160° dla rufowych[5]. Strzelały pociskami o masie 112,2 kg na odległość do 8,6 mili morskiej. Zapas amunicji stanowiło po 110 pocisków półpancernych lub burzących na działo (maksymalnie miejsce było na 128 pocisków). Wieże dział obu kalibrów artylerii głównej były podobne, skonstruowane przez Vickersa, lecz według rosyjskich wymagań opracowanych dla pancerników typu Andriej Pierwozwannyj[5].

Artylerię średnią stanowiło 20 dział kalibru 120 mm Vickers w kazamatach burtowych, o długości lufy L/50, na pojedynczych podstawach. Umieszczone były po 10 na burtę, z czego po 8 pod pokładem dziobowym na śródokręciu, a 2 na rufie, o jeden pokład niżej (umieszczone były one w ścianach jadalni i salonu admiralskiego)[7]. Kąt ostrzału wynosił ok. 110-120° - według założeń cel mogły ostrzeliwać naraz co najmniej 4 działa[5]. Działa te miały dłuższe lufy od standardowo używanych we flocie rosyjskiej dział Canet (L/45) i większą donośność – do 7,8 mili morskiej. Pociski miały masę 26,1-29,5 kg. Masa całego działa z podstawą wynosiła 8750 kg. Zapas amunicji wynosił po 200 pocisków burzących, szrapneli, nurkujących lub oświetlających, w dwóch komorach amunicyjnych (miejsce było na 219 pocisków na działo). Wysokie umieszczenie głównej baterii (5,5 m nad wodą) zwiększało zasięg i zmniejszało wpływ złej pogody[5]. Uzbrojenie uzupełniały 4 działa 47 mm Hotchkiss, umieszczone na dachach wież 203 mm, pełniące funkcję głównie salutacyjne lub szkolne[5]. Na skrzydłach mostka i śródokręciu było sześć karabinów maszynowych 7,62 mm Maxim, a dalsze dwa na kutrach parowych. Okręt miał ponadto dwie podwodne stałe wyrzutnie torpedowe kalibru 450 mm, w przedziale poniżej wieży dziobowej, po jednej na każdą burtę, ustawione prostopadle do burt, z zapasem 3 torped każda[5]. Masa salwy burtowej artylerii głównej "Ruryka" wynosiła 1350 kg, a samych dział 254 mm – 900 kg[1].

Dopiero latem 1916 "Ruryk" otrzymał pierwsze działo przeciwlotnicze – kalibru 63 mm Zakładów Obuchowskich, zamontowane na samym dziobie, o kącie podniesienia do 75°. Drugą armatę tego typu ustawiono następnie na samej rufie. W kwietniu 1917 zamierzano zamienić je na działa 76 mm Lendera, ale nie jest jasne, czy zdołano to wykonać[6]. Przez pewien czas "Ruryk" miał też działko automatyczne 40 mm Vickersa i dwa km-y dostosowano do strzelania przeciwlotniczego[6].

Do kierowania ogniem artylerii służyły 2 dalmierze 9-stopowe (o bazie 2743 mm) Barr & Stroud w wieżyczkach na nadbudówkach dziobowej i rufowej[6]. W toku służby zestaw dalmierzy ulegał wzbogaceniu: najpierw okręt otrzymał dalmierz 4,5-stopowy (1372 mm) do celów nawigacyjnych i trzeci 9-stopowy. Pod koniec 1915 roku zamontowano dwa dalsze dalmierze 9-stopowe na wieżach artylerii głównej. Oprócz 5 dalmierzy 9-stopowych Barr & Stroud (2 w wieżach artylerii i 3 na skrzydłach mostka), okręt posiadał wówczas 9-stopowy dalmierz Pollen w powiększonej opancerzonej wieżyczce na nadbudówce dziobowej. Dodatkowo dodano dalmierz 4,5-stopowy dla działa przeciwlotniczego[6].

Opancerzenie

Schemat opancerzenia okrętu

Główny element opancerzenia burt stanowił pas pancerny na całej długości linii wodnej. W najgrubszym odcinku, chroniącym cytadelę między wieżami artylerii głównej, jego grubość wynosiła 152 mm, zmniejszając się do 102 mm na dolnej krawędzi. Poza cytadelą, w stronę dziobu pas miał grubość 102 mm i dalej 76 mm, a na rufie 76 mm. Nad głównym pasem w środkowej części był górny pas, grubości 76 mm. Pas sięgał 1,5 m poniżej konstrukcyjnej linii wodnej. Bateria artylerii średniej nad pasem pancernym na śródokręciu oraz na rufie była chroniona pancerzem burtowym 76 mm.

Dolny pokład pancerny miał grubość 25 mm, z bocznymi skosami grubości 38 mm (25+13 mm), dochodzącymi do dolnego krańca pasa pancernego. Nad nim znajdował się pancerny pokład średni grubości 38 mm. Ponadto, kazamaty dział 120 mm na śródokręciu i rufie były chronione od góry pokładem grubości 25 mm. Grodzie za baterią artylerii średniej na śródokręciu oraz przed baterią na rufie, miały grubość 76 mm.

Wieże dział 254 mm miały pancerz 203 mm z przodu i boków, 152 mm z tyłu i 64 mm od góry. Ich barbety miały grubość, stopniowo od góry, do dolnego pokładu, 184 - 108 - 51 mm (wieża dziobowa) i 184 - 51 mm (wieża rufowa). Wieże dział 203 mm miały pancerz dookoła 178 mm i na dachu 51 mm, a ich barbety, od góry, 152 - 76 - 38 mm. Okręt miał dziobowe i rufowe stanowiska dowodzenia opancerzone płytami 203 mm dookoła i 51 mm na dachu. Pod nimi były szyby komunikacyjne prowadzące pod dolny pokład, opancerzone od 125 do 25 m. Nad stanowiskami dowodzenia były dalmierze, chronione pancerzem 152 mm. Podwodną ochronę kadłuba stanowiły wzdłużne grodzie grubości 38 mm w rejonie cytadeli, oddzielające zasobnie węglowe, przylegające do burt, od przedziałów siłowni.

Kadłub, napęd i wyposażenie

Kadłub "Ruryka" dzielił się na przedziały wodoszczelne 30 poprzecznymi grodziami (tylko 4 z nich miały pełną wysokość do pokładu górnego). Okręt miał trzy ciągłe pokłady, na całą długość: górny, środkowy (pancerny) i dolny (również pancerny)[8].

28 kotłów Belleville było rozmieszczonych w czterech poprzecznych kotłowniach jedna za drugą (po 8 w trzech pierwszych, 4 w czwartej)[1]. Dwie czterocylindrowe pionowe maszyny parowe potrójnego rozprężania były umieszczone w dwóch przedziałach obok siebie, przedzielonych podłużną grodzią, za kotłowniami. Moc kontraktowa wynosiła 19 700 KM. Maksymalna prędkość na próbach wynosiła 21,43 w, przy mocy 20 580 KM[1].

Okręt był wyposażony w dwa 12-tonowe kutry parowe, 1 kuter z silnikiem spalinowym i 9 łodzi wiosłowych różnych rozmiarów, zgrupowane na śródokręciu[1].

Początkowo okręt miał (wbrew planom) tylko maszt rufowy, lecz wraz ze zmianą koncepcji rosyjskich, w 1910 ustawiono na nim też palowy maszt dziobowy na nadbudówce dziobowej. Na przełomie 1916/1917 zamieniono go na maszt trójnożny, ze stanowiskiem [obserwacyjnym artylerii] na szczycie[1].

Ocena

Masa salwy burtowej artylerii głównej "Ruryka" 1350 kg przewyższała wszystkie krążowniki pancerne z wyjątkiem japońskich typów Ibuki i Tsukuba, uzbrojonych nietypowo dla tej klasy w działa 305 mm[1]. Główny kaliber w postaci 4 dział 254 mm posiadały jeszcze jedynie włoskie krążowniki typów Amalfi i San Marco i amerykański Tennesse, lecz miały słabsze działa drugiego kalibru. "Ruryk" przewyższał ponadto inne krążowniki pancerne posiadające artylerię główną dwóch kalibrów, pod względem artylerii pomocniczej (jedynie japońskie miały działa kalibru 120 mm, lecz w mniejszej liczbie, a większość miała działa kalibru 76 mm).

Pancerz grubości typowej dla ogółu krążowników pancernych pokrywał większą powierzchnię, niż u większości z nich. Okręt miał dobrą dzielność morską, dużą żywotność i stosunkowo zaawansowany system kontroli uszkodzeń (zalewania i osuszania przedziałów). Jedyną większą wadą projektu była prędkość, niższa od większości nowo budowanych krążowników pancernych o 1-2 węzły. Ogółem, "Ruryk" był jednym z najlepszych krążowników pancernych świata, o dobrze zbalansowanych charakterystykach, lecz podobnie, jak inni przedstawiciele tej klasy, stał się przestarzały koncepcyjnie z chwilą pojawienia się szybszych i lepiej uzbrojonych krążowników liniowych. Mimo to, nie miał na Bałtyku silniejszych lub nawet równorzędnych przeciwników, gdyż Niemcy swoje krążowniki liniowe i nowe pancerniki trzymali na Morzu Północnym jako przeciwwaga dla floty brytyjskiej[1].

  1. a b c d e f g h i j k l m S. Winogradow, A. Fiedeczkin, Ruryk...
  2. a b M. Glock, Rjurik..., s.59
  3. M. Glock, Rjurik..., s.58
  4. S. Winogradow, A. Fiedeczkin, Bronienosnyj... ss.35-36
  5. a b c d e f g h i S. Winogradow, A. Fiedeczkin, Bronienosnyj... ss.47-55
  6. a b c d e S. Winogradow, A. Fiedeczkin, Bronienosnyj... ss.56-58
  7. M. Glock, Rjurik..., ss.62-63
  8. S. Winogradow, A. Fiedeczkin, Bronienosnyj... s.46

Uwagi

  1. Koncern Vickers usiłował uzyskać całość ceny 1,5 mln funtów, powołując się na to, że dokumentacja konstrukcyjna okrętu została zaaprobowana przez Morski Komitet Techniczny. Mimo przychylnego stanowiska kręgów dowódczych marynarki rosyjskiej, wobec krytyki okrętu i carskiej polityki przez opozycję parlamentarną i prasę liberalną, ostatecznie władze nie zdecydowały wypłacić Vickersowi całości pieniędzy - S. Winogradow, A. Fiedeczkin, Bronienosnyj... ss.34-35.
  2. Działa 254 mm wywodziły się częściowo z wcześniejszych rosyjskich dział tego kalibru, o krótszej lufie L/45, zastosowanych w pancernikach typu Pierieswiet i pancernikach przybrzeżnych typu Admirał Sieniawin. Technologia wykonania ich luf nie była stosowana w praktyce brytyjskiej i była nowa dla firmy Vickers; głównym brytyjskim wkładem w konstrukcję było zastosowanie zamka śrubowego Welina. S. Winogradow, A. Fiedeczkin, Bronienosnyj... s.48.

Bibliografia

  • (ros.) Siergiej Winogradow, A. Fiedeczkin (С.Е.Виноградов, А.Д.Федечкин), Ruryk - fłagman Bałtijskogo fłota («Рюрик» — флагман Балтийского флота), Moskwa 2003
  • (ros.) Siergiej Winogradow, Bronienosnyj kriejsier Ruryk - fłagman Bałtijskogo fłota, Juza / Kollekcja / EKSMO, Moskwa 2010, ISBN 978-5-699-44352-9
  • Michał Glock, Rjurik - najlepszy krążownik pancerny Mikołaja II, w: Morze, Statki i Okręty 4/2010