SM UB-18

SM UB-18
Ilustracja
{{{opis grafiki}}}
Typ UB II
Oznaczenie NATO {{{oznaczenie NATO}}}
Historia
Stocznia Blohm + Voss, Hamburg (Werk 248)
Początek budowy {{{początek budowy}}}
Wodowanie 21 sierpnia 1915
 Kaiserliche Marine
Wejście do służby 10 grudnia 1915
Wycofanie ze służby 9 grudnia 1917
Los okrętu zatopiony
Dane taktyczno-techniczne
Wyporność
• na powierzchni
• w zanurzeniu

263 ton
287 ton
Długość 36,13 metra
Szerokość 3,2 metra
Zanurzenie 3,7 metra
Zanurzenie testowe 50 metrów
Rodzaj kadłuba jednokadłubowy
Napęd
2 x silnik Diesla (284 KM), 2 x silnik elektryczny (180 KM)
2 wały napędowy, 2 śruby
Prędkość
• na powierzchni
• w zanurzeniu

9,15 węzła
5,81 węzła
Zasięg 6650 Mm @ 5 węzłów (pow.)
45 Mm @ 4 węzłów (zan.)
Uzbrojenie
4 torpedy, potem 6, działko 5 cm SK L/40
Wyrzutnie torpedowe 2 x 500 mm (dziób)
Załoga 23 osoby

SM UB-18niemiecki jednokadłubowy okręt podwodny typu UB II zbudowany w stoczni Blohm + Voss (Werk 248) w Hamburgu w roku 1915. Zwodowany 21 sierpnia 1915 roku, wszedł do służby w Kaiserliche Marine 10 grudnia 1915 roku. W czasie swojej służby, SM UB-18[a] odbył 31 patroli, w czasie których zatopił 127 statków o łącznej pojemności 130 841 BRT, uszkodził 4 o łącznej pojemności 7418 BRT oraz oraz jeden okręt o wyporności 725 ton[1]. Służbę rozpoczął w Flotylli Flandria (U-boote des Marinekorps U-Flotille Flandern) 16 lutego 1916 roku jako pierwsza jednostka skierowana do tej formacji[2].

Budowa

Okręt SM UB-18 był pierwszym z typu UB II, który był następcą typu UB I. Był średnim jednokadłubowym okrętem przeznaczonym do działań przybrzeżnych, o prostej konstrukcji, długości 36,13 metra, wyporności w zanurzeniu 263 tony, zasięgu 6450 Mm przy prędkości 5 węzłów na powierzchni oraz 45 Mm przy prędkości 4 węzłów w zanurzeniu[3]. W typie II poprawiono i zmodernizowano wiele rozwiązań, które były uważane za wadliwe w typie I. Zwiększono moc silników, pojedynczy wał zastąpiono dwoma.

Służba

11 grudnia 1915 roku, w dniu przyjęcia okrętu do służby, dowódcą jednostki został mianowany porucznik marynarki (niem. Oberleutnant zur See) Franz Wäger[4][b]. Wäger poprzednio z sukcesami dowodził okrętem SM UC-7[5]. Na stanowisku dowódcy okrętu pozostawał do 15 lutego 1916 roku.

Służba pod dowództwem Otto Steinbrincka

Drugim dowódcą okrętu został mianowany Otto Steinbrinck, który został przeniesiony na nową jednostkę z okrętu SM UB-10[6]. Pod dowództwem już doświadczonego porucznika w dniu 26 lutego 1916 roku SM UB-18 zatopił francuski trałowiec pomocniczy „Au Revoir” o pojemności 1058 BRT. Statek został zatopiony u wybrzeży Francji na pozycji (49°33′N 0°04′E/49,550000 0,066667)[7]. Dwa tygodnie później, 8 marca 1916 roku, u wejścia do portu w Boulogne-sur-Mer UB-18 storpedował brytyjski parowiec „Harmatris” o pojemności 6387 BRT. Zbudowany w 1912 roku w Newcastle statek płynął z Saint John do Boulogne-sur-Mer z ładunkiem siana i owsa. W wyniku ataku śmierć poniosło czterech członków załogi [8][9]. Następnego dnia w okolicach Hawru UB-18 storpedował dwie kolejne jednostki. Pierwszym był francuski statek pasażerski „Louisiane” o pojemności 5109 BRT. Pochodzący z 1905 roku transatlantyk płynął z Nowego Orleanu do Hawru, oprócz pasażerów przewoził ładunek bawełny. Został zatopiony u wejścia do portu docelowego. Zginęła jedna osoba[10][11]. Drugim był norweski żaglowiec „Silius” o pojemności 1559 BRT. Pochodzący z 1895 roku statek płynął z Nowego Jorku do Hawru z ładunkiem jęczmienia[12]. W czasie kolejnego patrolu w okolicach portu w Hawrze UB-18 pod dowództwem Steinbrincka zatopił dwa statki. 22 marca brytyjski parowiec „Kelvinbank”, o pojemności 4209 BRT. Zbudowany w 1903 roku statek płynął z Buenos Aires do Hawru z ładunkiem owsa i mrożonego mięsa. Został zatopiony na pozycji (49°27′N 3°27′E/49,450000 3,450000)[13]. 23 marca w bezpośrednim sąsiedztwie tego miejsca UB-18 zatopił norweski statek „Kannik” o pojemności 2397 BRT. Był to zbudowany w 1894 roku w Glasgow parowiec, który płynął z ładunkiem drobnicowym z Nowego Jorku do Hawru[14]. W uznaniu nadzwyczajnych zasług, jakie w wojnę podwodną wniósł Otto Steinbrinck, 29 marca 1916 roku odznaczony Pour le Mérite. Był trzecim dowódcą okrętu podwodnego, który otrzymał ten najwyższy pruski i niemiecki order wojskowy [6]. Pour le Mérite przed Steinbrinckiem zostali odznaczeni Otto Weddigen (24 października 1914)[15] oraz Otto Hersing (5 czerwca 1915)[16].

W czasie kolejnego patrolu w kwietniu 1916 roku UB-18 zatopił trzy jednostki oraz jedną uszkodził. W końcu kwietnia w czasie patrolu u wybrzeży Wielkiej Brytanii UB-18 zatopił kolejne dwie jednostki. 25 kwietnia na pozycji (52°40′N 3°15′E/52,666667 3,250000) na wschód od Great Yarmouth storpedował brytyjski okręt podwodny HMS E22. Z 33-osobowej załogi okrętu śmierć poniosło 31 marynarzy łącznie z dowódcą. Dwóch członków załogi dostało się do niewoli[17]. 26 kwietnia UB-18 zatrzymał i zatopił kuter żaglowy „Alfred” o pojemności 24 BRT[1]. 17 lipca 1916 roku w okolicach mielizn Haisborough Sands na północny wschód od Happisburgh, UB-18 zatrzymał i zatopił sześć brytyjskich kutrów żaglowych[1].

W czasie patrolu w kanale La Manche w okolicach wybrzeży Normandii oraz wyspy Wight, w pierwszej połowie sierpnia 1916 roku UB-18 zatopił 15 jednostek brytyjskich i francuskich i jedną uszkodził[1]. Największymi były parowiec „Spiral”, o pojemności 1342 BRT zatopiony 40 mil na południowy zachód od latarni morskiej St Catherine[18]. 10 sierpnia 1916 roku na północny wschód od Barfleur UB-18 zatopił pięć statków – trzy francuskie i dwa norweskie. Pierwszym był francuski parowiec „Marie” o pojemności 784 BRT[19]. Drugim norweski statek „Credo”, o pojemności 728 BRT. „Credo” płynął z ładunkiem węgla z Barry do Rouen. Został zatopiony w pozycji (49°55′N 0°55′E/49,916667 0,916667)[20]. Trzecim był zbudowany w 1896 roku francuski statek żaglowy „Saint Pierre”, o pojemności 149 BRT, który płynął z ładunkiem kamienia z Saint-Malo do Le Tréport[21]. Czwartym kolejny norweski parowiec „Sora”, o pojemności 1052 BRT. Zbudowany w 1888 roku we Flensburg statek identycznie jak wcześniej zatopiony „Credo” płynął z ładunkiem węgla z Barry do Rouen. Został zatopiony w pozycji (49°45′N 0°55′E/49,750000 0,916667)[22]. Ostatnim, piątym statkiem brytyjski żaglowiec „Annette Marie”, o pojemności 118 BRT. Statek został zatrzymany i zatopiony podczas swojej podróży z ładunkiem węgla, ze Swansea do Hawru[23].

Na początku września UB-18 rozpoczął kolejny patrol w kanale La Manche. W jego czasie od 3 do 14 września dowodzony przez Steinbricka okręt zatopił 20 jednostek nieprzyjaciela oraz jedną uszkodził[1]. 3 września dwa niewielkie brytyjskie statki parowe: „Netta” o pojemności 370 BRT oraz „Teesborough” (308 BRT). 5 września kolejne dwa statki: brytyjski parowiec z 1871 roku „City Of Ghent” o pojemności 370 BRT, który został zatrzymany i zatopiony 18 mil na południowy wschód od Barfleur[24] oraz belgijski „Marcel” o pojemności 1433 BRT. „Marcel” został zatopiony 20 mil na północ od Barfleur[25]. 8 września 35 mil na południowy zachód od Bishop Rock UB-18 storpedował pływający pod banderą Szwecji parowiec „Gamen” o pojemności 2619 BRT. Zbudowany w 1902 roku w Blyth statek płynął z ładunkiem węgla z Barry do Algieru[26]. 9 września łupem UB-18 padły dwa francuskie żaglowce oraz norweski parowiec „Lodsen” o pojemności 1247 BRT. „Lodsen”, który został zbudowany w 1899 roku w Fevik (Norwegia), płynął z Cardiff do Lisbony z ładunkiem węgla. Został zatrzymany i zatopiony na pozycji (49°29′N 6°20′E/49,483333 6,333333)[27][28]. Tego samego dnia UB-18 ostrzelał z broni pokładowej i uszkodził brytyjski Q-ship HMS „Carrigan Head” o wyporności 4201 RT. W wyniku ataku zginął jeden członek załogi HMS „Carrigan Head”[29]. 10 września UB-18 zatopił trzy duże statki. Pierwszym był norweski parowiec „Furu” o pojemności 2029 BRT. Ten zbudowany w 1900 roku w Campbeltown statek, który płynął z Cardiff do Philippeville w Algierii został zatopiony na pozycji (49°00′N 6°55′E/49,000000 6,916667)[30]. Drugim był francuski bark „Marechal De Villars” o pojemności 1908 BRT[31]. Bark płynął z Seattle do Ipswich z ładunkiem zboża. Został zatrzymany i zatopiony na pozycji (49°06′N 6°15′E/49,100000 6,250000). Trzecim zatopionym tego dnia statkiem był norweski parowiec „Polynesia” o pojemności 4064 BRT[32]. Zbudowany w 1895 roku w Sztokholmie statek płynął z Nowego Jorku do Londynu z ładunkiem parafiny i benzyny. Został zatopiony na pozycji (49°19′N 6°36′E/49,316667 6,600000)[32]. Podobna sytuacja miała miejsce 11 września. UB-18 zatopił kolejne trzy statki na południowy zachód od Scilly. Pierwszym był grecki parowiec „Assimacos” o pojemności 2898 BRT[33]. Zbudowany w 1890 roku w Newcastle w stoczni C.S. Swan & Hunter płynął z Glasgow do Geniu z ładunkiem węgla. Został zatrzymany i zatopiony w 45 mil na południe od Seven Stones. Drugim norweski statek „Kong Ring” o pojemności 1611 płynący z Almerii do Glasgow z ładunkiem owoców, który został zatopiony na pozycji (49°32′N 6°41′E/49,533333 6,683333)[34]. Trzecim hiszpański „Luis Vives” o pojemności 2160 BRT[35]. Statek, który na pokładzie miał ładunek warzyw i owoców płynął z Walencji do Liverpoolu. Został zatrzymany, a następnie storpedowany na pozycji (49°32′N 6°26′E/49,533333 6,433333). 12 sierpnia 30 mil na południowy zachód od Scilly UB-18 zatopił największą jednostkę nieprzyjaciela w swojej historii. Zbudowany w 1916 roku tankowiec „Antwerpen” o pojemności 7955 BRT płynął w swoim dziewiczym rejsie z ładunkiem benzyny z Nowego Jorku do Londynu. Załoga została uratowana przez załogę niszczyciela HMS „Cameleon”[36][37]. W dniu następnym ofiarami UB-18 stały się kolejne cztery statki, wszystkie pomiędzy Bretanią a Kornwalią: niewielki francuski kuter żaglowy „Ariel” o pojemności 49 BRT, dwa duńskie parowce „Hans Jensen” o pojemności 1824 BRT oraz „J.N. Madvig” (1762 BRT) oraz norweski statek „Tolosa” (1833 BRT)[1]. Ostatnią zatopioną w czasie tego patrolu jednostką był norweski parowiec „Ethel” o pojemności 1122 BRT, płynący z Barry do Honfluer statek został zatopiony 22 mile na północny zachód od wyspy Les Casquets[38].

Ostatni patrol okrętu pod dowództwem Otto Steinbrincka miał miejsce w drugiej połowie października w kanale La Manche oraz na Morzu Celtyckim. W czasie jego trwania UB-18 zatopił dziewięć statków[1]. Największym z nich był francuski żaglowiec „Cannebiere” o pojemności 2454 BRT. Żaglowiec został zatopiony 24 października na pozycji (49°32′N 6°30′E/49,533333 6,500000), 20 mil na południowy wschód od Bishop Rock. Ten zbudowany w 1900 roku trzymasztowy bark o stalowej konstrukcji kadłuba, płynął z Buenos Aires do Hawru[39]. Po zakończeniu patrolu kapitan Otto Steinbrinck otrzymał dwutygodniowy urlop, po którym został mianowany 10 listopada 1916 roku dowódcą SM UC-65.

Służba pod dowództwem Claus Lafrenza

Na jego miejsce w dniu 28 października 1916 roku został mianowany kapitan Claus Lafrenz[40]. Lafrenz dowodził okrętem do 7 lipca 1917 roku. Następnie od 4 września 1917 roku został mianowany dowódcą okrętu SM UC-65. Pierwszy patrol pod dowództwem nowego kapitana UB-18 odbył w końcu listopada i na początku grudnia 1916 roku w kanale La Manche. Pierwszą jednostką zatopioną pod dowództwem Lafrenza był niewielki francuski kuter rybacki „Hendrick” (35 BRT), który został zatopiony w okolicach portu Le Tréport[1]. Dzień później na tym samym akwenie UB-18 zatopił norweski parowiec „Øifjeld” o pojemności 1988 BRT. Zbudowany w 1912 roku Newcastle statek płynął z ładunkiem rudy żelaza z Bilbao do Boulogne-sur-Mer[41]. 27 listopada trzy kolejne statki padły jego łupem. Największym był norweski parowiec „Perra” o pojemności 1682 BRT[42]. Pochodzący z 1891 roku statek, zbudowany w stoczni J. Priestman & Co. w Sunderland został zatrzymany i zatopiony na pozycji (49°52′N 2°23′E/49,866667 2,383333). Statek płynął z Castro Urdiales do Calais z ładunkiem rudy żelaza[42]. 28 listopada łupem okrętu padły dwie jednostki: niewielki francuski kuter żaglowy „Auguste Marie” o pojemności 63 BRT oraz hiszpański parowiec „Lucienne” o pojemności 1046 BRT[43], który płynął z Bilbao do Cardiff z ładunkiem rudy żelaza. 30 listopada UB-18 zatopił 7 statków. Największym z nich był duński parowiec „Egholm” o pojemności 1348 BRT. Zbudowany w 1904 roku statek płynął z ładunkiem węgla z Cardiff do Marsylii. Został zatopiony 8 mil na północy zachód od latarni morskiej Pendeen u wybrzeży Kornwalii[44]. Ostatnią jednostką, która została zatopiona w czasie tego patrolu był duński statek „Yrsa” o pojemności 879 BRT. Statek został zatopiony 30 mil na północny zachód od wyspy Guernsey. Płynął z La Garrucha do Londynu z ładunkiem owoców i ołowiu[45].

Kolejny patrol w rejonie Morza Celtyckiego i kanału La Manche odbył się na przełomie grudnia 1916 i stycznia 1917 roku. W czasie tego patrolu okręt zatopił 6 statków. 31 grudnia UB-18 zatopił dwa norweskie statki handlowe „Flora” o pojemności 1033 BRT[46] oraz „Eva” (1081) BRT[47]. „Flora” płynął ze Swansea do Chantenay z ładunkiem węgla. Został zatopiony 25 mil na południowy zachód od wysepki Wolf Rock, nikt z załogi nie poniósł śmierci. Drugi „Eva” został zatrzymany i zatopiony na pozycji (49°47′N 5°10′E/49,783333 5,166667). Płynął ze Swansea do Rouen z ładunkiem węgla. 2 stycznia 1917 roku łupem UB-18 padł kolejny norweski statek handlowy „Bestik” o pojemności 2185 BRT[48]. 5 stycznia łupem UB-18 padł duński statek „Danevirke” o pojemności 1433 BRT[49].

Kolejny patrol miał miejsce w pierwszej połowie lutego. W dniach od 1 do 4 lutego UB-18 zatopił pięć statków oraz jeden uszkodził. Największym a zarazem największym zatopionym w czasie tego patrolu statkiem był rosyjski parowiec „Cerera” o pojemności 3512 BRT[50][51]. Zbudowany w 1898 roku w Newcastle statek, który transportował ładunek węgla z Cardiff do Brestu został storpedowany i zatopiony 4 lutego 30 mil na północ od wyspy Ouessant. W czasie patrolu w połowie marca 1917 roku UB-18 zatopił sześć jednostek francuskich i brytyjskich. W dniach 17 i 18 marca okręt zatopił trzy jednostki francuskie o takiej samej nazwie „Marie Louise”. Pierwszym był zbudowany w 1902 roku żaglowy statek handlowy o pojemności 426 BRT, który płynął ze Swansea do Fécamp z ładunkiem węgla. Został zatrzymany i zatopiony na pozycji (50°14′N 1°44′E/50,233333 1,733333)[52][53]. Drugim zbudowany w 1901 roku w trójmasztowy szkuner o pojemności 291 BRT, który został zatrzymany i zatopiony na pozycji (50°07′N 2°45′E/50,116667 2,750000) około 35 mil od Start Point[54][55]. Ostatnią jednostką o nazwie „Marie Louise” był kutrem rybackim (33 BRT) zatopionym na pozycji (49°45′N 0°05′E/49,750000 0,083333)[56][57]. W maju okręt UB-18 patrolował akweny u wybrzeży Normandii i Bretanii. W tym okresie zatopił sześć statków. Największym z nich był brytyjski parowiec „Tela” o pojemności 7226 BRT[58][59]. Był to zbudowany w 1917 roku w Workman, Clark and Company w Belfaście[60] dla Clark & Service - Ardan Steamship Co. Ltd. uzbrojony statek pasażerski. Płynął z Hawru do Cardiff i w dniu 2 maja 1917 roku został bez ostrzeżenia storpedowany w pozycji (49°50′N 0°50′E/49,833333 0,833333). Drugim co do wielkości statkiem zatopionym w maju 1917 roku był grecki parowiec „Panaghi Lykiardopoulo” o pojemności 3193 BRT[61]. Pochodzący z 1900 roku statek płynął z Tyne do Genua z ładunkiem węgla. Piątego lipca w czasie ostatniego patrolu pod dowództwem Clausa Lafrenza UB-18 zatopił norweski parowiec „Bjerkø” o pojemności 1871 BRT. Statek płynął z Melilla do Hartlepool z ładunkiem rudy żelaza, został zaatakowany i zatopiony w pozycji (48°50′N 3°51′E/48,833333 3,850000). W ataku zginęło 16 członków załogi[62].

Dalsze losy okrętu

7 lipca 1917 roku Lafrenz został zastąpiony przez dowodzącego wcześniej SM UB-17 kapitana Ulricha Meiera[63]. W czasie patrolu u wybrzeży Holandii w lipcu 1917 roku dowodzony przez Meiera UB-18 zatopił pięć niewielkich jednostek holenderskich oraz znajdujący się na holu urugwajski dźwig Montevideo 488[64]. 16 września na pozycji (48°58′N 5°36′E/48,966667 5,600000) UB-18 storpedował płynący pod balastem z Hawru do Cardiff norweski parowiec „Facto” o pojemności 2372 BRT[65]. Była to ostatnia jednostka zatopiona przez UB-18 pod dowództwem Meiera. 22 września 1917 roku nowym i ostatnim dowódcą jednostki został mianowany porucznik Georg Niemeyer[66]. Pod jego dowództwem UB-18 zatopił dwie jednostki: 12 października brytyjski parowiec „Peebles” o pojemności 4284 BRT[67] oraz 8 grudnia rosyjski parowiec „Nonni” o pojemności 4105 BRT[68].

W nocy 9 grudnia 1917 roku UB-18 został staranowany i zatopiony przez brytyjski trawler „Ben Lawer” w pozycji (49°17′N 5°47′E/49,283333 5,783333). Wszyscy członkowie załogi zginęli.

  1. SM - Seiner Majestät.
  2. Franz Wäger (1888-1916) w czasie swojej służby dowodził czterema okrętami niemieckim: SM UB-1, SM UC-7, SM UB-18 oraz SM UB-44. Zginął na służbie 4 sierpnia 1916 roku na Morzu Egejskim wraz z cała załogą.
  1. a b c d e f g h Helgason, Guðmundur: Ships hit by UB 18 (ang.). W: WWI U-boat Successes [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-11-12].
  2. Helgason, Guðmundur: WWI U-boats UB 18 (ang.). W: The U-boats of World War One 1914-1918 [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-11-13].
  3. Gardiner,.. Conway's All the World Fighting Ships 1906-1921, s. 181.
  4. Franz Wäger, Oberleutnant zur See (Crew 4/07) (ang.). W: The U-boats of World War One 1914-1918 [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-11-13].
  5. Helgason, Guðmundur: WWI U-boats UC 7 (ang.). W: The U-boats of World War One 1914-1918 [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-11-13].
  6. a b Otto Steinbrinck, Kapitänleutnant (Crew 4/07) (ang.). W: The U-boats of World War One 1914-1918 [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-09-19].
  7. Helgason, Guðmundur: Ships hit during WWI Au Revoir (ang.). W: WWI U-boat Successes [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-11-13].
  8. Helgason, Guðmundur: Ships hit during WWI - Harmatris (ang.). W: WWI U-boat Successes [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-11-16].
  9. SS Harmatris [+1916] (ang.). www.wrecksite.eu. [dostęp 2016-11-16].
  10. Helgason, Guðmundur: Ships hit during WWI - Louisiane (ang.). W: WWI U-boat Successes [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-11-16].
  11. SS Louisiane [+1916] (ang.). www.wrecksite.eu. [dostęp 2016-11-16].
  12. Helgason, Guðmundur: Ships hit during WWI - Silius (ang.). W: WWI U-boat Successes [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-11-16].
  13. Helgason, Guðmundur: Ships hit during WWI - Kelvinbank (ang.). W: WWI U-boat Successes [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-11-17].
  14. Helgason, Guðmundur: Ships hit during WWI - Kannik (ang.). W: WWI U-boat Successes [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-11-17].
  15. Otto Weddigen, Kapitänleutnant (Crew 4/01) (ang.). W: The U-boats of World War One 1914-1918 [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-11-17].
  16. Otto Hersing, Kapitänleutnant (Crew 4/03) (ang.). W: The U-boats of World War One 1914-1918 [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-11-17].
  17. HM Submarine E22 online memorial - Crew (ang.). W: Welcome to the HM Submarine E22 Online Memorial [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-11-17].
  18. Helgason, Guðmundur: Ships hit during WWI - Spiral (ang.). W: WWI U-boat Successes [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-11-20].
  19. Helgason, Guðmundur: Ships hit during WWI - Marie (ang.). W: WWI U-boat Successes [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-11-26].
  20. Helgason, Guðmundur: Ships hit during WWI - Credo (ang.). W: WWI U-boat Successes [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-11-26].
  21. Helgason, Guðmundur: Ships hit during WWI - Saint Pierre (ang.). W: WWI U-boat Successes [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-11-26].
  22. Helgason, Guðmundur: Ships hit during WWI - Sora (ang.). W: WWI U-boat Successes [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-11-26].
  23. Helgason, Guðmundur: Ships hit during WWI - Annette Marie (ang.). W: WWI U-boat Successes [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-11-26].
  24. Helgason, Guðmundur: Ships hit during WWI - City Of Ghent (ang.). W: WWI U-boat Successes [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-11-27].
  25. Helgason, Guðmundur: Ships hit during WWI - Marcel (ang.). W: WWI U-boat Successes [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-11-27].
  26. Helgason, Guðmundur: Ships hit during WWI - Gamen (ang.). W: WWI U-boat Successes [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-11-27].
  27. Helgason, Guðmundur: Ships hit during WWI - Lodsen (ang.). W: WWI U-boat Successes [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-11-27].
  28. {{Cytuj stronę | url = http://www.wrecksite.eu/wreck.aspx?15568474 | tytuł = SS Lodsen (+1916) | praca = | opublikowany = www.wrecksite.eu | język = en | data dostępu = 2016-11-267}
  29. Helgason, Guðmundur: Ships hit during WWI -HMS Carrigan Head (ang.). W: WWI U-boat Successes [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-11-27].
  30. Helgason, Guðmundur: Ships hit during WWI - Furu (ang.). W: WWI U-boat Successes [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-11-27].
  31. Helgason, Guðmundur: Ships hit during WWI - Marechal De Villars (ang.). W: WWI U-boat Successes [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-11-27].
  32. a b Helgason, Guðmundur: Ships hit during WWI - Polynesia (ang.). W: WWI U-boat Successes [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-11-27].
  33. Helgason, Guðmundur: Ships hit during WWI - Assimacos (ang.). W: WWI U-boat Successes [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-11-28].
  34. Helgason, Guðmundur: Ships hit during WWI - Kong Ring (ang.). W: WWI U-boat Successes [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-11-28].
  35. Helgason, Guðmundur: Ships hit during WWI - Luis Vives (ang.). W: WWI U-boat Successes [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-11-28].
  36. Helgason, Guðmundur: Ships hit during WWI - Antwerpen (ang.). W: WWI U-boat Successes [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-11-28].
  37. SS Antwerpen (+1916) (ang.). www.wrecksite.eu. [dostęp 2016-11-29].
  38. Helgason, Guðmundur: Ships hit during WWI - Ethel (ang.). W: WWI U-boat Successes [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-11-28].
  39. Helgason, Guðmundur: Ships hit during WWI - Cannebiere (ang.). W: WWI U-boat Successes [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-11-29].
  40. Claus Lafrenz, Kapitänleutnant (Crew 4/07) (ang.). W: The U-boats of World War One 1914-1918 [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-09-29].
  41. Helgason, Guðmundur: Ships hit during WWI - Øifjeld (ang.). W: WWI U-boat Successes [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-11-29].
  42. a b Helgason, Guðmundur: Ships hit during WWI - Perra (ang.). W: WWI U-boat Successes [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-11-29].
  43. Helgason, Guðmundur: Ships hit during WWI - Lucienne (ang.). W: WWI U-boat Successes [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-12-01].
  44. Helgason, Guðmundur: Ships hit during WWI - Egholm (ang.). W: WWI U-boat Successes [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-12-01].
  45. Helgason, Guðmundur: Ships hit during WWI - Yrsa (ang.). W: WWI U-boat Successes [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-12-01].
  46. Helgason, Guðmundur: Ships hit during WWI - Flora (ang.). W: WWI U-boat Successes [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-12-01].
  47. Helgason, Guðmundur: Ships hit during WWI - Eva (ang.). W: WWI U-boat Successes [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-12-01].
  48. Helgason, Guðmundur: Ships hit during WWI - Bestik (ang.). W: WWI U-boat Successes [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-12-01].
  49. Helgason, Guðmundur: Ships hit during WWI - Danevirke (ang.). W: WWI U-boat Successes [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-12-01].
  50. Helgason, Guðmundur: Ships hit during WWI - Cerera (ang.). W: WWI U-boat Successes [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-12-01].
  51. SS Cerera (+1917) (ang.). www.wrecksite.eu. [dostęp 2016-12-01].
  52. Helgason, Guðmundur: Ships hit during WWI - Marie Louise (ang.). W: WWI U-boat Successes [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-12-03].
  53. SV Marie Louise (+1917) (ang.). www.wrecksite.eu. [dostęp 2016-12-03].
  54. Helgason, Guðmundur: Ships hit during WWI - Marie Louise (ang.). W: WWI U-boat Successes [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-12-03].
  55. Marie Louise (UB-18) (+1917) (ang.). www.wrecksite.eu. [dostęp 2016-12-03].
  56. Helgason, Guðmundur: Ships hit during WWI - Marie Louise (ang.). W: WWI U-boat Successes [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-12-03].
  57. SV Marie Louise (+1917) (ang.). www.wrecksite.eu. [dostęp 2016-12-03].
  58. Helgason, Guðmundur: Ships hit during WWI - Tela (ang.). W: WWI U-boat Successes [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-12-03].
  59. SS Tela [+1917] (ang.). www.wrecksite.eu. [dostęp 2016-12-04].
  60. Workman, Clark and Co (ang.). Grace's Guide. [dostęp 2016-12-04].
  61. Helgason, Guðmundur: Ships hit during WWI - Panaghi Lykiardopoulo (ang.). W: WWI U-boat Successes [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-12-04].
  62. Helgason, Guðmundur: Ships hit during WWI - Bjerkø (ang.). W: WWI U-boat Successes [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-12-04].
  63. Ulrich Meier, Kapitänleutnant (Crew 4/08) (ang.). W: The U-boats of World War One 1914-1918 [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-12-04].
  64. Helgason, Guðmundur: Ships hit during WWI - Montevideo 488 (ang.). W: WWI U-boat Successes [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-12-04].
  65. Helgason, Guðmundur: Ships hit during WWI - Facto (ang.). W: WWI U-boat Successes [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-12-04].
  66. Georg Niemeyer, Oberleutnant zur See (Crew 4/09) (ang.). W: The U-boats of World War One 1914-1918 [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-12-04].
  67. Helgason, Guðmundur: Ships hit during WWI - Peebles (ang.). W: WWI U-boat Successes [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-12-04].
  68. Helgason, Guðmundur: Ships hit during WWI - Nonni (ang.). W: WWI U-boat Successes [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-12-04].

Bibliografia

  • Eberhard Moller, Werner Brack: The Encyclopedia of U-Boats From 1904 to the Present. Londyn: Greenhill Books Lionel Leventhal Ltd., 2004, s. 43. ISBN 1-85367-623-3. (ang.)
  • Robert Gardiner (red.): Conway's All the World Fighting Ships 1906-1921. Londyn: Conway Maritime Press Ltd., 1985, s. 180. ISBN 0-85177-245-5. (ang.)
  • Paul E. Fontenoy: Submarines: An Illustrated History of Their Impact (Weapons and Warfare). Santa Barbara, California: ABC-CLIO, marzec 2007, s. 99. ISBN 1-85367-623-3. (ang.)