SM UC-1

SM UC-1
Ilustracja
{{{opis grafiki}}}
Klasa okręt podwodny
Typ UC I
Oznaczenie NATO {{{oznaczenie NATO}}}
Historia
Stocznia Vulcan, Hamburg
Początek budowy {{{początek budowy}}}
Wodowanie 26 kwietnia 1915
 Kaiserliche Marine
Wejście do służby 5 lipca 1915
Los okrętu zaginiony (prawdopodobnie zatonął na minach 19.07.1917)
Dane taktyczno-techniczne
Wyporność
• na powierzchni
• w zanurzeniu

168 ton[a]
183 t
Długość 33,99 m
Szerokość 3,15 m
Zanurzenie 3,04 m
Zanurzenie maksymalne 50 m
Napęd
1 silnik wysokoprężny o mocy 90 KM
1 silnik elektryczny o mocy 175 KM, 1 śruba
Prędkość
• na powierzchni
• w zanurzeniu

6,2 węzła
5,22 w.
Zasięg powierzchnia: 780 Mm @ 5 w.
zanurzenie: 50 Mm @ 4 w.
Uzbrojenie
12 min, 1 km
Załoga 14

SM UC-1niemiecki podwodny stawiacz min z okresu I wojny światowej. Był prototypowym okrętem typu UC I. Zbudowany w stoczni Vulcan w Hamburgu okręt został zwodowany 26 kwietnia 1915 roku, zaś do służby w Kaiserliche Marine przyjęto go 5 lipca 1915 roku. W czasie swojej służby SM UC-1 odbył 80 patroli bojowych, podczas których postawił wiele zagród minowych, na których zatonęło 36 statków o łącznej pojemności 55 869 BRT, 5 okrętów wojennych o wyporności 3067 ton, zaś 7 statków o pojemności 45 844 BRT zostało uszkodzonych. Okręt zaginął 19 lipca 1917 roku, prawdopodobnie po wejściu na minę w okolicach Nieuwpoort we Flandrii.

Projekt i dane taktyczno–techniczne

Sukcesy pierwszych niemieckich U-Bootów na początku I wojny światowej (m.in. zatopienie brytyjskich krążowników pancernych HMS „Aboukir”, „Hogue” i „Cressy” przez U-9) skłoniły dowództwo Cesarskiej Marynarki Wojennej z admirałem Tirpitzem na czele do działań mających na celu budowę nowych typów okrętów podwodnych[1]. Doceniając też wagę wojny minowej, 9 października 1914 roku ministerstwo marynarki zatwierdziło projekt małego podwodnego stawiacza min (określanego później typem UC I)[1][2].

SM[b] UC-1 był niewielkim, jednokadłubowym przybrzeżnym okrętem podwodnym o długości całkowitej 33,99 m, szerokości 3,15 m i zanurzeniu 3,04 m[2][3][4]. Wysokość (od stępki do szczytu kiosku) wynosiła 6,3 m[5]. Wyporność w położeniu nawodnym wynosiła 168 ton, a w zanurzeniu 183 tony[3][6][7]. Okręt napędzany był na powierzchni przez 6-cylindrowy, 4-suwowy silnik diesla firmy Daimler RS166 o mocy 90 KM, zaś pod wodą poruszał się dzięki silnikowi elektrycznemu SSW o mocy 175 KM[2][3][8]. Poruszający jedną śrubą układ napędowy zapewniał prędkość 6,2 węzła na powierzchni i 5,22 węzła w zanurzeniu[6][9]. Zasięg wynosił 780 Mm przy prędkości 5 węzłów w położeniu nawodnym oraz 50 Mm przy prędkości 4 węzłów pod wodą[4][8][c]. Okręt zabierał 3,5 tony oleju napędowego[4]. Maksymalna głębokość zanurzenia wynosiła 50 m, zaś czas zanurzenia 23-36 s[4]. Okręt nie posiadał uzbrojenia torpedowego ani artyleryjskiego, przenosił natomiast w części dziobowej (poza kadłubem sztywnym) 12 kotwicznych min morskich w sześciu skośnych pionowych komorach minowych o średnicy 100 cm[7][9]. Układ ten powodował, że zapalniki min trzeba było uzbrajać przed rejsem, gdyż na morzu nie było do nich dostępu[11]. Uzbrojenie uzupełniał jeden karabin maszynowy[2][3]. Załoga okrętu składała się z 1 oficera (dowódcy) oraz 13 podoficerów i marynarzy[3][4][d].

Budowa

SM UC-1 zamówiony został w listopadzie 1914 roku w ramach wojennego programu rozbudowy floty jako prototypowa jednostka serii 16 okrętów typu UC I[10]. Pierwsze 10 jednostek zostało zamówionych w stoczni Vulcan w Hamburgu[2]. UC-1 otrzymał numer stoczniowy 45 (Werk 45)[5]. Okręt został zwodowany 26 kwietnia 1915 roku[6][12], zaś do służby w Cesarskiej Marynarce Wojennej przyjęty 5 lipca 1915 roku[5][8].

Przebieg służby

1915 rok

Pierwszym dowódcą UC-1 został 7 maja 1915 roku mianowany por. mar. Egon von Werner[e]. Jeszcze przed oficjalnym wejściem do służby okręt włączono do Flotylli Flandria (25 czerwca 1915 roku)[5][14]. Pierwszą ofiarą postawionej przez niego 30 czerwca 1915 roku zagrody składającej się z 12 min okazał się stary brytyjski niszczyciel HMS „Lightning” (320 ts), który zatonął tego samego dnia w estuarium Tamizy ze stratą 15 marynarzy[15][16][17]. Kolejnym zatopionym statkiem był zbudowany w 1908 roku norweski parowiec „Rym” (1073 BRT). 14 lipca 1915 roku płynący z Tyne do Rochefort z ładunkiem węgla statek zatonął 1,5 Mm na południowy zachód od latarniowca „Shipwash” koło Harwich (zginął 1 człowiek)[18]. Dzień później w tym samym rejonie wszedł na miny i zatonął niewielki brytyjski uzbrojony trawler HMT[f] „Agamemnon II” (225 ts) – wraz z okrętem zginęło 9 członków załogi[19]. Następne ofiary UC-1, który 27 lipca postawił tam kolejne 12 min, to belgijski parowiec „Prince Albert” (1820 BRT), płynący z Tees do Bizerty (zatonął 30 lipca 1915 roku)[20] oraz brytyjski statek pasażerski „Galicia” (5922 BRT), który jednak uratowano osadzając na mieliźnie (31 lipca 1915 roku)[21][22]. W sierpniu okręt odbył 4 akcje minowe, stawiając łącznie 48 min[23]. 8 sierpnia 1915 roku kolejną ofiarą UC-1 był uzbrojony trawler HMT „Ben Ardna” (197 ts), który zatonął w Kanale La Manche z dwoma członkami załogi[24][25]. Sześć dni później na pozycji Nieprawidłowe parametry: {51|52|0|N|1|32|0|E} na minie doznał uszkodzeń zbudowany w 1908 roku brytyjski parowiec „Highland Corrie” (7583 BRT)[26]. Następny sukces UC-1 miał miejsce 9 września 1915 roku, kiedy to na świeżo postawionym polu minowym ze stratą 6 ludzi zatonął brytyjski tankowiec „Balakani” o nośności 3696 BRT (na pozycji Nieprawidłowe parametry: {51|31|0|N|1|22|0|E})[27][28][29]. Kolejne jednostki, które w końcu 1915 roku padły ofiarą min postawionych przez okręt w estuarium Tamizy, były niewielkich rozmiarów: 22 października zatonął zbudowany w 1913 roku uzbrojony trawler HMT „Scott” (288 ts), na którym zginęło 3 marynarzy[30]; 9 listopada zatonął wraz z 21 ludźmi (w tym kapitanem) tender latarni i latarniowców „Irene” (543 BRT)[29][31], zaś 27 listopada zatonął bez strat w ludziach parowiec „Klar” (518 BRT), pochodzący z 1884 roku, płynący z ładunkiem węgla i koksu z Tyne do Rouen[32]. 3 grudnia szczęście opuściło nowy (oddany w tym roku) uzbrojony trawler HMT „Etoile Polaire” (278 ts), który zatonął tracąc 3 ludzi z załogi[33], a ostatnie dwa sukcesy w 1915 roku UC-1 zanotował w wigilię Bożego Narodzenia, kiedy to na minach zatonęły (bez strat w ludziach): nowy uzbrojony trawler HMT „Carilon” (226 ts)[34] oraz zbudowany w 1882 roku parowiec „Embla” (1172 BRT), płynący z ładunkiem juty, papieru i oleju z Londynu do Dunkierki[29][35].

1916 rok

Pierwsza w nowym roku wyprawa minowa UC-1 miała miejsce 17 stycznia[36], kiedy to okręt postawił zagrodę składającą się z 12 min u ujścia Tamizy. Na jednej z nich został uszkodzony dzień później duży holenderski liniowiec pasażerski „Rijndam” (12 527 BRT), płynący z Nowego Jorku do Rotterdamu[37], zaś 19 stycznia zatonął francuski parowiec „Leoville” (775 BRT), płynący z ładunkiem węgla z Grimsby do Dieppe[38]. 28 stycznia (na pozycji Nieprawidłowe parametry: {51|33|0|N|1|37|0|E}) na minę wszedł i odniósł uszkodzenia norweski parowiec „Perth” (3522 BRT), płynący z Fremantle do Fredrikstad z ładunkiem oleju wielorybiego[39]. Dwa dni później zatonął natomiast nowy holenderski parowiec „Maasdijk” (3557 BRT), płynący pod balastem z Rotterdamu do Portland (na pozycji Nieprawidłowe parametry: {51|29|0|N|1|38|0|E})[40]. Kolejny sukces UC-1 odniósł już w następnym miesiącu – 11 lutego 1916 roku został zatopiony niewielki norweski parowiec „Alabama” (891 BRT), płynący pod balastem z Hawru do Newcastle (na pozycji Nieprawidłowe parametry: {51|35|0|N|1|40|0|E})[41]. Na kolejne zatopienie załoga okrętu musiała czekać do 25 marca 1916 roku, kiedy to na pozycji Nieprawidłowe parametry: {51|33|0|N|1|42|30|E} na minie poderwał się i zatonął holenderski parowiec „Duiveland” (1297 BRT), płynący bez ładunku z Londynu do Sunderlandu[42]. Dwa dni później w tym samym rejonie (na pozycji Nieprawidłowe parametry: {51|31|0|N|1|43|0|E}) zatonął bez strat w ludziach brytyjski parowiec „Empress of Midland” (2224 BRT), płynący z ładunkiem węgla z Newcastle do Rouen[29][43]. Następna strata brytyjskiej marynarki handlowej spowodowana działalnością UC-1 miała miejsce 4 kwietnia 1916 roku, gdy na pozycji Nieprawidłowe parametry: {51|30|0|N|1|37|0|E} zatonął na minie płynący z ładunkiem rudy żelaza parowiec „Bendew” (3681 BRT), zbudowany w 1909 roku (w katastrofie życie stracił jeden marynarz)[29][44]. 12 kwietnia na minę wszedł też holenderski parowiec „Colombia” (5644 BRT), płynący z ładunkiem kukurydzy z Baltimore do Amsterdamu (na pozycji Nieprawidłowe parametry: {51|51|0|N|1|56|0|E}), jednak został jedynie uszkodzony[45].

14 kwietnia 1916 roku nastąpiła zmiana na stanowisku dowódcy okrętu: por. mar. Egon von Werner został zastąpiony przez por. mar. Kurta Ramiena[g]. Pierwszy sukces nowego dowódcy stanowiło zatopienie zbudowanego w 1913 roku holenderskiego parowca „Lodewijk Van Nassau” (3350 BRT), który wszedł na minę 20 kwietnia na pozycji Nieprawidłowe parametry: {51|50|0|N|1|55|0|E}, przewożąc ładunek azotanów z Valparaíso do Rotterdamu[47]. 2 maja 1916 roku na pozycji Nieprawidłowe parametry: {51|51|0|N|1|56|0|E} mina pochodząca z UC-1 uszkodziła szwedzki parowiec „Fridland” (4960 BRT), płynący z ładunkiem zboża z Portland do Rotterdamu; statek uratowano, osadzając go na mieliźnie[48]. Kolejnym zatopionym statkiem (w dniu 26 maja) był duży brytyjski parowiec „El Argentino” (6809 BRT), płynący pod balastem z Hull do Londynu (na pozycji Nieprawidłowe parametry: {52|12|45|N|1|49|10|E})[29][49]. Pasmo czerwcowych sukcesów rozpoczęło zatopienie zbudowanego w 1903 roku hiszpańskiego parowca „Mendibil-Mendi” (4501 BRT), pływającego na trasie Newcastle – Bilbao (na pozycji Nieprawidłowe parametry: {52|09|0|N|1|46|0|E})[50]. W dniach 26–30 czerwca ofiarą postawionych przez UC-1 min padły 4 niewielkie brytyjskie jednostki: transportujący z Leith do Dunkierki drobnicę parowiec „Astrologer” (912 BRT)[29][51], uzbrojony trawler HMT „Tugela” (233 ts)[52], pogłębiarkę „Mercurius” (129 ts)[29][53] i uzbrojony trawler HMT „Whooper” (302 ts)[54][h]. Kolejnym szczęśliwym dla załogi UC-1 dniem był 16 lipiec 1916 roku, kiedy to na minach zatonęły dwa brytyjskie statki: płynący bez ładunku z Rouen do Newcastle parowiec „Alto” (2266 BRT)[29][55] oraz przewożący węgiel i drobnicę pomiędzy Goole a Boulogne niewielki parowiec „Mopsa” (885 BRT)[29][56]. Ostatnim lipcowym sukcesem okazało się zatopienie brytyjskiego parowca „Claudia” (1144 BRT), płynącego z ładunkiem stali i drobnicą z Middlesbrough do Londynu (30 lipca)[29][57]. W sierpniu 1916 roku na postawionych przez okręt minach zatonęły 4 kolejne brytyjskie jednostki: 11 sierpnia został zniszczony parowiec „F. Stobart” (801 BRT), który płynął z ładunkiem węgla z Goole do Jersey (na pozycji Nieprawidłowe parametry: {52|10|0|N|1|43|0|E})[29][58]; 23 sierpnia w okolicy Yarmouth (na pozycji Nieprawidłowe parametry: {52|42|0|N|2|11|0|E}) ze stratą 3 ludzi zatonął uzbrojony trawler HMT „Birch” (215 ts)[59]; 27 sierpnia na pozycji Nieprawidłowe parametry: {52|27|0|N|1|53|0|E} zatonął zbudowany w 1912 roku kuter HMD[i] „Ocean Plough” (99 ts)[60], zaś 31 sierpnia został zniszczony kuter HMD „Tuberose” o wyporności 67 ts, tracąc 8 członków załogi (na pozycji Nieprawidłowe parametry: {52|22|0|N|1|48|0|E})[61]. Kolejny statek zatonął na minie postawionej przez UC-1 1 września – był to norweski parowiec „Dronning Maud” (1102 BRT), który płynął z ładunkiem cementu z Londynu do Kiem (w katastrofie zginęło 3 marynarzy)[62], a 3 dni później tracąc 5 ludzi został zniszczony (na pozycji Nieprawidłowe parametry: {52|17|0|N|1|46|0|E}) uzbrojony trawler HMT „Jessie Nutten” (187 ts)[63].

1 września 1916 roku okręt otrzymał nowego kapitana, którym został por. mar. Heinrich Küstner[j]. Pod jego dowództwem UC-1 postawił zagrody minowe, na których Brytyjczycy utracili 2 jednostki: 6 października płynący z ładunkiem węgla z Tyne do Londynu, zbudowany w roku 1882 parowiec „Lanterna” (1685 BRT)[29][65], a 8 listopada w okolicach Calais (na pozycji Nieprawidłowe parametry: {51|03|40|N|2|00|40|E}) niszczyciel HMS „Zulu” (1027 ts), na którym zginęło 3 marynarzy[66][67][68][k].

4 listopada nowym dowódcą UC-1 został por. mar. Hugo Thielmann[l] (zastąpiony od 17 grudnia 1916 roku do 7 stycznia 1917 roku przez por. mar. Oskara Steckelberga[m]. Pod dowództwem tego ostatniego UC-1 postawił zaporę, na której 28 grudnia w okolicach Calais zatonął francuski torpedowiec nr 317 (100 t), tracąc 9 ludzi[66][71][72].

1917 rok

1 stycznia 1917 roku na postawioną w grudniu w okolicach Calais zaporę minową wszedł też zbudowany w 1900 roku brytyjski parowiec „Sussex” (5686 BRT), płynący z ładunkiem mięsa i drobnicą z Sydney do Dunkierki, lecz statek udało się uratować osadzając go na mieliźnie (nikt nie zginął)[73]. 15 stycznia pierwszy sukces na swym koncie (i jedyny na UC-1) mógł zapisać Hugo Thielmann, gdyż na minie postawionej przez UC-1 zatonął duży brytyjski parowiec „Port Nicholson” (8418 BRT), płynący z ładunkiem mięsa i drobnicą z Sydney do Dunkierki (na pozycji Nieprawidłowe parametry: {51|01|45|N|1|58|15|E})[74][75]. W lutym i marcu okręt odbył 5 rejsów, stawiając podczas nich łącznie 60 min, jednak nie odniósł w tym czasie sukcesów[76].

18 marca 1917 roku okręt objął nowy dowódca, którym został por. mar. Walter Warzecha[n]. Jego jedynym sukcesem[o] było zatonięcie na minie 11 maja w okolicach Yarmouth (na pozycji Nieprawidłowe parametry: {52|42|0|N|2|10|0|E}) uzbrojonego trawlera HMT „Bracklyn” (303 ts), na którym zginęło 10 marynarzy[79].

2 czerwca 1917 roku dokonano ostatniej zmiany na stanowisku dowódcy okrętu – został nim por. mar. Christian Mildenstein[p]. 24 czerwca na postawionych przez okręt w okolicy Gravelines minach zatonęły 2 brytyjskie bocznokołowe trałowce typu Ascot, o wyporności 810 ts: HMS „Kempton” (na pozycji Nieprawidłowe parametry: {51|03|0|N|2|07|0|E}, tracąc 3 członków załogi)[81][82] i HMS „Redcar” (na pozycji Nieprawidłowe parametry: {51|03|30|N|2|07|40|E}, tracąc 7 ludzi)[81][83].

19 lipca 1917 roku okręt zaginął wraz z całą załogą – prawdopodobnie zatonął na brytyjskiej zagrodzie minowej w okolicy Nieuwpoort u wybrzeży Flandrii[84][85][q].

  1. Wyporność jednostek niemieckich podano w tonach metrycznych, okrętów brytyjskich w długich tonach (ts), dla statków handlowych podano pojemność w tonach rejestrowych brutto.
  2. SM – Seiner Majestät – [okręt] Jego Mości.
  3. R.H. Gibson i M. Prendergast podają inne wartości: prędkość 8,4 w. na powierzchni i 5,5 w. w zanurzeniu oraz zasięg na powierzchni 850 Mm przy prędkości 5 węzłów[10].
  4. W momencie zatopienia na pokładzie UC-1 przebywało 17 ludzi[5].
  5. Egon von Werner (31 grudnia 1888 r. – 23 lipca 1955 r.) – dowódca SM UC-1, UC-16, UB-54 i UB-111. Odznaczony dwukrotnie Krzyżem Żelaznym i Orderem Hohenzollernów[13].
  6. HMT – His Majesty's Trawler – [trawler] Jego Mości.
  7. Kurt Ramien (3 października 1889 r. – 8 września 1939 r.) – dowódca SM UC-1, UC-48 i UB-109. Odznaczony dwukrotnie Krzyżem Żelaznym, Krzyżem Hanzeatyckim i Orderem Hohenzollernów[46].
  8. W pierwszym półroczu 1916 roku UC-1 uczestniczył w 8 operacjach minowania, stawiając łącznie 96 min[36].
  9. HMD – His Majesty's Drifter – [kuter] Jego Mości.
  10. Heinrich Küstner (9 września 1889 r. – 7 maja 1917 r.) – dowódca SM UC-1 i UB-39, na którym zginął. Odznaczony dwukrotnie Krzyżem Żelaznym[64].
  11. Okręt w wybuchu miny utracił część rufową – dziób ze śródokręciem został doholowany do portu. Jako że dysponowano częścią rufową bliźniaczego niszczyciela HMS „Nubian”, storpedowanego w nocy z 26 na 27 października podczas bitwy w Cieśninie Dover, podjęto decyzję o połączeniu obu fragmentów. Efektem przeprowadzonej w Chatham Dockyard rekonstrukcji był HMS „Zubian”, który wszedł do służby w 1917 roku[67].
  12. Hugo Thielmann (19 czerwca 1889 r. – 15 marca 1918 r.) – dowódca SM UC-1, UB-16, UC-71, UC-69 i UB-106. Odznaczony dwukrotnie Krzyżem Żelaznym[69].
  13. Oskar Steckelberg (8 lutego 1889 r. – 11 stycznia 1951 r.) – dowódca SM UC-1, UB-6 i UC-4. Odznaczony Krzyżem Żelaznym[70].
  14. Walter Warzecha (23 maja 1891 r. – 3 sierpnia 1956 r.) – dowódca SM UC-1, UC-71 i UB-148. Odznaczony dwukrotnie Krzyżem Żelaznym, Krzyżem Fryderyka Augusta, Krzyżem Hanzeatyckim, Orderem Ernestyńskim i Orderem Hohenzollernów[77].
  15. A. Perepeczko podaje, że 22 kwietnia 1917 roku na minie postawionej przez UC-1 zatonął brytyjski statek „Capenor” (2536 BRT)[78].
  16. Christian Mildenstein (9 października 1889 r. – 19 lipca 1917 r.) – dowódca SM UC-1, na którym zginął. Odznaczony Krzyżem Żelaznym i Krzyżem Hanzeatyckim[80].
  17. Conway's All the World's Fighting Ships 1906–1921 podaje, że okręt zatonął 25 lipca 1917 roku, zbombardowany przez brytyjskie wodnosamoloty[8]. Tę samą przyczynę podają R.H. Gibson i M. Prendergast, jednak z datą 24 lipca[86]
  1. a b Andrzej Perepeczko: U-booty I wojny światowej. Warszawa: 2000, s. 59.
  2. a b c d e Eberhard Möller, Werner Brack: The Encyclopedia of U-Boats: From 1904 to the Present. London: 2004, s. 54.
  3. a b c d e Jane's Fighting Ships of World War I. London: 1990, s. 127.
  4. a b c d e Andrzej Perepeczko: U-booty I wojny światowej. Warszawa: 2000, s. 62.
  5. a b c d e UC 1 (ang.). uboat.net. [dostęp 2016-07-07].
  6. a b c Paul E. Fontenoy: Submarines: An Illustrated History of Their Impact (Weapons and Warfare). Santa Barbara: 2007, s. 100.
  7. a b Igor Witkowski: U-booty. Historia niemieckich okrętów podwodnych. Warszawa: 2009, s. 15.
  8. a b c d Conway's All the World's Fighting Ships 1906–1921. London: 1985, s. 181.
  9. a b J. Gozdawa-Gołębiowski, T. Wywerka Prekurat: Pierwsza wojna światowa na morzu. Warszawa: 1994, s. 563.
  10. a b R.H. Gibson, Maurice Prendergast: Niemiecka wojna podwodna 1914-1918. Oświęcim: 2014, s. 313.
  11. Igor Witkowski: U-booty. Historia niemieckich okrętów podwodnych. Warszawa: 2009, s. 14.
  12. Jak Mallmann Showell: The U-Boat Century: German Submarine Warfare 1906–2006. London: 2006, s. 56.
  13. Kapitänleutnant Egon von Werner (ang.). W: WWI U-boat commanders [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-07-07].
  14. Andrzej Perepeczko: U-booty I wojny światowej. Warszawa: 2000, s. 152.
  15. J. Gozdawa-Gołębiowski, T. Wywerka Prekurat: Pierwsza wojna światowa na morzu. Warszawa: 1994, s. 601.
  16. Andrzej Perepeczko: U-booty I wojny światowej. Warszawa: 2000, s. 158.
  17. HMS Lightning (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-07-08].
  18. Rym (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-07-08].
  19. Agamemnon Ii (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-07-08].
  20. Prince Albert (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-07-08].
  21. Andrzej Perepeczko: U-booty I wojny światowej. Warszawa: 2000, s. 159.
  22. Galicia (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-07-08].
  23. Andrzej Perepeczko: U-booty I wojny światowej. Warszawa: 2000, s. 170.
  24. Andrzej Perepeczko: U-booty I wojny światowej. Warszawa: 2000, s. 171.
  25. Ben Ardna (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-07-08].
  26. Highland Corrie (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-07-08].
  27. Andrzej Perepeczko: U-booty I wojny światowej. Warszawa: 2000, s. 174.
  28. Balakani (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-07-08].
  29. a b c d e f g h i j k l m BRITISH MERCHANT SHIPS LOST to ENEMY ACTION Part 1 of 3 – Years 1914, 1915, 1916 in date order. naval-history.net. [dostęp 2016-07-08].
  30. HMT Scott (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-07-08].
  31. Irene (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-07-08].
  32. Klar (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-07-08].
  33. HMT Etoile Polaire (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-07-08].
  34. Carilon (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-07-08].
  35. Embla (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-07-08].
  36. a b Andrzej Perepeczko: U-booty I wojny światowej. Warszawa: 2000, s. 209.
  37. Rijndam (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-07-08].
  38. Leoville (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-07-08].
  39. Perth (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-07-08].
  40. Maasdijk (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-07-08].
  41. Alabama (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-07-08].
  42. Duiveland (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-07-08].
  43. Empress Of Midland (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-07-08].
  44. Bendew (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-07-08].
  45. Colombia (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-07-08].
  46. Kapitänleutnant Kurt Ramien (ang.). W: WWI U-boat commanders [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-07-08].
  47. Lodewijk Van Nassau (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-07-08].
  48. Fridland (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-07-08].
  49. El Argentino (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-07-08].
  50. Mendibil-Mendi (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-07-08].
  51. Astrologer (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-07-08].
  52. HMT Tugela (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-07-08].
  53. Mercurius (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-07-08].
  54. Whooper (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-07-08].
  55. Alto (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-07-08].
  56. Mopsa (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-07-08].
  57. Claudia (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-07-08].
  58. F. Stobart (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-07-08].
  59. Birch (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-07-08].
  60. HMD Ocean Plough (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-07-08].
  61. HMD Tuberose (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-07-08].
  62. Dronning Maud (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-07-08].
  63. Jessie Nutten (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-07-08].
  64. Oberleutnant zur See Heinrich Küstner (ang.). W: WWI U-boat commanders [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-07-08].
  65. Lanterna (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-07-08].
  66. a b Andrzej Perepeczko: U-booty I wojny światowej. Warszawa: 2000, s. 271.
  67. a b J. Gozdawa-Gołębiowski, T. Wywerka Prekurat: Pierwsza wojna światowa na morzu. Warszawa: 1994, s. 595.
  68. HMS Zulu (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-07-09].
  69. Oberleutnant zur See Hugo Thielmann (ang.). W: WWI U-boat commanders [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-07-09].
  70. Oberleutnant zur See Oskar Steckelberg (ang.). W: WWI U-boat commanders [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-07-09].
  71. J. Gozdawa-Gołębiowski, T. Wywerka Prekurat: Pierwsza wojna światowa na morzu. Warszawa: 1994, s. 535.
  72. Torpilleur 317 (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-07-09].
  73. Sussex (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-07-09].
  74. BRITISH MERCHANT SHIPS LOST to ENEMY ACTION Part 2 of 3 – January-August 1917 in date order. naval-history.net. [dostęp 2016-07-09].
  75. Port Nicholson (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-07-09].
  76. Andrzej Perepeczko: U-booty I wojny światowej. Warszawa: 2000, s. 299.
  77. Oberleutnant zur See Walter Warzecha (ang.). W: WWI U-boat commanders [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-07-09].
  78. Andrzej Perepeczko: U-booty I wojny światowej. Warszawa: 2000, s. 328.
  79. Bracklyn (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-07-09].
  80. Oberleutnant zur See Christian Mildenstein (ang.). W: WWI U-boat commanders [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-07-09].
  81. a b J. Gozdawa-Gołębiowski, T. Wywerka Prekurat: Pierwsza wojna światowa na morzu. Warszawa: 1994, s. 612.
  82. HMS Kempton (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-07-09].
  83. HMS Redcar (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-07-09].
  84. Paul E. Fontenoy: Submarines: An Illustrated History of Their Impact (Weapons and Warfare). Santa Barbara: 2007, s. 101.
  85. Andrzej Perepeczko: U-booty I wojny światowej. Warszawa: 2000, s. 362.
  86. R.H. Gibson, Maurice Prendergast: Niemiecka wojna podwodna 1914-1918. Oświęcim: 2014, s. 327.

Bibliografia