SM UC-4

SM UC-4
Ilustracja
{{{opis grafiki}}}
Klasa okręt podwodny
Typ UC I
Oznaczenie NATO {{{oznaczenie NATO}}}
Historia
Stocznia Vulcan, Hamburg
Początek budowy {{{początek budowy}}}
Wodowanie 6 czerwca 1915
 Kaiserliche Marine
Wejście do służby 10 czerwca 1915
Los okrętu samozatopiony 5.10.1918
Dane taktyczno-techniczne
Wyporność
• na powierzchni
• w zanurzeniu

168 ton[a]
183 t
Długość 33,99 m
Szerokość 3,15 m
Zanurzenie 3,04 m
Zanurzenie maksymalne 50 m
Napęd
1 silnik wysokoprężny o mocy 90 KM
1 silnik elektryczny o mocy 175 KM, 1 śruba
Prędkość
• na powierzchni
• w zanurzeniu

6,2 węzła
5,22 w.
Zasięg powierzchnia: 780 Mm @ 5 w.
zanurzenie: 50 Mm @ 4 w.
Uzbrojenie
12 min, 1 km
Załoga 14

SM UC-4niemiecki podwodny stawiacz min z okresu I wojny światowej. Był czwartym okrętem typu UC I. Zbudowany w stoczni Vulcan w Hamburgu okręt został zwodowany 6 czerwca 1915 roku, zaś do służby w Kaiserliche Marine przyjęto go 10 czerwca 1915 roku. W czasie swojej służby SM UC-4 odbył 73 patrole bojowe, podczas których postawił wiele zagród minowych, na których zatonęły 32 statki o łącznej pojemności 36 391 BRT[a] i 4 okręty o wyporności 8397 ton, zaś 2 statki o pojemności 9441 BRT zostały uszkodzone. Okręt został samozatopiony 5 października 1918 roku u wybrzeży Flandrii podczas niemieckiej ewakuacji z Belgii.

Projekt i dane taktyczno–techniczne

Sukcesy pierwszych niemieckich U-Bootów na początku I wojny światowej (m.in. zatopienie brytyjskich krążowników pancernych HMS „Aboukir”, „Hogue” i „Cressy” przez U-9) skłoniły dowództwo Cesarskiej Marynarki Wojennej z admirałem Tirpitzem na czele do działań mających na celu budowę nowych typów okrętów podwodnych[1]. Doceniając też wagę wojny minowej, 9 października 1914 roku ministerstwo marynarki zatwierdziło projekt małego podwodnego stawiacza min (określanego później typem UC I)[1][2].

SM[b] UC-4 był niewielkim, jednokadłubowym przybrzeżnym okrętem podwodnym o długości całkowitej 33,99 metra, szerokości 3,15 metra i zanurzeniu 3,04 metra[2][3][4]. Wysokość (od stępki do szczytu kiosku) wynosiła 6,3 metra[5]. Wyporność w położeniu nawodnym wynosiła 168 ton, a w zanurzeniu 183 tony[3][6][7]. Cechą charakterystyczną jednostki był zaokrąglony, opływowy dziób oraz cylindryczny kiosk o średnicy 1,3 m[8]. Okręt napędzany był na powierzchni przez 6-cylindrowy, czterosuwowy silnik diesla Daimler RS166 o mocy 90 koni mechanicznych (KM), zaś pod wodą poruszał się dzięki silnikowi elektrycznemu SSW o mocy 175 KM[2][3][9]. Poruszający jedną trójłopatową, wykonaną z brązu śrubą (o średnicy 1,8 m)[8] układ napędowy zapewniał prędkość 6,2 węzła na powierzchni i 5,22 węzła w zanurzeniu[6][10]. Zasięg wynosił 780 Mm przy prędkości 5 węzłów w położeniu nawodnym oraz 50 Mm przy prędkości 4 węzłów pod wodą[4][9][c]. Okręt zabierał 3,5 tony oleju napędowego[4]. Maksymalna głębokość zanurzenia wynosiła 50 metrów, zaś czas zanurzenia 23-36 s[4]. Okręt nie posiadał uzbrojenia torpedowego ani artyleryjskiego, przenosił natomiast w części dziobowej (poza kadłubem sztywnym) 12 min kotwicznych typu UC/120 w sześciu skośnych pionowych komorach minowych o średnicy 100 cm[7][8][10]. Układ ten powodował, że zapalniki min trzeba było uzbrajać przed rejsem, gdyż na morzu nie było do nich dostępu[12]. Uzbrojenie uzupełniał jeden karabin maszynowy z zapasem amunicji wynoszącym 150 naboi[2][3][5]. Okręt posiadał jeden peryskop, a do jego wnętrza prowadziły dwa luki: jeden w kiosku i drugi w części rufowej, prowadzący do pomieszczeń załogi[8]. Wyposażenie uzupełniała kotwica grzybkowa o masie 136 kg[8]. Załoga okrętu składała się z 1 oficera (dowódcy) oraz 13 podoficerów i marynarzy[3][4].

Budowa

SM UC-4 zamówiony został w listopadzie 1914 roku jako czwarty z serii 16 okrętów typu UC I, w ramach wojennego programu rozbudowy floty[11]. Pierwsze 10 jednostek typu, w tym UC-4, zostało zbudowanych w stoczni Vulcan w Hamburgu[2][13]. UC-4 otrzymał numer stoczniowy 48 (Werk 48)[5]. Okręt został zwodowany 6 czerwca 1915 roku[6], zaś do służby w Cesarskiej Marynarce Wojennej przyjęty już 10 czerwca 1915 roku[14][5].

Przebieg służby

1915 rok

Pierwszym dowódcą UC-4 został 10 czerwca 1915 roku mianowany por. mar. Karl Vesper[d], a okręt włączono do Flotylli Bałtyckiej (11 lipca)[5][14]. Pierwszą ofiarą postawionych przez okręt 4 sierpnia min był rosyjski stawiacz min „Ładoga” o wyporności 6136 ts (ex-„Minin”, zdeklasowany krążownik pancerny, przystosowany w 1909 roku do roli stawiacza min[16]), który 15 sierpnia zatonął ze stratą 5 ludzi nieopodal wyspy Örö (na północny zachód od Bengtskäru)[17][18]. Drugim (i ostatnim) bałtyckim sukcesem załogi UC-4 było zatopienie 16 września rosyjskiego pomocniczego trałowca „Linnea” (n-1), o wyporności 739 ts, który został zniszczony przez minę w okolicy wyspy Vormsi[19][e].

29 grudnia 1915 roku roku nastąpiła zmiana na stanowisku dowódcy okrętu: por. mar. Karl Vesper został zastąpiony przez por. mar. Friedricha Moecke[f].

1916 rok

4 lutego 1916 roku okręt przeniesiono do Flotylli Flandria[5]. Podczas krótkiego okresu służby w jej składzie (do 19 marca 1916 roku) załoga UC-4 zanotowała kilka sukcesów: 12 lutego na minach w okolicach Aldeburgh zatonął belgijski parowiec „Aduatiek” (2221 BRT), płynący z ładunkiem węgla z Newcastle do Savony (na pozycji Nieprawidłowe parametry: {52|08|0|N|1|44|0|E})[22] oraz mały, zbudowany w 1907 roku brytyjski parowiec „Cedarwood” (654 BRT), przewożący surówkę na trasie MiddlesbroughFécamp (zginęło 6 marynarzy)[23][24]. Dzień później na tej samej zagrodzie zatonął (bez strat w ludziach) zbudowany w 1911 roku brytyjski parowiec „Tergestea” (4308 BRT), płynący z ładunkiem węgla z Tyne do Londynu (na pozycji Nieprawidłowe parametry: {52|10|0|N|1|50|0|E})[23][25]. 29 lutego w Cieśninie Kaletańskiej (na pozycji Nieprawidłowe parametry: {51|08|0|N|1|29|0|E}) wszedł na minę i doznał uszkodzeń brytyjski parowiec „Den of Ogil” (5689 BRT), transportujący drobnicę z Nowego Jorku do Londynu[26].

20 marca 1916 roku okręt powrócił do Flotylli Bałtyckiej, a jego nowym dowódcą został por. mar. Max Hamm[g]. 16 sierpnia kolejnym kapitanem UC-4 został por. mar. Ulrich Pilzecker[h], a po nim następnym dowódcą mianowany został por. mar. Gustav Buch[i].

30 września 1916 roku okręt ponownie włączono w skład Flotylli Flandrii[5], a 21 października nowym dowódcą został por. mar. Hans Howaldt[j]. 27 października na postawioną przez UC-4 zagrodę minową wszedł zbudowany w 1887 roku norweski parowiec „Bygdo” (2345 BRT), płynący z Hull do Genui z ładunkiem węgla (statek zatonął bez strat w ludziach na pozycji Nieprawidłowe parametry: {52|23|0|N|1|47|0|E})[31], a dzień później w tej samej okolicy zatopiony został niewielki, pochodzący z 1882 roku brytyjski parowiec „Sparta” (480 BRT), przewożący koks z Hull do Hawru[23][32]. 9 listopada, 4 Mm na północny wschód od Southwold, zatonął na minie mały brytyjski parowiec „Sunniside” (447 BRT), przewożący drobnicę na trasie Hull – Rotterdam (zginęło 4 ludzi wraz z kapitanem)[23][33]. 25 listopada mina zniszczyła nowy uzbrojony trawler HMT[k] „Burnley” (275 ts), na którym zginęło 19 marynarzy (na pozycji Nieprawidłowe parametry: {52|05|0|N|1|42|0|E})[34].

27 listopada miała miejsce kolejna zmiana na stanowisku dowódcy okrętu, którym został por. mar. Georg Reimarus[l] (zastąpiony w dniach 12-20 maja 1917 roku przez por. mar. Oskara Steckelberga[m]). Tymczasem na postawionym uprzednio polu minowym zatonęły na początku grudnia dwa brytyjskie uzbrojone trawlery: 3 grudnia HMT „Remarko” (245 ts), na pozycji Nieprawidłowe parametry: {54|20|0|N|1|53|0|E} (życie straciło 12 członków załogi)[37], a 5 grudnia HMT „Tervani” (457 ts), tracąc jednego człowieka (na pozycji Nieprawidłowe parametry: {52|06|00|N|1|39|30|E})[38].

1917 rok

Pierwszy w nowym roku sukces UC-4 miał miejsce 7 stycznia, gdy na południe od Lowestoft zatonął brytyjski uzbrojony trawler HMT „Donside” (182 ts), tracąc 4 członków załogi (na pozycji Nieprawidłowe parametry: {52|17|0|N|1|44|0|E})[39]; 18 stycznia w tej samej okolicy zatonął też duński parowiec „Dagmar” (758 BRT), płynący pod balastem z Trouville do Methil (na pozycji Nieprawidłowe parametry: {52|07|30|N|1|45|30|E})[40], a 2 dni później brytyjski uzbrojony trawler HMT „New Comet” (177 ts), na którym poległo 8 członków załogi (na pozycji Nieprawidłowe parametry: {52|07|30|N|1|43|40|E})[41]. W lutym 1917 roku na konto osiągnięć okrętu zapisano dwie brytyjskie jednostki: 13 lutego zatonął ze stratą 7 ludzi uzbrojony trawler HMT „Sisters Melville”, o wyporności 260 ts (na pozycji Nieprawidłowe parametry: {52|07|0|N|1|44|0|E})[42], a 23 lutego na pozycji Nieprawidłowe parametry: {52|06|0|N|1|42|0|E} mina zniszczyła zbudowany w 1895 roku parowiec „Grenadier” (1004 BRT), transportujący drobnicę z Rotterdamu do Newcastle (zginęło 8 członków załogi wraz z kapitanem)[43][44]. Kolejne straty brytyjskiej żeglugi, spowodowane minami postawionymi przez UC-4, miały miejsce w dniach 11-12 marca: na pozycji Nieprawidłowe parametry: {52|08|0|N|1|45|0|E} zatonął zbudowany w 1894 roku parowiec „Kwasind” (2211 BRT), płynący z ładunkiem rudy żelaza z Bilbao do Hartlepool (ze stratą 12 ludzi)[43][45]; niemal w tym samym miejscu (Nieprawidłowe parametry: {52|08|0|N|1|46|0|E}) został zniszczony parowiec „Ambient” (1517 BRT), transportujący węgiel na trasie SunderlandDunkierka[43][46], a także zbudowany w 1883 roku parowiec „Pontypridd” (1556 BRT), płynący z ładunkiem węgla z Tyne do Londynu (ze stratą 3 marynarzy)[43][47][n]).

W dniu 30 maja 1917 roku dowództwo nad UC-4 otrzymał por. mar. Erich Hecht[o]. Kolejno 3 i 4 czerwca, na minach postawionych w maju przez UC-4, na północny wschód od Aldeburgh zatonęły dwa brytyjskie kutry rybackie: „Giralda” (46 BRT)[50] oraz „Chrysolite” (57 BRT) – na tym ostatnim poniosło śmierć pięciu rybaków[51]. Kolejną małą jednostką, która zatonęła 7 lipca na wschód od Aldeburgh (na pozycji Nieprawidłowe parametry: {52|04|25|N|1|46|50|E}), był uzbrojony trawler HMT „Kelvin” (322 ts), który pociągnął za sobą 5 ofiar[52]. 20 lipca na pozycji Nieprawidłowe parametry: {52|03|15|N|1|49|39|E} zatonął pomocniczy trałowiec HMS „Queen of the North” (594 ts), na którym zginęło 7 oficerów i 22 marynarzy[53]. Na następne zatopienie załoga okrętu podwodnego musiała czekać do 5 września 1917 roku, kiedy to na wschód od Felixstowe wszedł na minę uzbrojony trawler HMT „Eros” (286 ts), ze stratą 2 marynarzy[54].

13 września 1917 roku miała miejsce kolejna zmiana na stanowisku dowódcy okrętu, którym został por. mar. Walter Schmitz[p]. Pierwszym sukcesem nowego kapitana było zatopienie 20 października uzbrojonego trawlera HMT „Vitality” (202 ts), który ze stratą 2 ludzi wszedł na minę w okolicy Lowestoft[56]. 11 listopada na postawioną przez UC-4 zagrodę minową wszedł zbudowany w 1911 roku brytyjski parowiec „Lapwing” (1192 BRT), płynący z Rotterdamu do Londynu z ładunkiem drobnicy (statek zatonął bez strat w ludziach na pozycji Nieprawidłowe parametry: {52|15|30|N|2|00|00|E})[57][58], zaś 2 dni później ten sam los spotkał brytyjski parowiec „Axminster” (1905 BRT), transportujący węgiel na trasie BlythDieppe ((Nieprawidłowe parametry: {52|26|0|N|1|48|0|E}, ze stratą 3 ludzi)[57][59]. Ostatnie w 1917 roku zatopienie miało miejsce 23 grudnia, kiedy to na wschód od Aldeburgh został zniszcony zbudowany w 1902 roku brytyjski parowiec „Grantley Hall” (4008 BRT), płynący z ładunkiem rudy żelaza z Villaricos do Middlesbrough[57][60].

1918 rok

20 stycznia 1918 roku roku nastąpiła zmiana na stanowisku dowódcy okrętu: por. mar. Walter Schmitz został zastąpiony przez por. mar. Kurta Locha[q]. Nowy dowódca swój pierwszy sukces odniósł 25 lutego, kiedy to na minie postawionej w estuarium Tamizy zatonął (bez strat w ludziach) zbudowany w 1909 roku brytyjski węglowiec „Rubio” (2395 BRT)[57][62]. Dzień później w tym samym miejscu więcej szczęścia miał „Berwen” (3752 BRT) – zbudowany w 1903 roku brytyjski parowiec przewożący cukier z Port Louis do Hull, który został jedynie uszkodzony[63].

W dniu 27 lutego 1918 roku dowództwo nad UC-4 otrzymał por. mar. Ernst Berlin[r]. Szczęśliwym dniem dla dowodzonej przez niego jednostki był 5 marca, kiedy to u ujścia Tamizy zatonęły 3 statki: płynący pod balastem z Londynu do Tyne brytyjski parowiec „Coalgas” (2257 BRT)[57][65], również płynący pod balastem z Hawru do Tyne brytyjski parowiec „Estrella” o pojemności 1740 BRT (na którym zginęło 20 członków załogi)[57][66] oraz nowy norweski parowiec „Tusnastabb” (1136 BRT), płynący bez ładunku z Rouen do Sunderlandu (na pozycji Nieprawidłowe parametry: {51|57|0|N|1|43|0|E})[67]. Kolejne trzy jednostki zatonęły w tych okolicach w kwietniu: zbudowany w 1911 roku brytyjski parowiec „Lonhelen” (1281 BRT) – 12 kwietnia[57][68]; uzbrojony trawler HMT „Numitor” (242 ts), który pociągnął za sobą 5 ofiar (20 kwietnia, na pozycji Nieprawidłowe parametry: {52|07|0|N|1|45|0|E})[69] oraz pomocniczy trałowiec HMS „St. Seiriol” (928 ts), na którym zginęło 12 marynarzy (25 kwietnia)[70].

22 kwietnia 1918 roku miała miejsce ostatnia już zmiana na stanowisku dowódcy okrętu, którym został por. mar. Eberhard Schmidt[s]. Jedynym w okresie jego dowodzenia i ostatnim spośród wielu sukcesów odniesionych przez UC-4 było zatopienie 26 czerwca na pozycji Nieprawidłowe parametry: {52|04|30|N|1|48|00|E} uzbrojonego trawlera HMT „Achilles II” (225 ts), na którym poniosło śmierć 13 członków załogi[72].

Okręt został samozatopiony u wybrzeży Flandrii (na pozycji Nieprawidłowe parametry: {51|22|0|N|3|12|0|E}) podczas niemieckiej ewakuacji z Belgii 5 października 1918 roku[5][10][t].

  1. a b Wyporność jednostek niemieckich podano w tonach metrycznych, okrętów brytyjskich w długich tonach (ts), dla statków handlowych podano pojemność w tonach rejestrowych brutto.
  2. SM – Seiner Majestät – [okręt] Jego Mości.
  3. R.H. Gibson i M. Prendergast podają inne wartości: prędkość 8,4 węzła na powierzchni i 5,5 węzła w zanurzeniu oraz zasięg na powierzchni 850 mil morskich przy prędkości 5 węzłów[11].
  4. Karl Vesper (11 listopada 1889 r. – 23 grudnia 1984 r.) – dowódca SM UC-4, UB-31, UC-27, UC-58 i U-78. Odznaczony dwukrotnie Krzyżem Żelaznym, Krzyżem Hanzeatyckim i Orderem Hohenzollernów[15].
  5. J. Gozdawa-Gołębiowski, T. Wywerka Prekurat podają, że trałowiec zatonął 13 października[20].
  6. Friedrich Moecke (30 czerwca 1888 r. – 8 lutego 1917 r.) – dowódca SM UC-4, UB-17, UB-12 i UC-46, na którym zginął. Odznaczony dwukrotnie Krzyżem Żelaznym[21].
  7. Max Hamm (15 listopada 1890 r. – ?) – dowódca SM UC-4. Odznaczony dwukrotnie Krzyżem Żelaznym i Orderem za Zasługi Wojenne[27].
  8. Ulrich Pilzecker (9 października 1889 r. – 15 września 1918 r.) – dowódca SM UC-4, UB-10, UC-14, UC-17, UB-78 i UB-113, na którym zginął. Odznaczony dwukrotnie Krzyżem Żelaznym[28].
  9. Gustav Buch (16 listopada 1887 r. – 21 maja 1917 r.) – dowódca SM UB-10, UC-4 i UC-36, na którym zginął. Odznaczony dwukrotnie Krzyżem Żelaznym i Orderem Hohenzollernów[29].
  10. Hans Howaldt (12 listopada 1888 r. – 6 września 1970 r.) – dowódca SM UC-4, UB-40 i UB-107. Odznaczony Orderem Królewskim Korony, dwukrotnie Krzyżem Żelaznym, Orderem Hohenzollernów i Pour le Mérite[30].
  11. HMT – His Majesty's Trawler – [trawler] Jego Mości.
  12. Georg Reimarus (13 listopada 1889 r. – 4 października 1917 r.) – dowódca SM UC-4, UB-10 i UC-16, na którym zginął. Odznaczony dwukrotnie Krzyżem Żelaznym[35].
  13. Oskar Steckelberg (8 lutego 1889 r. – 11 stycznia 1951 r.) – dowódca SM UC-1, UB-6 i UC-4. Odznaczony Krzyżem Żelaznym[36].
  14. W lutym i marcu 1917 roku UC-4 postawił 7 zagród liczących łącznie 84 miny[48].
  15. Erich Hecht (17 stycznia 1891 r. – 19 marca 1918 r.) – dowódca SM UC-4, UC-64 i UB-64, na którym zginął. Odznaczony Krzyżem Żelaznym[49].
  16. Walter Schmitz (1 lutego 1891 r. – 4 marca 1919 r.) – dowódca SM UC-4 i UC-75. Odznaczony dwukrotnie Krzyżem Żelaznym, Krzyżem Hanzeatyckim i Krzyżem Zasługi Wojskowej[55].
  17. Kurt Loch (3 kwietnia 1891 r. – 22 marca 1922 r.) – dowódca SM UC-4 i UC-70. Odznaczony dwukrotnie Krzyżem Żelaznym i Krzyżem Fryderyka Augusta[61].
  18. Ernst Berlin (27 lipca 1890 r. – 5 września 1927 r.) – dowódca SM UC-4, UB-104 i UB-114. Odznaczony dwukrotnie Krzyżem Żelaznym i Krzyżem Fryderyka Augusta[64].
  19. Eberhard Schmidt (1 czerwca 1894 r. – ?) – dowódca SM UC-4 i UC-71. Odznaczony dwukrotnie Krzyżem Żelaznym[71].
  20. Gibson i Prendergast 2014 ↓, s. 332 podają, że stało się to 2 października
  1. a b Perepeczko 2000 ↓, s. 59
  2. a b c d e Möller i Brack 2004 ↓, s. 54
  3. a b c d e Jane's Fighting Ships of World War I. London: 1990, s. 127.
  4. a b c d e Perepeczko 2000 ↓, s. 62
  5. a b c d e f g h UC 4 (ang.). uboat.net. [dostęp 2016-07-11].
  6. a b c Fontenoy 2007 ↓, s. 100
  7. a b Witkowski 2009 ↓, s. 15
  8. a b c d e UC-6 Thames Estuary: Archaeological Report (ang.). historicengland.org.uk. [dostęp 2016-09-09].
  9. a b Conway's All the World's Fighting Ships 1906–1921. London: 1985, s. 181.
  10. a b c Gozdawa-Gołębiowski i Wywerka-Prekurat 1994 ↓, s. 563
  11. a b Gibson i Prendergast 2014 ↓, s. 313
  12. Witkowski 2009 ↓, s. 14
  13. Williamson 2002 ↓, s. 12
  14. a b Perepeczko 2000 ↓, s. 152
  15. Kapitänleutnant Karl Vesper (ang.). W: WWI U-boat commanders [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-07-11].
  16. Gozdawa-Gołębiowski i Wywerka-Prekurat 1994 ↓, s. 577
  17. Gozdawa-Gołębiowski i Wywerka-Prekurat 1994 ↓, s. 182-183
  18. Ladoga (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-07-11].
  19. Linnea (n-1) (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-07-11].
  20. J. Gozdawa-Gołębiowski, T. Wywerka Prekurat: Pierwsza wojna światowa na morzu. Warszawa: 1994, s. 189.
  21. Oberleutnant zur See Friedrich Moecke (ang.). W: WWI U-boat commanders [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-07-11].
  22. Aduatiek (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-07-11].
  23. a b c d BRITISH MERCHANT SHIPS LOST to ENEMY ACTION Part 1 of 3 – Years 1914, 1915, 1916 in date order. naval-history.net. [dostęp 2016-07-12].
  24. Cedarwood (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-07-11].
  25. Tergestea (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-07-11].
  26. Den Of Ogil (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-07-11].
  27. Oberleutnant zur See Max Hamm (ang.). W: WWI U-boat commanders [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-07-11].
  28. Oberleutnant zur See Ulrich Pilzecker (ang.). W: WWI U-boat commanders [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-07-11].
  29. Kapitänleutnant Gustav Buch (ang.). W: WWI U-boat commanders [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-07-11].
  30. Kapitänleutnant Hans Howaldt (ang.). W: WWI U-boat commanders [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-07-11].
  31. Bygdo (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-07-11].
  32. Sparta (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-07-11].
  33. Sunniside (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-07-11].
  34. Burnley (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-07-11].
  35. Oberleutnant zur See Georg Reimarus (ang.). W: WWI U-boat commanders [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-07-11].
  36. Oberleutnant zur See Oskar Steckelberg (ang.). W: WWI U-boat commanders [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-07-11].
  37. Remarko (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-07-11].
  38. Tervani (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-07-11].
  39. Donside (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-07-11].
  40. Dagmar (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-07-11].
  41. New Comet (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-07-11].
  42. Sisters Melville (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-07-11].
  43. a b c d BRITISH MERCHANT SHIPS LOST to ENEMY ACTION Part 2 of 3 – January-August 1917 in date order. naval-history.net. [dostęp 2016-07-12].
  44. Grenadier (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-07-11].
  45. Kwasind (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-07-11].
  46. Ambient (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-07-11].
  47. Pontypridd (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-07-11].
  48. Perepeczko 2000 ↓, s. 299.
  49. Oberleutnant zur See Erich Hecht (ang.). W: WWI U-boat commanders [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-07-11].
  50. Giralda (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-07-11].
  51. Chrysolite (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-07-11].
  52. Kelvin (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-07-12].
  53. Queen Of The North (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-07-12].
  54. HMT Eros (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-07-12].
  55. Oberleutnant zur See Walter Schmitz (ang.). W: WWI U-boat commanders [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-07-12].
  56. HMT Vitality (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-07-12].
  57. a b c d e f g BRITISH MERCHANT SHIPS LOST to ENEMY ACTION Part 3 of 3 - September 1917-November 1918 in date order. naval-history.net. [dostęp 2016-07-12].
  58. Lapwing (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-07-12].
  59. Axminster (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-07-12].
  60. Grantley Hall (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-07-12].
  61. Oberleutnant zur See Kurt Loch (ang.). W: WWI U-boat commanders [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-07-12].
  62. Rubio (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-07-12].
  63. Berwen (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-07-12].
  64. Oberleutnant zur See Ernst Berlin (ang.). W: WWI U-boat commanders [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-07-12].
  65. Coalgas (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-07-12].
  66. Estrella (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-07-12].
  67. Tusnastabb (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-07-12].
  68. Lonhelen (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-07-12].
  69. Numitor (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-07-12].
  70. St. Seiriol (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-07-12].
  71. Oberleutnant zur See Eberhard Schmidt (ang.). W: WWI U-boat commanders [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-07-12].
  72. Achilles Ii (ang.). W: Ships hit during WWI [on-line]. u-boat.net. [dostęp 2016-07-12].

Bibliografia