Scelidozaur

Scelidozaur
{{{nazwa łacińska}}}[1]
Owen, 1859
Okres istnienia: 208–194 mln lat temu
Ilustracja
{{{opis grafiki}}}
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada zauropsydy
Podgromada diapsydy
Infragromada archozauromorfy
Nadrząd dinozaury
Rząd dinozaury ptasiomiedniczne
Podrząd tyreofory
Rodzina scelidozaury
Rodzaj scelidozaur
Gatunki
  • S. harrisonii Owen, 1859

Scelidozaur (Scelidosaurus, z greki "nożny jaszczur" od skelos/σκελος – 'noga' i saurus//σαυρος – 'jaszczur'[2]) – rodzaj czworonożnego roślinożernego dinozaura z niewielkimi płytami, mierzącego około 4 m długości. Żył on we wczesnej jurze od hettangu do synemuru – od 208 do 194 milionów lat temu. Jego skamieliny odnaleziono na terenie dzisiejszego Tybetu, Ameryki Północnej (Stany Zjednoczone – stan Arizona) oraz Europy (hrabstwo Dorset w Anglii oraz Góry Świętokrzyskie w Polsce, gdzie odnaleziono ich tropy[3]). Nazywa się go najwcześniejszym kompletnym dinozaurem[4]. Rodzaj ten i spokrewnione z nim znajdywano na trzech kontynentach.

Zwierzę opisał w 1859 anatom porównawczy Richard Owen. Dzisiaj za pewny uznaje się tylko jeden gatunek tego rodzaju, S. harrisonii, chociaż w przeszłości zaproponowano kilka innych. Jako przedstawiciela najprymitywniejszych tyreoforów, miejsce scelidozaura w obrębie podrzędu podlega debacie od 150 lat. Nie pomaga w tym skromna ilość informacji o jego najbliższych krewnych.

Morfologia

Dorosły Scelidosaurus osiągał raczej niewielkie rozmiary w porównaniu z większością innych dinozaurów. Jego długość szacuje się na 4 metry[5]. Zwierzę poruszało się na czterech kończynach, tylne długością znacznie przewyższały przednie. Mogło co prawda wspinać się na tylne, by dosięgnąć liści drzew, ale jego dłonie przypominały wielkością stopy, co oznacza, że zwykle chodził na wszystkich czterech nogach. Kończyły się one czterema palcami, z których najbardziej wewnętrzny był najmniejszy[6].

Czaszka

Niekompletna czaszka scelidozaura wg Owena

Inaczej, niż w przypadku późniejszych ankylozaurów, czaszka scelidozaura była niska i trójkątna w kształcie oraz dłuższa, niż szersza. Podobne występowały u prymitywnych ptasiomiednicznych. Mała głowa scelidozaura łączyła się z szyją dłuższą, niż u większości dinozaurów pancernych.

Jak inne tyreofory, Scelidosaurus spożywał pokarm roślinny. Miał bardzo małe, liściokształtne ząbki policzkowe odpowiednie do strzyżenia roślinności. Sądzi się, że rozdrabniał żywność dzięki prostym ruchom szczęk w górę i w dół, gdy ząbki zachodziły na siebie, wkłuwając się i miażdżąc jedzenie[7]. W przeciwieństwie do późniejszych ankylozaurów scelidozaur miał jeszcze pięć par okien w czaszce, jak prymitywne ptasiomiedniczne, a jego zęby zachowały kształt liści w większym stopniu, niż u przyszłych dinozaurów pancernych[8].

Pancerz

Najbardziej rzucająca się w oczy cecha scelidozaura to jego uzbrojenie składające się z kostnych tarczek osadzonych w skórze. Te osteodermy tworzyły dwa równoległe rzędy wzdłuż ciała zwierzęcia[5]. Podobne twory spotyka się u krokodyli, pancerników i niektórych jaszczurek. Różniły się one kształtem i rozmiarem. Większość stanowiły niewielkie, płaskie płyty, chociaż pojawiały się też grubsze. Układały się one w regularne poziome rzędy biegnące wzdłuż szyi, grzbietu, bioder i ogona zwierzęcia, na tym ostatnim, jak i na kończynach, zmniejszając swe rozmiary. Boczne osteodermy przybierały raczej kształt stożka w odróżnieniu od łopatkowatych tworów skutellozaura i użyto ich do wyróżnienia rodzaju[9]. Za głową widniała dodatkowa para wyróżniających się tarczek o trzech wierzchołkach[6]. Jednakże w porównaniu z późniejszymi ankylozaurami uzbrojenie scelidozaura sprawiało wrażenie skromnego.

Odnaleziono także skamieniałe odciski skóry. Pomiędzy osteodermami występowały zaokrąglone łuski podobne do tych należących do helodermy arizońskiej[5]. Pomiędzy dużymi łuskami widniały niewielkie, mierzące od 5 do 10 mm płaskie "granulki" kostne rozmieszczone wewnątrz skóry. W toku ewolucji utworzyły one w przyszłości większe osteodermy, łącząc się w zawierający ich wiele pancerz obserwowany u rodzajów takich, jak ankylozaur[9]

Pożywienie

Scelidosaurus i jego jurajscy krewni żywili się roślinami. Podczas gdy inne ptasiomiedniczne miały zęby zdolne do ścierania pokarmu roślinnego, scelidozaur dysponował mniejszymi, mniej złożonymi zębami i szczękami pozwalającymi jedynie na proste ruchy góra-dół[5]. Przypominał w tym względzie stegozaury, także mające prymitywne zęby i nieskomplikowane szczęki[10]. Niezdolny do żucia, mógł tak jak one połykać gastrolity, by wspomóc trawienie żywności. Podonie postępują współczesne ptaki i krokodyle[11]. Jego dieta opierała się na liściastych roślinach i owocach[5], bowiem trawy wyeoluowały dopiero w późnej kredzie, już po wyginięciu tego wczesnego tyreofora.

Klasyfikacja

Ankylosauromorpha

Scelidosaurus



Ankylosauria



Przykładowy kladogram za Kenneth Carpenter, Tree of Life[12]

Scelidosaurus był dinozaurem ptasiomiednicznym klasyfikowanym raz jako ankylozaur, kiedy indziej znów jako stegozaur. Debata nad tym nie zakończyła się jeszcze, ale obecnie uważa się go za spokrewnionego bliżej z dinozaurami pancernymi niż ze stegozaurami, a więc za przedstawiciela właściwych ankylozaurów[8][13], lub też bazalnego w stosunku do rozejścia się linii na Ankylosauria i Stegosauria[6]. Dzisiaj już nie umieszcza się go pośród stegozaurów, co można znaleźć w starszych książkach[14]. Pomimo tego wykazuje on podobieństwa do członków tej grupy: najwyższy punkt jego ciężkiego ciała przypadał na biodra, a grzbiet pokrywały płyty.

Scelidosaurus użyczył swej nazwy rodzinie scelidozaurów (Scelidosauridae), grupie prymitywnych ptasiomiednicznych bliskich przodkom ankylozaurów i stegozaurów[5]. Zaliczają się do niej także bienozaur i prawdopodobnie skutellozaur. Zaproponowana pierwotnie przez Cope w 1869, została uprawomocniona przez chińskiego paleontologa Dong Zhiminga w 2001, po badaniach bienozaura wykazujących liczne podobieństwa pomiędzy nim i scelidozaurem. Scelidosauridae znajdywano w formacjach wczesnojurajskich, być może przetrwały one aż do późnej jury. Ich skamieniałości pochodzą z Chin, Anglii i Arizony. Niektórzy paleontolodzy twierdzą, że grupa ta jest parafiletyczna, lecz Michael J. Benton (2004) uznaje jej monofiletyzm[15].

Skamieniałe szczątki tyreoforów bardziej bazalnych od scelidozaura należą do rzadkości. Prymitywniejszy od niego skutellozaur, także pochodzący z dzisiejszej Arizony, to wcześniejszy rodzaj zwierzęcia, które mogło częściowo poruszać się na dwóch nogach. Ślady mogące należeć do wczesnego opancerzonego dinozaura sprzed około 195 milionów lat odnaleziono we Francji[16]. Przodkowie tych prymitywnych tyreoforów wyewoluowali z wczesnych ptasiomiednicznych przypominających lesotozaura w jurze[6].

Gatunki

S. harrisonii, opisany przez Owena, jest obecnie jedynym gatunkiem zaliczanym do tego rodzaju, co opiera się na kilku prawie kompletnych szkieletach. Potencjalny drugi gatunek z synemurskiej formacji Dolny Lufeng, S. oehleri, został opisany przez D.J. Simmonsa w 1965 jako oddzielny rodzaj, Tatisaurus. W 1996 Spencer G. Lucas dokonał przeniesienia do Scelidosaurus[17]. Szczątki są fragmentaryczne, jednak zmiany nie zaakceptowano i S. oehleri obecnie znów jest tatizaurem[6][18].

Historia

Scelidosaurus harrisonii, szkielet odtworzony przez Marsha

Kiedy James Harrison z Charmouth w Anglii w 1858 odkrywał klify Black Ven (pomiędzy Charmouth i Lyme Regis), prawdopodobnie poszukując materiału dla fabryki cementu, odnalazł kilka fragmentarycznych skamielin kości kończyn. Wysłał je profesorowi Richardowi Owenowi z Muzeum Historii Naturalnej w Londynie. Razem z późniejszymi znaleziskami z tego samego miejsca stworzyły one prawie kompletny szkielet. Rok po odkryciu Harrisona Owen nadał im nazwę Scelidosaurus, jednak pełny opis nie pojawił się przed 1863. Nieszczęśliwie nie dostrzeżono aż do 1968, że z pozostałościami tyreofora zmieszały się szczątki teropoda[19]. W 1888 Richard Lydekker wyselekcjonował staw kolanowy na lektotyp scelidozaura.

Przez wiele lat enigmatyczne skamieliny scelidozaura wywoływały debaty nad klasyfikacją rodzaju. Von Zittel (1902), Swinton (1934) i Appleby et al. (1967) widzieli w nim stegozaura[20]. W pracy z 1968 Romer dowodził, że chodzi o dinozaura pancernego[20]. W 1977 Richard Thulborn z University of Queensland zaproponował uznanie dinozaura za ornitopoda podobnego do tenontozaura lub iguanodona[20]. Tłumaczył swe zdanie, pisząc o lekkiej budowie i dwunożności tego dinozaura jakoby dobrze przystosowanego do biegania. Teorię tą odrzucono.

W 1968 B. H. Newman ubiegał się o odwołanie Lydekkerowego wyboru stawu kolanowego na lektotyp przez Międzynarodową Komisję Nomenklatury Zoologicznej. Uzasadniał to tym, że staw pochodził w rzeczywistości od megalozaura. W 1995 Wells i współpracownicy nieformalnie uznali kości za kość udową i fragmentaryczną piszczelmerozaura[21].

W 1989 tarczki zidentyfikowane jako należące do scelidozaura znalezione w formacji Kayenta (Glen Canyon Group) w północnej Arizonie pomogły ustalić wiek warstwy na około 200 milionów lat[22]. Ukazują one także związek pomiędzy arizońskim Glen Canyon i Europą, gdzie wcześniej znaleziono szczątki tego samego rodzaju[6].

W 2000 Martill i współpracownicy ogłosili znalezienie zachowanej tkanki miękkiej w znalezisku scelidozaura składającym się z ośmiu kręgów ogonowych w płycie mułowca węglanowego ocenianej na późny hettang lub synemur. Niektóre elementy skamieliny zachowały się w ten sposób, że stworzyły jakby kopertę z tkanką miękką widzianą wokół kręgów. Obserwuje się w niej także obecność warstwy naskórka na osteodermach[9]. Naukowcy sfromułowali dzięki temu wniosek, że twory te u bazalnych dinozaurów pancernych pokrywała mocna, prawdopodobnie skeratynizowana wartwa skóry[9]

W kulturze

S. harrisonii, model w Charmouth Heritage Coast Centre

Chociaż rodzaj ten nie posiada takiej sławy, jak spokrewione z nim ankylozaur czy stegozaur, pojawiał się, choć nieczęsto, w mediach. Wymienić tu można grę wideo Nintendo Jurassic Park III: Park Builder, gdzie gracz kontroluuje meneżerię dinozaurów, w tym scelidozaura. Tyreofor ten pojawia się też wystawiany w Charmouth Heritage Coast Centre w Charmouth w Anglii. Posiada ono zarówno model, jak i odcisk, skamieniałości odnaleziono w okolicy. Dziecięcy show Harry and His Bucket Full of Dinosaurs przedstawia scelidozaura o imieniu Sid jako jednego z przyjaciół tytułowego bohatera.

  1. {{{nazwa łacińska}}}, w: Integrated Taxonomic Information System (ang.).
  2. Liddell & Scott (1980). Greek-English Lexicon, Abridged Edition. Oxford University Press, Oxford, UK. ISBN 0-19-910207-4
  3. Anna Piotrowska. Tropami dinozaurów. „Newsweek Polska”. 14 (14), s. 68-70, 2001. 
  4. Norman, David (2001). "Scelidosaurus, the earliest complete dinosaur" w: The Armored Dinosaurs, pp 3-24. Bloomington: Indiana University Press. ISBN 0-253-33964-2.
  5. a b c d e f Lambert D rok=1993: The Ultimate Dinosaur Book. Nowy Jork: Dorling Kindersley, s. 110-113. ISBN 1-56458-304-X.
  6. a b c d e f Basal Thyreophora. W: The Dinosauria. University of Californian Press, 2004, s. 335–342. ISBN 0-520-24209-2.
  7. Tooth wear and possible jaw action of Scelidosaurus harrisoni Owen and a review of feeding mechanisms in other thyreophoran dinosaurs. W: The Armored Dinosaurs. Indiana University Press, 2001, s. 25–52. ISBN 0-253-33964-2.
  8. a b Kazlev, M. Alan: Ornithischia: Ankylosauromorpha. Palaeos, 2007. [dostęp 2007-02-11].
  9. a b c d Martill, D.M., Batten, D.J., and Loydell, D.K. (2000). A New Specimen of the Thyreophoran Dinosaur CF Scelidosaurus with Soft Tissue Preservation. Palaeontology, Vol. 43, Part 3, 2000, pp. 549-559. Szablon:Doi
  10. Stegosauria. W: The Dinosauria. University of California Press, 2004, s. 361. ISBN 0-520-24209-2.
  11. Jacobson, RJ: Stegosaurs. Dinosaur and Vertebrate Paleontology Information. [dostęp 2007-02-11].
  12. Kenneth Carpenter: Ankylosauromorpha (ang.). Tree of Live web project. [dostęp 2009-12-27].
  13. Phylogenetic Analysis of Ankylosauria. W: The Armored Dinosaurs. Indiana University Press, 2001, s. 455–480. ISBN 0-253-33964-2.
  14. Edwin H. Colbert: The Age of Reptiles. Nowy Jork: W. W. Norton & Company, Inc., 1965, s. 128. ISBN 0-486-29377-7.
  15. Benton, M.J.: Vertebrate Palaeontology''. Wyd. 3. Blackwell Publishing, 2004. ISBN 978-0-632-05637-8.
  16. Le Loeuff, J., Lockley, M.,, Meyer, C.,, Petit, J.-P.. Discovery of a thyreophoran trackway in the Hettangian of central France.. „C. R. Acad. Sci. Paris”. 328 (2), s. 215-219, 1999. 
  17. Lucas SG. (1996). The Thyreophoran Dinosaur Scelidosaurus from the Lower Jurassic Lufeng Formation, Yunnan, China. pp. 81-85, in Morales, M. (red.), The Continental Jurassic. Museum of Northern Arizona Bulletin 60.
  18. David B. Norman, Butler, Richard J.; Maidment, Susannah C.R.. Reconsidering the status and affinities of the ornithischian dinosaur Tatisaurus oehleri Simmons, 1965. „Zoological Journal of the Linnean Society”. 150, s. 865–874, 2007. DOI: 10.1111/j.1096-3642.2007.00301.x. 
  19. Newman, B.H. (1968) The Jurassic dinosaur Scelidosaurus harrisoni, Owen. Palaeontology 11 (1), 40-3.
  20. a b c Thulborn, R.A. (1977) Relationships of the lower Jurassic dinosaur Scelidosaurus harrisonii. Journal of Paleontology. July 1977; v. 51; no. 4; p. 725-739
  21. Mortimer, M (2004) "The Theropod Database". University of Washington. [Data dostępu 2008-08-14].
  22. Padian, K. (1989). "Presence of the dinosaur Scelidosaurus indicates Jurassic age for the Kayenta Formation (Glen Canyon Group, northern Arizona)". Geology. May 1989, v. 17; no. 5; p. 438-441

Bibliografia

Szablon:Bibliografia start

  1. Zdeněk V. Špinar, Philip J. Currie: Wielkie dinozaury. Dzieje ewolucji gigantów. Warszawa: Warszawski Dom Wydawniczy, 1994, s. 73. ISBN 83-85558-18-7.
  2. David Lambert: Księga dinozaurów. Warszawa: ZETDEZET, 1994, s. 112-113. ISBN 83-85056-26-2.

Szablon:Bibliografia stop

Szablon:Link GA