Sobór św. Aleksandra Newskiego w Łodzi

Sobór św. Aleksandra Newskiego
Distinctive emblem for cultural property.svg A/117 z dnia 20.01.1971.
sobór katedralny
Ilustracja
Widok ogólny
Państwo  Polska
Województwo  łódzkie
Miejscowość POL Łódź COA.svg Łódź
Wyznanie prawosławne
Kościół Polski Autokefaliczny Kościół Prawosławny
Diecezja łódzko-poznańska
Sobór od 1948
Wezwanie św. Aleksandra Newskiego
Wspomnienie liturgiczne 30 sierpnia/12 września; 14/27 listopada
Położenie na mapie Łodzi
Mapa lokalizacyjna Łodzi
Sobór św. Aleksandra Newskiego
Sobór św. Aleksandra Newskiego
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Sobór św. Aleksandra Newskiego
Sobór św. Aleksandra Newskiego
Położenie na mapie województwa łódzkiego
Mapa lokalizacyjna województwa łódzkiego
Sobór św. Aleksandra Newskiego
Sobór św. Aleksandra Newskiego
Ziemia51°46′14,4″N 19°27′51,0″E/51,770667 19,464167
Strona internetowa

Sobór św. Aleksandra Newskiegosobór prawosławny w Łodzi, katedra diecezji łódzko-poznańskiej Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego oraz siedziba miejscowej parafii (w dekanacie Łódź). Mieści się przy ulicy Jana Kilińskiego 56, w sąsiedztwie parku Moniuszki i stacji kolejowej Łódź Fabryczna.

Historia

Okoliczności powstania i budowa

Pierwsze rodziny wyznania prawosławnego pojawiły się w Łodzi w latach 50. XIX wieku. Byli to wyłącznie Rosjanie. Początkowo ich liczba była nieznaczna, dopiero po powstaniu styczniowym i zaostrzeniu polityki rusyfikacyjnej zaczęła rosnąć. W końcu XIX w. prawosławni stanowili niewiele ponad 1–2% mieszkańców Łodzi (różnica wynika z wliczenia do ogólnej liczby żołnierzy rosyjskich stacjonujących w mieście)[1], tj. ok. 7 tys. mieszkańców[2]. Niewielka liczebnie społeczność korzystała z wynajętego pomieszczenia w prywatnym domu[3], filii parafii Wszystkich Świętych w Piotrkowie, i nie zabiegała o budowę obiektu wolno stojącego[2]. Osobną cerkiew domową w mieszkaniu emerytowanego wojskowego, Andriejewa, przy ul. Nawrot, posiadali żołnierze 37 Jekaterynburskiego Pułku Piechoty[2].

Inicjatorem budowy cerkwi prawosławnej w Łodzi był gubernator piotrkowski Iwan Kachanow[4]. Początkowo jednak jego apel o wzniesienie w Łodzi wolno stojącej świątyni prawosławnej nie dał efektów. Władze miasta nie zaakceptowały koncepcji budowy cerkwi w pobliżu Nowego Rynku (ob. Placu Wolności), proponując, by zbudowano ją obok dworca kolejowego[5][3]. Była to lokalizacja prestiżowa, jednak posiadająca istotną wadę - budynek wznoszono na podmokłych gruntach[a][3]. Cerkiew usytuowano na działce należącej do miasta, co oznaczało, że wszelkie remonty obiektu będą odbywały się na jego koszt[2]. 24 maja 1877 Kachanow napisał do burmistrza Łodzi Maurycego Taubworcla z żądaniem podjęcia konkretnych kroków na rzecz podjęcia prac budowlanych. Architekt miejski Hilary Majewski sporządził wówczas projekt budynku, ale trzystuosobowa ówcześnie społeczność prawosławna nie była w stanie pokryć kosztów prac[4]. Również Świątobliwy Synod Rządzący nie zdecydował się na sfinansowanie inwestycji[2].

Inicjatywę budowy cerkwi w Łodzi podjęli ponownie miejscowi fabrykanci, sami niebędący wyznawcami prawosławia[2]. 6 kwietnia 1879 zawiązany został komitet budowy cerkwi, do którego weszli najwięksi łódzcy fabrykanci: Karol Scheibler, Juliusz Heinzel, Józef Paszkiewicz, Edward Herbst, Ludwik Meyer, Symon Heiman jr., Izrael Poznański, A. Tumski, Aleksander Chudziński i Karol Strenge, a także prezydent miasta Walerian Makowiecki. Z inicjatywy komitetu świątynia miała upamiętniać uratowanie cara Aleksandra II z zamachu na jego życie[6] dokonanego cztery dni wcześniej przez Aleksandra Sołowjowa przed Pałacem Zimowym[5]. Fabrykanci mieli nadzieję, że wzniesienie obiektu sakralnego upamiętniającego takie wydarzenie pomoże im uzyskać poparcie władz dla własnych projektów handlowych. Liczyli w szczególności na przeniesienie do Łodzi stolicy guberni piotrkowskiej i uzyskanie nowych kontraktów[2]. Komitet wybrał na patrona budowanej cerkwi św. Aleksandra Newskiego – patrona Aleksandra II[2]. Karol Scheibler przewodniczył komitetowi do śmierci w 1881, wtedy zastąpił go Iwan Kachanow[3]. W marcu 1880 projekt Majewskiego został zatwierdzony do realizacji[4]. Już w trakcie prac do komitetu budowy dołączyli Herman Konstadt, Reinhold Finster i Ludwik Grohman, a także prezydent Łodzi Władysław Pieńkowski[7].

Największą część kosztów budowy cerkwi pokryła rodzina Scheiblerów (25 tys. rubli). 11 tys. rubli przekazał na budowę Juliusz Heinzel, 10 tys. - zięć Karola Scheiblera Edward Herbst. Ponadto Heinzel opłacił prace stolarskie warte 7 tys. rubli, zaś Herbst zakupił wyposażenie cerkiewne za 5 tys. 8 tys. rubli przekazał na budowę Izrael Poznański, zaś 4,5 tys. - Herman Konstadt. Architekt Hilary Majewski pokrył koszt wykonania witraży - 1500 rubli[8].

8 maja 1880 ks. Konstantin Ryżkowski z cerkwi Wszystkich Świętych w Piotrkowie Trybunalskim poświęcił kamień węgielny, zaś konsekracja gotowego budynku miała miejsce już 29 maja 1884. Obiekt poświęcił arcybiskup chełmski i warszawski Leoncjusz w obecności gubernatorów warszawskiego Iosifa Hurki i piotrkowskiego Nikołaja Zinowjewa[3]. Budynek mógł jednorazowo pomieścić 300 osób, nie był zatem cerkwią szczególnie obszerną, jednak korzystna lokalizacja na tle parku i rozplanowanie przestrzenne obiektu dodawało mu okazałości[2]. We wrześniu 1891 plac wokół cerkwi został ogrodzony[9]. Wzniesienie ogrodzenia opłacił Izrael Poznański[10]. Pierwotnie cerkiewny plac był znacznie obszerniejszy niż obecny[11].

Funkcjonowanie cerkwi do 1918

Sobór w 1896 r. na fotografii Bronisława Wilkoszewskiego

W roku oddania do użytku świątynia otrzymała w darze od cara Aleksandra III komplet srebrnych pozłacanych naczyń liturgicznych[12].

Do 1906 liczba prawosławnych mieszkańców Łodzi ponownie wzrosła. Rosjanie tego wyznania stanowili w 1906 3% wszystkich mieszkańców miasta (10 tys. osób[2]), co miało związek z napływem robotników pracujących przy rozbudowie linii kolejowej z Warszawy do Kalisza, jak również ze sprowadzeniem dodatkowych urzędników w okresie rewolucji r. 1905[1]. W kolejnych latach zauważalny był ponowny spadek liczby prawosławnych, którzy w 1911 ponownie stanowili jedynie 1% mieszkańców Łodzi[1]. Większość osób tego wyznania wyjechała z miasta podczas ewakuacji rosyjskich urzędników w 1915, przez co w 1918 udział prawosławnych w populacji Łodzi wynosił 0,4%[1]. W mieście pozostał natomiast do 1917 proboszcz parafii św. Aleksandra Newskiego ks. Antoni Rudlewski. Po skierowaniu go do pracy duszpasterskiej w Warszawie jego obowiązki przejął ks. Teodor Walikowski. Oznaczało to, że przez cały okres I wojny światowej świątynia pozostawała najprawdopodobniej czynna i nie poniosła strat materialnych[13]. Dzięki ks. Rudlewskiemu dzwon z cerkwi św. Aleksandra Newskiego, o wadze blisko dwóch ton, nie został zarekwirowany przez wojsko niemieckie[14].

Cerkiew w okresie międzywojennym

Sobór przed 1941 r. na fotografii Włodzimierza Pfeiffera

W okresie międzywojennym liczba prawosławnych w Łodzi wzrosła ponownie, na co miały wpływ powroty niektórych rodzin rosyjskich do miasta oraz osiedlanie się w nim Ukraińców i Białorusinów. W Łodzi osiadła również grupa białych emigrantów rosyjskich, brakuje jednak danych określających jej liczebność[15][10]. W 1927 w Łodzi przebywało 3 tys. wyznawców prawosławia, zaś w 1937 – blisko 11 tys. (według kwestionowanych danych Ministerstwa Opieki Społecznej), co czyniło z miasta największe skupisko prawosławnych w regionie[16].

Cerkiew św. Aleksandra Newskiego stała się w państwie polskim oficjalnie siedzibą parafii w 1920. Mieli uczęszczać do niej nie tylko wierni z miasta i powiatu Łódź, ale i z obszarów powiatów kaliskiego, kolskiego, konińskiego, łaskiego, łęczyckiego, sieradzkiego, słupeckiego, tureckiego i wieluńskiego[17]. W pierwszych latach powojennych, podczas rewindykacji cerkwi prawosławnych, gdy wiele świątyń wzniesionych z inicjatywy władz carskich zostało rozebranych, cerkiew św. Aleksandra Newskiego nigdy nie była przeznaczona do zamknięcia i likwidacji. Analogiczne magistrat łódzki zachował się w odniesieniu do cerkwi św. Olgi i cmentarnej cerkwi Zaśnięcia Matki Bożej[b]. W literaturze domniemywano, że przetrwaniu świątyni sprzyjał fakt, że w jej budowę zaangażowały się znane postacie związane z Łodzią, nie tylko przedstawiciele carskich władz[18][10]. Być może jednak decyzję o zachowaniu świątyni podjęto z pobudek pragmatycznych (w Ministerstwie Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego lub na szczeblu władz miejskich), uznając, że prawosławna parafia w Łodzi realnie potrzebowała tego obiektu sakralnego[18].

Łódzkie władze miejskie w okresie międzywojennym kilkakrotnie dofinansowały remonty w cerkwi św. Aleksandra Newskiego. W latach 1928–1929 budynek przeszedł kapitalną renowację, podczas której odnowiono jego elewacje i wieżę, jak również naprawiono dach. W 1936 po raz drugi odnawiano fasadę obiektu[18]. W tym samym roku działka razem z cerkwią św. Aleksandra Newskiego przeszła na własność Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego przez zasiedzenie[19].

Okres powojenny

W 1948 cerkiew w Łodzi uzyskała rangę soboru, zostając równocześnie katedrą diecezji łódzko-poznańskiej[20]. Liczba prawosławnych w Łodzi po II wojnie światowej ponownie spadła na skutek prześladowań, jakim NKWD poddało białych emigrantów rosyjskich[10]. W 1951 do soborowej parafii należało 3 tys. wiernych[21]. W końcu lat 60. XX wieku i na początku lat 70. liczbę uczęszczających do niej wiernych oszacowano na 2500 osób, z czego jedynie 600 realnie praktykujących[22].

Na początku XXI w. obiekt został gruntownie wyremontowany, odzyskując wygląd zewnętrzny z pierwszych lat po ukończeniu budowy[23].

Architektura

Bryła budynku

Sobór św. Aleksandra Newskiego na tle parku im. Stanisława Moniuszki w sąsiedztwie budowy nowego dworca Fabrycznego (stan 2014)

Cerkiew św. Aleksandra Newskiego w Łodzi jest jedną z najoryginalniejszych pod względem architektonicznym świątyń prawosławnych zbudowanych w Królestwie Kongresowym[24].

Cerkiew została zbudowana w stylu rosyjsko-bizantyjskim na planie ośmiokąta, z obejściem biegnącym dookoła oraz wyodrębnioną częścią centralną, nad którą na bębnie wznosi się główna kopuła[24], wsparta na czterech filarach[25]. Jest orientowana, trójdzielna. Położony od zachodu przedsionek został zbudowany na planie kwadratu. Nad nim umieszczono wieżę zwieńczoną cebulastym hełmem[24]. Elewacje obiektu ozdobiono rzędami niewielkich arkad, rytmicznie rozmieszczono półkoliste otwory okienne zdobione niewielkimi kolumienkami, których kapitele ozdobiono motywami floralnymi. Bogata kolorystyka bryły budynku stanowiła, podobnie jak wymienione ornamenty, nawiązanie do tradycji wschodniosłowiańskiego budownictwa sakralnego[24]. Elementy dachu świątyni są złocone[26].

Na elewacjach soboru rozmieszczono dziesięć kompozycji malarskich, w tym postać św. Aleksandra Newskiego, usytuowaną na dzwonnicy[27]. Przysadzista wieża zakończona jest dachem i pięcioma wieżyczkami (od strony zachodniej), od środka polichromowana i zdobiona bogatą sztukaterią. W cerkwi umieszczono witrażowe okna[8]. Nad kruchtą soboru znajduje się empora z chórem muzycznym[28]. Na dzwonnicy zawieszonych jest osiem dzwonów[28].

Wystrój wnętrza

Ikonostas

Wnętrze soboru

Głównym elementem wystroju wnętrza soboru jest trzyrzędowy dębowy ikonostas z dwoma drzwiami diakońskimi i carskimi wrotami. Wykonał go Włoch Camillo w Petersburgu[29], na koszt Izraela Poznańskiego[10].

Centralnym elementem trzyrzędowego ikonostasu są carskie wrota z sześcioma ikonami w kształcie medalionów, na których ukazano czterech Ewangelistów oraz bohaterów sceny Zwiastowania (archanioła Gabriela i Maryję)[30]. Po lewej stronie carskich wrót znajduje się ikona Matki Bożej, po prawej - Chrystusa Pantokratora. Na drzwiach diakońskich umieszczono natomiast odpowiednio wizerunki świętego mnicha Laurentego Komelskiego i św. Szczepana. Bezpośrednio nad carskimi wrotami znajduje się kopia Poczajowskiej Ikony Matki Bożej, nieco wyżej - ikona Ostatniej Wieczerzy. W drugim rzędzie ikonostasu znajdują się ikony świąteczne, trzeci natomiast tworzą wizerunki św. Aleksandra Newskiego i św. Marii Magdaleny oraz wyobrażenie Zmartwychwstania[31].

Freski

Fresk z postacią św. Jonasza

Główna kopuła cerkwi od wewnątrz pomalowana jest na błękitno, tworząc obraz gwiaździstego nieba. W czterech żaglach poniżej kopuły umieszczono wizerunki czterech Ewangelistów. Jeszcze niżej, na filarach podtrzymujących konstrukcję, znajdują się postacie czterech świętych metropolitów moskiewskich - Aleksego, Piotra, Jonasza i Filipa[25]. W portal zdobiący główne wejście do soboru wkomponowana jest ikona Chrystusa niosącego krzyż[26]. Nad wejściami bocznymi od strony północnej i południowej umieszczono natomiast sceny Zdjęcia z krzyża oraz Złożenia do grobu[26].

W pomieszczeniu ołtarzowym soboru znajduje się natomiast wyobrażenie Deesis - postacie Jezusa Chrystusa, Matki Bożej i Jana Chrzciciela namalowane w przestrzeniach między oknami[31].

Pozostałe elementy wyposażenia

Ikona św. Mikołaja oraz tablice z nazwiskami żołnierzy, policjantów, żandarmów poległych podczas tłumienia powstania łódzkiego i innych wystąpień do 1909 r.

Po lewej stronie od ikonostasu w cerkwi, po dwóch stronach ikony św. Mikołaja, zawieszono tablice pamiątkowe poświęcone policjantom i żołnierzom, którzy zginęli, tłumiąc wystąpienia rewolucyjne w Łodzi od 1905 do 1909 r.

Na prawym filarze przy wejściu do soboru zawieszono natomiast tablicę pamięci fundatorów świątyni i osób prowadzących jej budowę[27].

Niemal wszystkie ikony znajdujące się w świątyni powstały w pracowni Wasilija Wasiljewa w Petersburgu[32]. Na wyposażeniu obiektu, obok elementów wykonanych bezpośrednio na jego potrzeby, znajdują się również krzyże procesyjne z XVII-XVIII w., ikony z tego okresu[33] oraz nowsze wizerunki stanowiące dary wiernych[25]. W nawie głównej soboru znajdują się m.in. różne ikony Matki Bożej (m.in. Kazańska Ikona Matki Bożej oraz Ikona Matki Bożej "Miłująca"[28]), Chrystusa, św. Włodzimierza, św. Mikołaja, św. Pantelejmona, św. Grzegorza Teologa[25], św. Konstantyna i św. Heleny, św. Serafina z Sarowa[34].

Sobór wpisano do rejestru zabytków 20 stycznia 1971 pod nr A/117[35].

Uwagi

  1. Dzisiejsza stacja Łódź Fabryczna.
  2. Na rzecz Kościoła katolickiego przejęta została natomiast cerkiew św. Aleksego – dawna świątynia garnizonowa.

Przypisy

  1. a b c d red. Rosin R.: Łódź. Dzieje miasta. T. I. Warszawa-Łódź: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1998, s. 214–215. ISBN 83-01-02160-8.
  2. a b c d e f g h i j Zubowski P.: Cerkwie prawosławne Łodzi i regionu łódzkiego w dwudziestoleciu międzywojennym (1918-1939). Białystok: Stowarzyszenie Bractwo Prawosławne św. św. Cyryla i Metodego, 2014, s. 18–19. ISBN 978-83-928649-8-1.
  3. a b c d e S. Borowik. O budowie cerkwi w Łodzi. „Przegląd Prawosławny”. 3 (261), marzec 2007. ISSN 1230-1078. 
  4. a b c K. Kowalczyński: Łódź przełomu wieków XIX/XX. Łódź: Dom Wydawniczy Księży Młyn, 2008, s. 34. ISBN 978-83-61253-28-0.
  5. a b J. Podolska, M. Jagiełło, Spacerownik rosyjskimi śladami po województwie łódzkim, Agora SA, Łódź 2012, ISBN 9788326812217, s. 19.
  6. Sokoł K, Sosna A.: Cerkwie w centralnej Polsce 1815-1915. Białystok: Fundacja Sąsiedzi, 2011, s. 74–75. ISBN 978-83-931480-2-8.
  7. J. Podolska, M. Jagiełło, Spacerownik rosyjskimi śladami po województwie łódzkim, Agora SA, Łódź 2012, ISBN 9788326812217, s. 21.
  8. a b J. Podolska, M. Jagiełło, Spacerownik rosyjskimi śladami po województwie łódzkim, Agora SA, Łódź 2012, ISBN 9788326812217, s. 23.
  9. [bez autora]. Wiadomości ogólne. Plac.... „Dziennik Łódzki”. Rok VIII (nr 204), s. 2, 1891-09-16. Bolesław Knichowiecki (red.). Łódź: Stefan Kossuth. ISSN 1898-3111. [dostęp 2016-05-19]. 
  10. a b c d e A. Radziukiewicz. Łódź Wschodnia. „Przegląd Prawosławny”. 10 (256), październik 2006. ISSN 1230-1078. 
  11. J. Podolska, M. Jagiełło, Spacerownik rosyjskimi śladami po województwie łódzkim, Agora SA, Łódź 2012, ISBN 9788326812217, s. 20.
  12. Wysoczajszee pożertwowanije w Łodzinskuju cerkow. „Chołmsko-Warszawskij Jeparchialnyj Wiestnik”. R. VIII, nr 12, 15 czerwca 1884. 
  13. Zubowski P.: Cerkwie prawosławne Łodzi i regionu łódzkiego w dwudziestoleciu międzywojennym (1918-1939). Białystok: Stowarzyszenie Bractwo Prawosławne św. św. Cyryla i Metodego, 2014, s. 23–24. ISBN 978-83-928649-8-1.
  14. Matreńczyk A. O batiuszce, który łódzkie cerkwie uratował. „Przegląd Prawosławny”. 5 (335), maj 2013. 
  15. Zubowski P.: Cerkwie prawosławne Łodzi i regionu łódzkiego w dwudziestoleciu międzywojennym (1918-1939). Białystok: Stowarzyszenie Bractwo Prawosławne św. św. Cyryla i Metodego, 2014, s. 35. ISBN 978-83-928649-8-1.
  16. Zubowski P.: Cerkwie prawosławne Łodzi i regionu łódzkiego w dwudziestoleciu międzywojennym (1918-1939). Białystok: Stowarzyszenie Bractwo Prawosławne św. św. Cyryla i Metodego, 2014, s. 32–34. ISBN 978-83-928649-8-1.
  17. Zubowski P.: Cerkwie prawosławne Łodzi i regionu łódzkiego w dwudziestoleciu międzywojennym (1918-1939). Białystok: Stowarzyszenie Bractwo Prawosławne św. św. Cyryla i Metodego, 2014, s. 37. ISBN 978-83-928649-8-1.
  18. a b c Zubowski P.: Cerkwie prawosławne Łodzi i regionu łódzkiego w dwudziestoleciu międzywojennym (1918-1939). Białystok: Stowarzyszenie Bractwo Prawosławne św. św. Cyryla i Metodego, 2014, s. 56. ISBN 978-83-928649-8-1.
  19. Zubowski P.: Cerkwie prawosławne Łodzi i regionu łódzkiego w dwudziestoleciu międzywojennym (1918-1939). Białystok: Stowarzyszenie Bractwo Prawosławne św. św. Cyryla i Metodego, 2014, s. 29. ISBN 978-83-928649-8-1.
  20. Narodowości i wyznania religijne w Łodzi. Łódź: Fundacja Ekumeniczna „Tolerancja”, 1997, s. 61. ISBN 83-90476-2-X.
  21. K. Urban: Kościół prawosławny w Polsce 1945-1970. Kraków: Nomos, 1996, s. 120. ISBN 83-85527-35-4.
  22. K. Urban: Kościół prawosławny w Polsce 1945-1970. Kraków: Nomos, 1996, s. 132. ISBN 83-85527-35-4.
  23. D. Wysocka. Łódzki sobór w kolorach. „Przegląd Prawosławny”. 12 (210), grudzień 2002. ISSN 1230-1078. 
  24. a b c d Zubowski P.: Cerkwie prawosławne Łodzi i regionu łódzkiego w dwudziestoleciu międzywojennym (1918-1939). Białystok: Stowarzyszenie Bractwo Prawosławne św. św. Cyryla i Metodego, 2014, s. 22. ISBN 978-83-928649-8-1.
  25. a b c d J. Podolska, M. Jagiełło, Spacerownik rosyjskimi śladami po województwie łódzkim, Agora SA, Łódź 2012, ISBN 9788326812217, s. 39.
  26. a b c J. Podolska, M. Jagiełło, Spacerownik rosyjskimi śladami po województwie łódzkim, Agora SA, Łódź 2012, ISBN 9788326812217, s. 44.
  27. a b J. Podolska, M. Jagiełło, Spacerownik rosyjskimi śladami po województwie łódzkim, Agora SA, Łódź 2012, ISBN 9788326812217, s. 44.
  28. a b c J. Podolska, M. Jagiełło, Spacerownik rosyjskimi śladami po województwie łódzkim, Agora SA, Łódź 2012, ISBN 9788326812217, s. 43.
  29. J. Podolska, M. Jagiełło, Spacerownik rosyjskimi śladami po województwie łódzkim, Agora SA, Łódź 2012, ISBN 9788326812217, s. 24-25.
  30. J. Podolska, M. Jagiełło, Spacerownik rosyjskimi śladami po województwie łódzkim, Agora SA, Łódź 2012, ISBN 9788326812217, s. 35.
  31. a b J. Podolska, M. Jagiełło, Spacerownik rosyjskimi śladami po województwie łódzkim, Agora SA, Łódź 2012, ISBN 9788326812217, s. 36-37.
  32. J. Podolska, M. Jagiełło, Spacerownik rosyjskimi śladami po województwie łódzkim, Agora SA, Łódź 2012, ISBN 9788326812217, s. 25.
  33. J. Podolska, M. Jagiełło, Spacerownik rosyjskimi śladami po województwie łódzkim, Agora SA, Łódź 2012, ISBN 9788326812217, s. 27.
  34. J. Podolska, M. Jagiełło, Spacerownik rosyjskimi śladami po województwie łódzkim, Agora SA, Łódź 2012, ISBN 9788326812217, s. 40-41.
  35. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo łódzkie. 2018-09-30.