Sobór św. Mikołaja w Białymstoku

Sobór św. Mikołaja Cudotwórcy
katedra diecezjalna
Ilustracja
Państwo  Polska
Województwo  podlaskie
Miejscowość POL Białystok formal COA.svg Białystok
Adres {{{adres}}}
Wyznanie prawosławne
Kościół Polski Autokefaliczny Kościół Prawosławny
Diecezja białostocko-gdańska
Katedra od 7 września 1951
Wezwanie św. Mikołaja Cudotwórcy
Wspomnienie liturgiczne 9/22 maja, 9/22 września,
6/19 grudnia
Przedmioty szczególnego kultu
Relikwie Gabriela Zabłudowskiego
Cudowne ikony Białostocka Ikona Matki Bożej (kopia)
Położenie na mapie Białegostoku
Mapa lokalizacyjna Białegostoku
Brak współrzędnych
Nieprawidłowe parametry: {{{{współrzędne}}}}
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Brak współrzędnych
Nieprawidłowe parametry: {{{{współrzędne}}}}
Położenie na mapie województwa podlaskiego
Mapa lokalizacyjna województwa podlaskiego
Brak współrzędnych
Nieprawidłowe parametry: {{{{współrzędne}}}}
Nieprawidłowe parametry: {{{{współrzędne}}}|}
Strona internetowa
Zabytek

Sobór św. Mikołaja w Białymstokukatedra diecezji białostocko-gdańskiej Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego oraz siedziba białostockiej parafii św. Mikołaja (w dekanacie Białystok).

Obiekt został wzniesiony w latach 1843-1846 na miejscu starszej świątyni unickiej powstałej najprawdopodobniej w I poł. XVIII w. W roku zakończenia prac budowlanych budynek poświęcił metropolita wileński i litewski Józef. Była to największa z prawosławnych świątyń Białegostoku. W dwudziestoleciu międzywojennym jedna z dwóch czynnych cerkwi w mieście. Od 1951 jest katedrą diecezji białostocko-gdańskiej. Od 1992 przechowywane są w niej relikwie św. Gabriela Zabłudowskiego. Budowla reprezentuje styl klasycystyczny, typowy dla architektury cerkiewnej Imperium Rosyjskiego II poł. XVIII w. i pierwszych dekad XIX w.

Sobór mieści się w centrum Białegostoku przy ul. Lipowej 15. Wpisany do rejestru zabytków 24 stycznia 1957 pod nr A-200[1].

Historia

Pierwsza cerkiew św. Mikołaja

Pierwsza cerkiew św. Mikołaja w Białymstoku, położona w pobliżu dzisiejszego soboru była filią świątyni w Dojlidach. Według niektórych źródeł istniała już w XVI stuleciu[2]. Według innych małżeństwo Jana Klemensa i Katarzyny Barbary Branickich ufundowało unicką cerkiew św. Mikołaja przed 1727 – z tego roku pochodzi dokument, w którym Branicki ofiarowywał 25 złotych dla jej proboszcza w intencji zmarłych ze swojej rodziny. Budynek znajdował się przy ówczesnej ul. Choroskiej, był drewniany, malowany na żółto i szaro, z czerwonymi kopułami[3]. Z 1748 pochodzi pierwsza informacja o wikarym parafii w Dojlidach, którego obowiązkiem była obsługa cerkwi św. Mikołaja. W 1773 budynek był opisywany w następujący sposób:

drewniana, wapnem tynkowana, dachówką kryta, z trzema kopułami, z krzyżami żelaznymi, gałkami pozłacanymi[4]

Pod zaborem rosyjskim

Budowa nowej świątyni miała związek ze wzrostem liczby mieszkańców Białegostoku wskutek rozwoju miejscowego przemysłu oraz ze wzrostem liczby prawosławnych, wynikającym z likwidacji Kościoła unickiego w Imperium Rosyjskim (poza diecezją chełmską)[5] oraz z napływu urzędników rosyjskich[6][b]. W 1840 zatwierdzony został projekt nowej świątyni[6]. 21 marca 1843 kamień węgielny nowej cerkwi poświęcił przełożony monasteru w Supraślu, archimandryta Nikodem[6]. W latach 1843-1846 obok drewnianej cerkwi wzniesioną nową, zaś po zakończeniu prac starszy budynek rozebrano[5]. Zlikwidowano również cmentarz, który pierwotnie otaczał cerkiew św. Mikołaja, a zachowane nagrobki przeniesiono na wzgórze z kaplicą św. Marii Magdaleny[5]. Łączny koszt budowy wyniósł ponad 36 tys. rubli srebrem, z czego niecałe 3 tys. przekazał skarb państwa[6]. Nowa świątynia od początku swojego istnienia była siedzibą prawosławnej parafii, przejmując funkcje urządzonej w 1830 kaplicy św. Aleksandra Newskiego w pałacu Branickich[7].

Nową świątynię wzniesiono w stylu klasycystycznym, z elementami nawiązującymi do architektury antyku, jak i do bizantyńskich świątyń krzyżowo-kopułowych[2]. Nie wiadomo, kto zaprojektował obiekt[5]. Pracami budowlanymi kierował Dawid Zabłudowski[6]. W 1846 świątynia została oddana do użytku i poświęcona przez metropolitę wileńskiego i litewskiego Józefa[5], który wcześniej szczególnie wspierał starania na rzecz jej budowy[6]. Została drugą katedrą eparchii wileńskiej i litewskiej[5], w randze soboru[7]. Do 1850 uzyskała komplet niezbędnego wyposażenia[7]. Według spisu wyposażenia z 1859 na jej dzwonnicy znajdowało się pięć dzwonów, zaś Białostocka Ikona Matki Bożej była obiektem kultu zarówno ludności prawosławnej, jak i katolickiej[7].

25 sierpnia 1897 cerkiew odwiedzili cesarz Mikołaj II i jego małżonka Aleksandra Fiodorowna[8].

W 1900, w związku ze zmianą granic administracyjnych eparchii, cerkiew w Białymstoku znalazła się w eparchii grodzieńskiej. Ponownie została drugą katedrą eparchii[9]. 24 października 1910, po zakończonym remoncie, obiekt został ponownie konsekrowany przez biskupa grodzieńskiego i brzeskiego Michała[10].

W niepodległej Polsce

Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę większość prawosławnych obiektów sakralnych w Białymstoku została uznana za symbole polityki rusyfikacyjnej i zrewindykowana na rzecz Kościoła katolickiego[11][c].

11 lipca 1936 do Białegostoku przywieziono Poczajowską Ikonę Matki Bożej, w odprawionym przed nią nabożeństwie w cerkwi św. Mikołaja brało udział półtora tysiąca osób. Dwa lata później w obiekcie obchodzono 950. rocznicę chrztu Rusi[8].

Do 1951 cerkiew św. Mikołaja w Białymstoku była zwykłą świątynią parafialną. 7 września 1951, gdy Sobór Biskupów Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego erygował diecezję białostocko-gdańską, otrzymała status soboru katedralnego[12]. W latach 1955-1958 obiekt został wyremontowany i zmodernizowany. Odnowiono wówczas ściany zewnętrzne i prezbiterium, zaś w podziemiach soboru urządzono cerkiew św. Serafina z Sarowa[12]. W pierwszych latach po II wojnie światowej UB prowadziło inwigilację duchowieństwa służącego w soborze w ramach sprawy obiektowej o kryptonimie Mikołaj[13].

W 1987 sobór odwiedził patriarcha konstantynopolitański Dymitr[14], zaś rok później odbyły się w nim uroczystości tysiąclecia chrztu Rusi pod przewodnictwem metropolity warszawskiego i całej Polski Bazylego[15]. W maju 1991 wizyta w cerkwi stanowiła część programu wizyty papieża Jana Pawła II w Polsce[15].

W latach 1988-1990 sobór był remontowany po raz kolejny. W czasie tej renowacji wymieniono tynki zewnętrzne budynku, odnowiono i pozłocono kioty oraz ikonostas, pokryto miedzianą blachą dach i kopuły[2]. Od 1991 do 1995 prowadzono z kolei prace nad zagospodarowaniem bezpośredniego otoczenia soboru[16].

W dniach 21-22 września 1992 w soborze odbywały się uroczystości przeniesienia relikwii św. Gabriela Zabłudowskiego, dotąd przechowywanych w Grodnie i przekazanych Polskiemu Autokefalicznemu Kościołowi Prawosławnemu przez biskupa grodzieńskiego i wołkowyskiego Walentego[12]. W procesji od granic miasta do soboru przeszło 70 tys. wiernych i dziewięciu biskupów prawosławnych, z Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego oraz z Egzarchatu Białoruskiego, jak również rzymskokatolicki arcybiskup białostocki Edward Kisiel i wojewoda białostocki[17].

W czerwcu 2010 sobór odwiedził patriarcha jerozolimski Teofil III[18], a 18 sierpnia 2012 – zwierzchnik Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego, patriarcha Moskwy i całej Rusi Cyryl I.

Architektura

Widok od strony południowej
Kopuła
Panoramiczny widok wnętrza soboru
Fresk Awiłowa w pomieszczeniu ołtarzowym soboru
Relikwie św. Gabriela Zabłudowskiego

Sobór został zbudowany w stylu klasycystycznym, na planie krzyża greckiego[2]. Jest konstrukcją typową dla architektury cerkiewnej Imperium Rosyjskiego od połowy XVIII w. do połowy XIX w. Jerzy Uścinowicz porównuje go z soborem monasteru św. Onufrego w Jabłecznej i cerkwią Zaśnięcia Matki Bożej w Zabłudowie oraz wymienia jako inspirację dla wszystkich trzech obiektów sobór Przemienienia Pańskiego w Dniepropetrowsku, sobór Świętych Piotra i Pawła w Homlu oraz główną cerkiew monasteru Przemienienia Pańskiego w Nowogrodzie Siewierskim (wszystkie powstały w końcu XVIII lub na początku XIX w.)[19]. W drugiej kolejności autor ten wskazuje na podobieństwa architektury soboru białostockiego i powstałych w XVIII stuleciu soborów w Petersburgu, cerkwi w Mazalawie oraz na zbliżoną konstrukcję dzwonnicy w cerkwiach w Suchanowie pod Moskwą oraz na Bronnickiej Górze w Moskwie[16].

Jest to budowla orientowana, o rozplanowaniu typowym dla bizantyjskich świątyń krzyżowo-kopułowych[16], z zakrystią przylegającą do części ołtarzowej od południowego wschodu, jednoprzestrzenna z jedną nawą obejmującą trzy ramiona krzyża greckiego oraz pomieszczeniem ołtarzowym, tradycyjnie oddzielonym od przeznaczonej dla wiernych przestrzeni ikonostasem[2]. Ramiona krzyża greckiego kryją sklepienia kolebkowe z lunetami, które łączą się w miejscu skrzyżowania w cztery łuki, przechodzące następnie w żagielki, podtrzymujące bęben, na którym z kolei rozmieszczona jest kopuła[20].

Na ścianach zewnętrznych cerkwi znajdują się pilastry z kapitelami doryckimi, dekorowane motywami liści. Okna budynku wieńczą łuki pełne[2]. Obiekt posiada jedną centralnie umieszczoną półsferyczną[16] kopułę na wysokim cokole[5] oraz zwieńczoną kopułowym hełmem i iglicą[21] dzwonnicę nad przedsionkiem[6]. Usytuowanie i forma dzwonnicy dynamizuje bryłę budynku[21]. Kopuła cerkwi była pierwotnie malowana na niebiesko, zaś dach na czerwono[6]. Do obiektu prowadzą cztery wejścia: główne od strony zachodniej, dwa boczne od północy i od południa oraz wejście do zakrystii[2]. Trzy z nich zwieńczone są symbolem promieniejącego krzyża[21]. Główne wejście zdobi monumentalny portyk[16]. Frontony zdobione płycinami i pilastrami zamykają ramiona krzyża greckiego[21]. Całość otacza gzyms z fryzem doryckim, zaś bęben i dzwonnicę – fryz joński[21].

Łączna wysokość budynku wynosi 40 metrów[22].

Wystrój wnętrza

Ikonostas soboru św. Mikołaja pochodzi z 1846 i jest dziełem szkoły wileńskiej. Jest trzyrzędowy, w całości wykonany z drewna. Po obydwu stronach znajdujących się w nim carskich wrót widoczne są, zgodnie z zasadami konstruowania ikonostasów, postacie Jezusa Chrystusa Pantokratora (po prawej) i Matki Boskiej (po lewej). Na dwóch wrotach diakońskich znajdują się ikony archaniołów Michała i Gabriela[12]. Carskie wrota przyozdobione są czterema okrągłymi ikonami z postaciami ewangelistów oraz dwoma owalnymi przedstawiającymi sceną Zwiastowania. Dwa wyższe rzędy zawierają po cztery ikony z cyklu dwunastu głównych świąt (dwunasiesiatyje prazdniki). Nad carskimi wrotami w rozecie znajduje się alegoria Ducha Świętego w postaci gołębicy, nad nią zaś wykonana w 1900 kopia Poczajowskiej Ikony Matki Bożej. Całość wieńczy ikona przedstawiająca Ostatnią Wieczerzę [23].

Oprócz ikon zawartych w ikonostasie w soborze św. Mikołaja znajdują się również inne, pochodzące z różnych okresów. Pośród nich szczególną wartość mają ikony Opieki Matki Bożej w nawie północnej, Chrystusa Pantokratora w nawie południowej, ikona św. Mikołaja (czas powstania nieznany) i kopia ikony Matki Bożej „Wszystkich Strapionych Radość”. Od XVIII w. szczególnym kultem otaczana była w cerkwi św. Mikołaja Białostocka Ikona Matki Bożej, wariant Smoleńskiej Ikony Matki Bożej. Została ona wywieziona do Rosji przez duchownych udających się w 1915 na bieżeństwo; jej dalsze losy nie są znane. Aktualnie (2014) wizerunek ten zastępuje jego wierna kopia powstała po 1945[3]. Ikony powstałe na potrzeby cerkwi w czasie jej budowy napisał moskiewski ikonograf Adrian Małachow[6].

Wnętrze soboru od początku jego funkcjonowania zdobiły freski, jednak pierwsza kompozycja, wykonana w latach budowy, uległa zniszczeniu jeszcze przed 1910. W wymienionym roku grupa malarzy rosyjskich pod kierownictwem Michaiła Awiłowa wykonała nową dekorację, wzorując się w swojej pracy na freskach Wiktora Wasniecowa z soboru św. Włodzimierza w Kijowie. Również te kompozycje nie przetrwały – wobec złego stanu zachowania zostały usunięte razem z tynkami wewnętrznymi w czasie remontu w latach 1955-1976, jedynie w prezbiterium zachowano fresk Awiłowa z postacią Chrystusa Zmartwychwstałego. Autorem malowideł, które zastąpiły dzieło malarzy rosyjskich, jest Józef Łotowski[2]. Przedstawiają one odpowiednio Chrystusa kuszonego na pustyni (na ścianie południowej), Chrystusa modlącego się w Ogrodzie Oliwnym (na ścianie północnej), Narodzenie Pańskie i Ukrzyżowanie (nad oknami). Przy drzwiach południowych widoczne są postacie św. Pantelejmona i św. Jerzego Zwycięzcy, natomiast przy północnych wizerunku świętych Katarzyny i Barbary. W zachodniej części nawy głównej, nad oknami umiejscowiono postacie męczenników wileńskich, Hioba Poczajowskiego, Serafina z Sarowa i Sergiusza z Radoneża. Na ścianie północnej, nad oknami, widoczne jest wyobrażenie świętej Zofii z córkami Wierą, Nadzieją i Lubą, św. Onufrego, św. Anny i św. Marii Magdaleny. Na ścianach przedsionka przedstawiono sceny z życia patrona soboru, św. Mikołaja z Miry: ratowanie niesłusznie skazanych oraz dzielenie jałmużny[5]. Nad chórem znajduje się fresk przedstawiający Sąd Ostateczny, poniżej balkonu wizerunku Świętych Cyryla i Metodego[5]. W kopule głównej znajduje się wyobrażenie Deesis – Chrystus Pantokrator w otoczeniu Matki Bożej i św. Jana Chrzciciela. Na dwunastu filarach między oknami w bębnie umieszczono wizerunki apostołów. Na żagielkach przedstawiono postacie czterech ewangelistów, zaś pod nimi, w narożach ścian – świętych równych apostołom Konstantyna, Helenę, Olgę i Włodzimierza[20].

Od początku funkcjonowania cerkwi znajdują się w niej trzy piece kaflowe, zaś w 1880 wstawiono ponadto pięć żelaznych[24].

Dolna cerkiew

W podziemiach cerkwi znajduje się druga świątynia, której patronem jest św. Serafin z Sarowa. Znajduje się w niej ikonostas z pocz. XX wieku złożony z czterech ikon: Chrystusa, Matki Boskiej, św. Serafina z Sarowa i św. Aleksandra Newskiego[12]. Znajdował się on pierwotnie w cerkwi św. Serafina z Sarowa, funkcjonującej w latach 1902-1918, następnie zmienionej w kościół katolicki[25]. Ściany obiektu dekoruje polichromia wyobrażająca wielkie święta prawosławia[25].

Adaptacja podziemi soboru (dawnego pomieszczenia gospodarczego pod ołtarzem[25]) na cele kultu miała miejsce w latach 1955-1958[16]. Autorem projektu urządzenia dolnej cerkwi był Michał Bałasz. Od 2005 w dolnej cerkwi w niedzielę odprawiana jest Święta Liturgia w języku polskim[26], zaś 15 stycznia i 1 sierpnia także molebień do patrona kaplicy[25]. Od 2008 w obiekcie znajduje się ikona św. Serafina z Sarowa z cząsteczką relikwii[25].

W pobliżu soboru, przy ulicy św. Mikołaja 3 znajduje się dom biskupi, w którym mieści się kaplica pod wezwaniem Świętych Cyryla i Metodego[27].

Zobacz też

Uwagi

Szablon:Przypisy-lista

Przypisy

Szablon:Przypisy-lista



Błąd w przypisach: Istnieje znacznik <ref> dla grupy o nazwie „uwaga”, ale nie odnaleziono odpowiedniego znacznika <references group="uwaga"/>
BŁĄD PRZYPISÓW
  1. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo podlaskie. 2018-09-30.
  2. a b c d e f g h Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie ortho
    BŁĄD PRZYPISÓW
  3. a b Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie cerk36
    BŁĄD PRZYPISÓW
  4. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Sobór świętego Mikołaja w-s6
    BŁĄD PRZYPISÓW
  5. a b c d e f g h i Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie cerk38
    BŁĄD PRZYPISÓW
  6. a b c d e f g h i Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie budowa
    BŁĄD PRZYPISÓW
  7. a b c d Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie parafia1
    BŁĄD PRZYPISÓW
  8. a b Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie mir35
    BŁĄD PRZYPISÓW
  9. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Sobór świętego Mikołaja w-s8
    BŁĄD PRZYPISÓW
  10. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Sobór świętego Mikołaja w-s23
    BŁĄD PRZYPISÓW
  11. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Sobór świętego Mikołaja w-s11
    BŁĄD PRZYPISÓW
  12. a b c d e Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie cerk40
    BŁĄD PRZYPISÓW
  13. K. Sychowicz, Władza ludowa a Kościół prawosławny w województwie białostockim 1944-1956 [w:] red. J. J. Milewski, A. Pyżewska, Stosunki polsko-białoruskie w województwie białostockim w latach 1944-1956, Warszawa 2005, Instytut Pamięci Narodowej, ISBN 83-89078-95-3, s.128.
  14. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Sobór świętego Mikołaja w-s42
    BŁĄD PRZYPISÓW
  15. a b Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie mir46
    BŁĄD PRZYPISÓW
  16. a b c d e f Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie mir22
    BŁĄD PRZYPISÓW
  17. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Sobór świętego Mikołaja w-s53
    BŁĄD PRZYPISÓW
  18. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie A Radziukiewicz A Matreńczyk2010
    BŁĄD PRZYPISÓW
  19. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Sobór świętego Mikołaja w-s19-21
    BŁĄD PRZYPISÓW
  20. a b Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie mir24
    BŁĄD PRZYPISÓW
  21. a b c d e Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie mir29
    BŁĄD PRZYPISÓW
  22. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie mir292
    BŁĄD PRZYPISÓW
  23. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie radziukiewicz
    BŁĄD PRZYPISÓW
  24. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Borowik2011-s24-26
    BŁĄD PRZYPISÓW
  25. a b c d e Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie sob
    BŁĄD PRZYPISÓW
  26. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Oficjalna strona parafii
    BŁĄD PRZYPISÓW
  27. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Strona diecezji białostocko
    BŁĄD PRZYPISÓW