Solaris Urbino 12 electric

{{{nazwa}}}
[[Plik:{{{zdjęcie}}}|240x240px|alt=Ilustracja|{{{opis zdjęcia}}}]]
{{{opis zdjęcia}}}
Dane ogólne
Inne nazwy {{{inne nazwy}}}
Producent {{{producent}}}
Premiera {{{premiera}}}
Lata produkcji {{{lata produkcji}}}
Miejsce produkcji {{{miejsce produkcji}}}
Dane techniczne
Typy nadwozia {{{typy nadwozia}}}
Układ drzwi {{{układ drzwi}}}
Liczba drzwi {{{liczba drzwi}}}
Wysokość podłogi {{{wysokość podłogi}}}
Po zastosowaniu przyklęku {{{po zastosowaniu przyklęku}}}
Szerokość drzwi {{{szerokość drzwi}}}
Silniki {{{silniki}}}
Moc silników {{{moc silników}}}
Skrzynia biegów {{{skrzynia biegów}}}
Liczba przełożeń {{{liczba przełożeń}}}
Długość {{{długość}}}
Szerokość {{{szerokość}}}
Wysokość {{{wysokość}}}
Masa własna {{{masa własna}}}
Masa całkowita {{{masa całkowita}}}
Rozstaw osi {{{rozstaw osi}}}
Prędkość maksymalna {{{prędkość maksymalna}}}
Wnętrze
Liczba miejsc ogółem {{{liczba miejsc ogółem}}}
Liczba miejsc siedzących {{{liczba miejsc siedzących}}}
Informacje dodatkowe
ABS T
ASR T
EBS T
ESP T
Klimatyzacja {{{klimatyzacja}}}
Portal Portal Komunikacja miejska

Solaris Urbino 12 electric – elektryczny autobus miejski klasy MAXI produkowany od 2013 r. przez Solaris Bus & Coach w Bolechowie-Osiedlu koło Poznania. Należy do rodziny autobusów miejskich Solaris Urbino. Od 2015 r. produkowana jest jego IV generacja, która w 2017 r. została wyróżniona tytułem Autobus Roku. W Polsce są one eksploatowane w Warszawie, Krakowie, Jaworznie, Inowrocławiu Ostrowie Wielkopolskim i Sosnowcu.

Geneza

W 1999 r. Solaris zaprezentował swój pierwszy autobus miejski z rodziny UrbinoSolaris Urbino 12. W kolejnych latach rozszerzano ofertę autobusów miejskich o kolejne modele, początkowo z napędem konwencjonalnym. W 2002 r. zaprezentowano nową odsłonę Urbino, tzw. II generację. Dwa lata później, w 2004 r. została zaprezentowana III generacja Urbino. W ramach III generacji w 2006 r. Solaris Bus & Coach na targach IAA Nutzfahrzeuge w Hanowerze zaprezentował pierwszy model hybrydowy Solaris Urbino 18 Hybrid powstały we współpracy z amerykańskimi firmami Alisson Transmission oraz Cummins. Był to pierwszy na świecie hybrydowy autobus w seryjnej produkcji. Tym samym Solaris dołączył do europejskich liderów ekologicznych technologii w transporcie publicznym. Krzysztof Olszewski, założyciel Solaris Bus & Coach powiedział wówczas: „Diesel umarł, niech żyje elektryczność!”. Pierwszy autobus w pełni elektryczny, Solaris Urbino 8,9 LE electric, został zaprezentowany w 2012 r. Pomimo iż nie produkowano wcześniej pojazdów elektrycznych marki Solaris, należy on do III generacji rodziny Urbino, gdyż w oparciu o jej konstrukcję powstał ten model autobusu. Początkowo zasięg pojazdu wynosił jedynie 100 km, z czasem jednak ta wartość rosła wraz z postępem technologii. Pojazd testowany był m.in. w Poznaniu, w Krakowie i w Warszawie[1][2]. Pierwszym odbiorcą elektrycznego autobusu Solaris był austriacki przewoźnik z Klagenfurtu[3]. Pojazdy tego typu były także pierwszymi autobusami elektrycznymi w Polsce w posiadaniu przewoźnika – w 2014 r. dwa egzemplarze tego modelu trafiły do Ostrołęki[4].

III generacja

Rok później na targach IAA 2012 w Hanowerze miała miejsce premiera w 100% elektrycznego autobusu klasy MAXI[2]. W prototypowym egzemplarzu zastosowano układ napędowy niemieckiej firmy Vossloh Kiepe GmbH z Düsseldorfu. Opiera się on na asynchronicznym, 4-polowym silniku o mocy 160 kW (1400 Nm). Możliwe jest zastosowanie standardowych osi napędowych ZF. Energia jest magazynowana w bateriach litowo-jonowych o pojemności 210 kWh przy napięciu znamionowym 600 V, które umieszczone zostały w nadbudowie na dachu. Ładowanie początkowo było możliwe wyłącznie przez złącze plug-in, później zastosowano technologię indukcyjną PRIMOVE kanadyjskiej firmy Bombardier oraz ładowanie przez pantograf. Ponadto autobusy wyposażone są w system odzyskiwania energii z hamowania. Napęd elektryczny wykorzystuje się także w innych systemach pojazdu, które w pojazdach z tradycyjnym napędem są zasilane przez silnik wysokoprężny, m.in. napęd drzwi, wentylacja. Podstawowy zasięg wynosił ok. 150 km, przy czym może być on większy w przypadku zastosowania dodatkowych technologii indukcyjnych. Klimatyzacja i ogrzewanie pojazdu są zapewniane przez urządzenia firmy Konvekta wyposażone w pompę ciepła. Oświetlenie zewnętrzne i wewnętrzne wykonano w technologii LED. Ze względu na ciężar baterii ograniczono masę pojazdu, m.in. poprzez zastosowanie aluminiowych felg. Graficznym symbolem Urbino electric został charakterystyczny dla firmy Solaris zielony jamnik z kablem zakończonym wtyczką zamiast ogona[5][1].

Pierwsze 5 egzemplarzy 12-metrowego autobusu elektrycznego trafiły na początku 2014 r. do przewoźnika z Brunszwiku w Niemczech w ramach programu EMIL. Zostały one wyposażone w system indukcyjnego ładowania Bombardier PRIMOVE[6][7]. W maju 2015 r. PKM Jaworzno odebrało pierwszy egzemplarz Urbino 12 electric w Polsce[8]. W tym samym miesiącu MPK Kraków rozpoczęło testy dwóch prototypowych egzemplarzy. Po zakończeniu testów jeden z nich został zakupiony przez MPK[9]. W maju 2015 r. dostarczony został także pierwszy z 10 autobusów dla MZA Warszawa[10]. W połowie 2015 r. Solaris dostarczył także cztery bezemisyjne autobusy dla berlińskiego BVG[11]. Kolejne miasta eksploatujące Solarisy Urbino 12 electric III generacji to Oberhausen, Düsseldorf, Drezno i Västerås[12].

Na bazie III generacji Solarisa Urbino 12 electric, we współpracy z czeską firmą Škoda Transportation, powstał model elektrobusu Škoda Perun. Wykorzystuje on podwozie i nadwozie firmy Solaris, natomiast napęd i osprzęt elektryczny dostarcza Škoda. Pojazdy w tej konfiguracji są oferowane przez Škodę głównie na rynku czeskim oraz słowackim[13].

IV generacja

W 2014 r. w trakcie wrześniowych targów IAA zaprezentowany został spalinowy model Solaris Urbino 12 i 18 nowej, IV generacji. Rok później na targach Busworld w Kortrijk Solaris zaprezentował elektryczną wersję nowej odsłony Solarisa. W nowej generacji przewidziano wiele różnych konfiguracji w zależności od potrzeb klienta. Zastosowano silniki w piastach kół  ZF AVE 130 o mocy 2 × 125 kW oprócz dotychczasowej możliwości zastosowania silnika centralnego. Baterie także dostępne są w wielu różnych konfiguracjach od 60 do 240 kW z możliwością szybkiego ładowania lub też bez. Ładowanie następuje metodą plug-in, przez pantograf lub indukcyjną[14].

Pierwsze zamówienie na nowe pojazdy nadeszło jeszcze przed oficjalną premierą od przewoźnika Üstra z Hanoweru, gdzie w 2015 r. trafiły trzy egzemplarze w nowym designie[15]. W grudniu 2015 r. testy bateryjnego Solarisa zaczęła RATP Paryż[16]. Pierwszym polskim miastem, które odebrało nowe elektryczne Urbino, był Kraków. Później trafiły one także do Jaworzna[17] i Ostrowa Wielkopolskiego[18], a w planach jest dostarczenie do Warszawy[19] i Sosnowca[20].

Na bazie IV generacji Urbino 12 electric powstał także odpowiednik Škoda Perun na podobnych zasadach jak w przypadku poprzedniego modelu[21].

Solaris Urbino 12 electric był prezentowany na targach Hannover Messe w dniach 23–28 kwietnia 2017 na stoisku przedstawiającym polską innowacyjność. W trakcie trwania targów stoisko odwiedziła m.in. premier Beata Szydło i kanclerz Niemiec Angela Merkel[22].

Nagrody i wyróżnienia

Bus of the Year

W maju 2016 r. Solaris Bus & Coach poinformował, że Solaris Urbino 12 electric weźmie udział w Bus Euro Test 2016, podczas którego wyłoniony zostanie laureat tytułu „Autobus roku 2017”. Test odbył się w dniach od 30 maja do 3 czerwca na ulicach Brukseli[23]. Z Solarisem rywalizowały trzy inne pojazdy elektryczne: Irizar i2e, EbusCo 2.1, VanHool Exqui.City oraz napędzany gazem CNG Mercedes-Benz Citaro NGT. Według jurorów z 20 państw Europy najlepszy okazał się produkt polskiego producenta. Nagrodę wręczono w trakcie targów IAA Nutzfahrzeuge w Hanowerze we wrześniu 2016 r.[24][25]

Pozostałe nagrody

  • 2012: Solaris Urbino 12 electric uznany za najlepszy produkt w kategorii autobusy przez jury Międzynarodowych Targów Miejskiego Transportu Zbiorowego TransExpo 2012 w Kielcach[26]
  • 2013: Nagroda „Zrównoważony rozwój” przyznana przez niemiecki magazyn branżowy „Busplaner” dla Solarisa Urbino 12 electric[27]
  • 2013: Złoty Medal Targów Transexpo w Kielcach w kategorii „Autobus” dla elektrycznego Solarisa Urbino 12 z automatycznym systemem szybkiego ładowania dachowego[28]
  • 2017: EBUS Award 2017 dla Solarisa Urbino 12 electric[29]

Eksploatacja

Dostawy planowane zaznaczono pochyłą czcionką w latach dostaw.

Państwo Miasto Przewoźnik Liczba sztuk Lata dostaw
 Polska Jaworzno PKM Jaworzno 10 2015, 2017 [17][8]
Kraków MPK Kraków 17 2015, 2016, 2017 [30][31][32]
Warszawa MZA Warszawa 20 2015, 2018 [19][33]
Inowrocław MPK Inowrocław 2 2015 [34]
Sosnowiec PKM Sosnowiec 3 2018 [20]
Ostrów Wlkp. MZK Ostrów Wlkp. 4 2017 [18]
Rzeszów MPK Rzeszów 0 z 10 2018 [35]
Łomianki Komunikacja Miejska 0 z 2 2019 [36]
Razem w kraju: 56 z 66
 Niemcy Brunszwik Braunschweiger Verkehrs 5 2014 [37][7]
Berlin BVG 5 z 20 2015, 2018 [11][38][39]
Hamburg Hochbahn 3 z 13 2016, 2018 [40][41]
Drezno DVB 1 2015 [42]
Oberhausen STOAG 2 2015 [43]
Düsseldorf Rheinbahn 2 2014 [44]
Hanower Üstra 3 2015 [15]
Norymberga VAG 1 2017 [45][46]
Furth Furth Verkehr 1 2017 [45][46]
Frankfurt In der City Bus 0 z 5 2018 [47]
Razem w kraju: 23 z 53
 Włochy Mediolan ATM Milano 10 2018 [48]
Bergamo ATB Bergamo 12 2018 [48]
Razem w kraju: 22
 Czechy Pilzno[a] DP 3 2015 [49]
Trzyniec[a] Arriva Morava 10 2017 [50]
Trutnov[a] Arriva 0 z 4 2018 [51]
Razem w kraju: 13 z 17
 Norwegia Oslo Unibuss 2 2017 [52]
Kristiansand Boreal Norge 0 z 5 2018 [53]
Oppegård Norgebuss 0 z 2 2018 [53]
Razem w kraju: 2 z 9
 Rumunia Kluż-Napoka CTP 11 z 23 (41) 2018 [54][55][56]
 Finlandia Tampere TKL 4 2016 [57]
 Szwecja Västerås Västerås Lokaltrafik 1 2014 [58]
 Francja Paryż RATP 1 2015 [16]
 Słowacja Šaľa[a] Arriva Nove Zamky 1 2017 [59]
Stan na: czerwiec 2018

Polska

Warszawa

W 2014 r. MZA Warszawa ogłosiły przetarg na dostawę 10 sztuk w pełni elektrycznych autobusów miejskich o długości ok. 12 m. Oferty w przetargu złożyły dwie firmy – Solaris Bus & Coach SA, oferując model Urbino 12 electric oraz chiński producent BYD oferujący model eBus. Pojazd chińskiego producenta był wcześniej testowany na ulicach Warszawy. BYD złożył tańszą ofertę, przez co MZA rozstrzygnęły przetarg na jego korzyść (cena stanowiła wagę 90%). Solaris Bus & Coach oświadczyło, że konkurencyjna oferta stosuje dumping cenowy i złożyło odwołanie do Krajowej Izby Odwoławczej[60]. MZA odrzuciły jednak te zarzuty, podtrzymując wybór produktów firmy BYD[61]. W efekcie o wyniku przetargu rozstrzygnął Sąd Okręgowy w Warszawie, przyznając rację polskiemu producentowi i odrzucając ofertę BYD z powodu rażąco niskiej ceny[62].

W maju 2015 r. do Warszawy trafił pierwszy egzemplarz elektrycznych autobusów Solaris. Wyposażony on został w centralny silnik o mocy 160 kW, a ładowanie odbywa się metodą plug-in. Został skierowany do obsługi linii 222 przebiegającej przez Trakt Królewski[63].

W 2016 r. ogłoszony został kolejny przetarg na dostawę 10 autobusów elektrycznych. Swoje oferty złożyli Solaris Bus & Coach oraz konsorcjum Ursus Bus, które ostatecznie wygrało. Dostawy autobusów typu CitySmile CS12E miały miejsce w 2017 r.[64][65]

Na początku 2017 r. został ogłoszony trzeci przetarg, ponownie na dostawę 10 autobusów elektrycznych klasy MAXI[66]. Swoje oferty, podobnie jak rok wcześniej, złożyli Ursus oraz Solaris. Podpoznański producent okazał się jednak tańszy, oferując Solarisy Urbino 12 electric IV generacji. MZA rozpoczęły eksploatację liniową nowych autobusów w czerwcu 2018 r[67][33].

Kraków

W maju 2014 r. MPK Kraków uruchomiło pierwszą w Polsce linię obsługiwaną wyłącznie autobusami elektrycznymi (linia 154 Prądnik BiałyDworzec Główny Zachód). Do obsługi przeznaczono trzy autobusy testowe – Urbino 12 electric, AMZ City Smile CS10E oraz Rampini Carlo[68]. Po roku zakończono testy, a MPK ogłosiło przetarg na dostawę do pięciu autobusów elektrycznych o długości ok. 9 m[69]. Ponadto MPK było zainteresowane zakupem dwóch sztuk nowych lub używanych autobusów elektrycznych o długości ok. 12 m[70]. W wyniku przetargu autobusy dostarczyła firma Solaris Bus & Coach oferująca MPK dwa egzemplarze testowe wyprodukowane w 2012 i 2014 r.[71]

W 2016 r. MPK Kraków ogłosiło przetarg na dostawę łącznie 20 autobusów elektrycznych: 17 klasy MAXI i 3 przegubowych klasy MEGA[72]. Na oferty MPK czekało do 19 lipca. Jedynym producentem, który chciał podjąć się tego zadania, okazał się Solaris[73]. 17 Solarisów Urbino 12 electric w nowej odsłonie dotarło do Krakowa w sierpniu 2017 r.[32]

Jaworzno

W drugiej połowie 2014 r. PKM Jaworzno rozpisało przetarg na dostawę jednego autobusu elektrycznego. W efekcie w kwietniu 2015 na ulice Jaworzna wyjechał Solaris Urbino 12 electric. Był to, tuż po zaprezentowanym kilka dni wcześniej w Ostrołęce Solarisem Urbino 8,9 LE electric, jeden z dwóch pierwszych autobusów elektrycznych w Polsce[74].

W 2016 r. rozpisano przetarg na 16 nowych autobusów elektrycznych: 3 autobusy 12-metrowych, 9 przegubowych i 4 klasy MIDI. Ponadto rozpisano przetarg na dostawę 6 sztuk 12-metrowych elektrobusów z technologią akumulatorów w postaci wyjmowanych kaset. Było to do tego czasu największe jednorazowe zamówienie na autobusy elektryczne w Polsce (w 2017 r. MZK Zielona Góra rozpisało przetarg na 47 autobusów elektrycznych)[75]. Oba przetargi wygrała firma Solaris Bus & Coach, oferując pojazdy Urbino 12 electric IV generacji, Urbino 18 electric IV generacji i Urbino 8,9 LE electric III generacji[76]. Pierwsze pojazdy dotarły do Jaworzna w połowie 2017 r. W efekcie co trzeci autobus PKM Jaworzno jest bezemisyjny[77].

Inowrocław

W październiku 2014 r. MPK Inowrocław ogłosiło przetarg na dostawę 12 autobusów, w tym 2 elektrycznych. Według wymagań miały one być długości min. 10 m[78]. Przetarg wygrała firma Solaris, oferując model Urbino 12 electric III generacji[79]. Pierwsze autobusy elektryczne w barwach MPK pojawiły się w sierpniu 2015 r.[34] W grudniu 2017 r. miasto ogłosiło kolejny przetarg na dostawę, tym razem 8 autobusów elektrycznych klasy MAXI[80].

Ostrów Wielkopolski

Na początku 2017 r. MZK Ostrów Wielkopolski ogłosiło przetarg na dostawę czterech sztuk autobusów elektrycznych o długości ok. 12 m. Jedynym producentem, który złożył ofertę okazał się Solaris z modelem Urbino 12 electric IV generacji[81]. Nowe pojazdy w barwach miasta wyjechały na ulice w grudniu 2017 r[82].

Rzeszów

W 2017 r. MPK Rzeszów ogłosiło przetarg na dostawę 10 autobusów elektrycznych klasy MAXI. Swoje oferty złożyli: Solaris, Ursus Bus oraz Volvo. Wszystkie oferty przekroczyły jednak budżet zamawiającego, więc MPK zdecydowało o powtórce przetargu. Wpłynęły dwie oferty: od konsorcjum Ursus Bus SA i Ursus SA oraz, tańsza, od Solaris Bus & Coach[83], który w efekcie wygrał przetarg. Dostawy zaplanowano na 2018 r.[35]

Łomianki

W lutym 2017 r. Komunikacja Miejska Łomianki ogłosiła przetarg na dostawę dwóch elektrobusów oraz dwóch stacji ładowania. W kwietniu nastąpiło otwarcie ofert. Zgłosiło się dwóch producentów – Solaris oraz Ursus Bus[84]. Ostatecznie wybrano ofertę Solarisa, który zaoferował Urbino 12 electric IV generacji z osią napędową ZF. Dostawy zaplanowano na połowę 2019 r[36].

Niemcy

Niemcy, jako najważniejszy kraj eksportowy Solarisa, mają także duży udział w sprzedaży autobusów elektrycznych. Ze względu na fakt, że czołowi niemieccy producenci autobusów miejskich (Mercedes-Benz oraz MAN) dużo później wprowadzili do oferty swoje autobusy elektryczne (MAN w 2016[85], a Mercedes zapowiedział premierę elektrycznego Citaro na 2018 r.[86]), polski producent miał okazję zaistnieć ze swoimi produktami na zachodnim rynku. Pierwszy 12-metrowy autobus elektryczny firmy Solaris trafił do Brunszwiku[7]. Wkrótce do grona miast eksploatujących Urbino 12 electric dołączyły Oberhausen, Berlin i Drezno. Szczególnie ważnym zamówieniem był kontrakt z BVG Berlin w ramach pilotażowego programu „ZeUS” oraz programu Uniwersytetu Technicznego w Berlinie „E-Bus Berlin”[11][87].

Na niemieckich ulicach pojawił się także pierwszy elektrobus Solaris IV generacji. Zamówienie na trzy tego typu pojazdy spłynęło do producenta jeszcze przed oficjalną premierą w 2015 r.[15] Elektryczne Solarisy obsługują także innowacyjną linię 109 w Hamburgu, na której miasto testuje różne koncepcje na bezemisyjny transport publiczny[88]. Dołączyły do m.in. eksploatowanych od 2014 r. dwóch Solarisów Urbino 18,75 electric wspomaganych ogniwami paliwowymi[89].

W maju 2018 r. Hochbahn Hamburg zamówiło kolejnych 10 autobusów Solaris Urbino 12 electric IV generacji[41]. W czerwcu tego samego roku Solaris podpisał kolejny kontrakt z BVG Berlin na dostawę 15 szt. Urbino 12 electric IV. Tym razem jednak nie mają one być zasilane indukcyjnie jak poprzednie egzemplarze dla Berlina, lecz przez złącze plug-in[39].

Kraje skandynawskie

Pierwszym skandynawskim miastem, które zdecydowało się na zakup bezemisyjnych Solarisów, było szwedzkie Västerås. Jedna sztuka Urbino 12 electric III generacji wozi pasażerów od jesieni 2014 r. Autobusy ładowane są w technologii plug-in. Ze względu na trudne warunki klimatyczne zastosowano w nich dodatkowe ogrzewanie na biogaz[58]. Kolejnym klientem było fińskie Tampere. W 2016 r. dostarczono tam cztery autobusy elektryczne ładowane pantografem lub metodą plug-in z silnikami trakcyjnymi w piastach kół[90][91]. Pod koniec 2017 r. Solaris dostarczył dwie sztuki autobusów elektrycznych nowej generacji do Oslo. Ładowane przez pantograf pojazdy na ulicach stolicy Norwegii są napędzane przez oś portalową ZF[92]. W lecie 2018 dostarczone mają zostać autobusy elektryczne dla innego norweskiego przewoźnika, Boreal Norge. Zamówił on pięć pojazdów napędzanych osią portalową ZF. Ładowanie ma odbywać się za pomocą pantografu. Zostaną one skierowane do obsługi linii miejskich w Kristiansand[93].

Uwagi

  1. a b c d Autobusy dostarczane formalnie przez Škoda Transportation, która później była odpowiedzialna za serwisowanie pojazdów.

Przypisy

  1. a b Maxi elektryczny Urbino, „Magazyn Klientów Solaris”, 2/2012, ISSN 1689-6067.
  2. a b Historia - Solaris Bus & Coach S.A., www.solarisbus.com [dostęp 2018-01-03] (pol.).
  3. Solaris kursuje w austriackim Klagenfurcie | Lepszy Poznań – informacje z Twojego fyrtla [dostęp 2018-01-18] (pol.).
  4. Ostrołęka kupiła dwa elektryki od Solarisa [dostęp 2018-01-18] (pol.).
  5. Solaris Bus & Coach S.A., Katalog produktowy Urbino electric, 2013.
  6. IW, Elektryczny Solaris w Brunszwiku, www.logistyka.net.pl [dostęp 2018-01-10] (pol.).
  7. a b c Detlef Schulz, Nachhaltige Energieversorgung und Integration von Speichern, Springer Vieweg, 2015, s. 127-128, ISBN 978-3-658-10957-8.
  8. a b A. Zielonka, Solarisa Urbino 12 Electric - pierwszy elektrobus w Polsce, jeździ po Jaworznie [ZDJĘCIA], „jaworzno.naszemiasto.pl”, 6 maja 2015 [dostęp 2018-01-03] (pol.).
  9. SymiSun* - symisun.com, www.kmk.krakow.pl - Solaris Urbino 12 Electric, www.kmk.krakow.pl [dostęp 2018-01-03].
  10. Warszawa testuje swoje Urbino 12 electric, infobus.pl [dostęp 2018-01-03] (pol.).
  11. a b c E-Bus - BVG.de, www.bvg.de [dostęp 2018-01-03] (niem.).
  12. E-mobilna rewolucja, „Magazyn klientów Solaris”, 2/2017, ISSN 1689-6076.
  13. Škoda Perun – SamochodyElektryczne.org, samochodyelektryczne.org [dostęp 2018-01-11] (pol.).
  14. Nowy Solaris Urbino 12 electric – SamochodyElektryczne.org, samochodyelektryczne.org [dostęp 2018-01-04] (pol.).
  15. a b c Hannover bestellt drei Solaris Urbino 12 Electric - Auto-Medienportal.Net, www.auto-medienportal.net [dostęp 2018-01-03] (niem.).
  16. a b Paryż testuje autobus elektryczny firmy Solaris [dostęp 2018-01-04] (pol.).
  17. a b Jaworzno w 40 proc. oparte na elektrobusach od Solarisa [dostęp 2018-01-03] (pol.).
  18. a b Ostrów Wlkp. Cztery nowe Solarisy Urbino Electric [dostęp 2018-01-03] (pol.).
  19. a b Nowe Urbino electric dla Warszawy. MZA wybiera, infobus.pl [dostęp 2018-01-03] (pol.).
  20. a b Solaris z umową na elektryczne autobusy w Sosnowcu, infobus.pl [dostęp 2018-01-03] (pol.).
  21. Beneš & Michl, z, Elektrické autobusy | Škoda Transportation a.s., www.skoda.cz [dostęp 2018-01-11] (cz.).
  22. Cały artykuł - PolskiTraker.pl, www.polskitraker.pl [dostęp 2018-01-10] (pol.).
  23. Solaris powalczy elektrykiem o, infobus.pl [dostęp 2018-01-04] (pol.).
  24. Elektryczny Solaris Urbino autobusem roku 2017! [dostęp 2018-01-04] (pol.).
  25. Dariusz Drukała, Tytuł Bus of the Year dla Urbino electric, „Polski Traker Bus”, 5/2016, ISSN 1734-9583.
  26. TRANSEXPO 2012: Solaris i Mercedes z Medalami!, infobus.pl [dostęp 2018-03-25] (pol.).
  27. Solarisem na podbój Europy. Nagroda na KTP 2014 [dostęp 2018-03-25] (pol.).
  28. TRANSEXPO 2013: Solaris z Euro 6 i elektrykiem, infobus.pl [dostęp 2018-03-25] (pol.).
  29. Solaris z kolejna nagrodą. Tym razem EBUS Award 2017 [dostęp 2018-03-25] (pol.).
  30. Ideo Sp., / Tabor / Autobusy elektryczne, www.mpk.krakow.pl [dostęp 2018-01-03].
  31. -=[Fotogaleria Transportowa]=- - Miejskie Przedsiębiorstwo Komunikacyjne S.A. w Krakowie MPK Kraków, phototrans.pl [dostęp 2018-01-04] (ang.).
  32. a b Nowe Urbino electric w Krakowie i Solaris numer 15000!, www.infobus.pl [dostęp 2018-01-03] (pol.).
  33. a b Warszawski debiut Nowego Urbino 12. Elektrycznie!, infobus.pl [dostęp 2018-06-25] (pol.).
  34. a b Inowrocław odbiera hybrydy i elektryki, infobus.pl [dostęp 2018-01-03] (pol.).
  35. a b Solaris dostarczy do Rzeszowa 10 autobusów elektrycznych oraz 30 z napędem konwencjonalnym [dostęp 2018-01-14] (pol.).
  36. a b Łomianki kupują Solarisy z elektryczną osią. Umowa podpisana, infobus.pl [dostęp 2018-07-05] (pol.).
  37. Gazeo.pl, Solaris Urbino electric dla Brunszwiku | gazeo.pl, gazeo.pl [dostęp 2018-01-03] (pol.).
  38. Fotogaleria Transportowa - Berliner Verkehrsbetriebe AöR BVG Berlin, phototrans.eu [dostęp 2018-05-23] (ang.).
  39. a b Berlin. Solaris i Daimler dostarczą po 15 autobusów elektrycznych, transport-publiczny.pl [dostęp 2018-06-21] (pol.).
  40. Nowe Urbino 12 electric w Hamburgu., „Szef Utrzymania Ruchu”, 5 września 2016 [dostęp 2018-01-03] (pol.).
  41. a b Hamburg. Solaris dostarczy 10 autobusów elektrycznych, transport-publiczny.pl [dostęp 2018-06-21] (pol.).
  42. Elektryczny Solaris Urbino 12 wyjechał na linię w Dreźnie [dostęp 2018-01-03] (pol.).
  43. STOAG, STOAG: Elektromobilität, www.stoag.de [dostęp 2018-01-03] (niem.).
  44. Dziesięciotysięczny autobus Solarisa to Urbino 12 electric – SamochodyElektryczne.org, samochodyelektryczne.org [dostęp 2018-01-03] (pol.).
  45. a b Busmania, www.solarisbus.com [dostęp 2018-01-03] (niem.).
  46. a b Solaris dostarczy elektryczne autobusy do Norymbergi i Furth [dostęp 2018-01-03] (pol.).
  47. Solaris dostarczy pięć autobusów elektrycznych do Frankfurtu nad Menem, „Business Insider”, 11 grudnia 2017 [dostęp 2018-01-03] (pol.).
  48. a b Polsatnewspl, Polskie autobusy w Bergamo i Mediolanie. Solaris dostarczy pojazdy do Włoch - Polsat News, „polsatnews.pl” [dostęp 2018-01-08] (pol.).
  49. Pilzno ze Škodą rozpoczyna projekt ZeEUS, infotram.pl [dostęp 2018-01-03] (pol.).
  50. Třinec dostane deset elektrobusů Škoda Perun s novou karoserií Solaris, www.proelektrotechniky.cz [dostęp 2018-01-03].
  51. Czechy. Arriva z kontraktem w Trutnovie i autobusami od Skody i Solarisa, transport-publiczny.pl [dostęp 2018-06-26] (pol.).
  52. Dwa nowe elektrobusy od Solarisa w Norwegii [dostęp 2018-01-09] (pol.).
  53. a b Solaris dostarczy pięć elektrobusów dla Boreal Norge AS [dostęp 2018-01-09] (pol.).
  54. Solaris dostarczy elektryczne pojazdy do Rumunii [dostęp 2018-01-09] (pol.).
  55. Pierwsze autobusy elektryczne w Rumuni. Od Solarisa, infobus.pl [dostęp 2018-06-06] (pol.).
  56. Solaris bierze rumuńską opcję. Plus 12 elektrobusów, infobus.pl [dostęp 2018-06-26] (pol.).
  57. Pierwsze elektryczne Solarisy dla Finlandii, www.infobus.pl [dostęp 2018-01-09] (pol.).
  58. a b 39 elektrycznych autobusów Solarisa, inforail.pl [dostęp 2018-01-09] (pol.).
  59. Arriva elektryzuje transport na Słowacji, infobus.pl [dostęp 2018-01-03] (pol.).
  60. Warszawa. Solaris oburzony wyborem chińskich autobusów [dostęp 2018-01-10] (pol.).
  61. Stanowisko MZA odnośnie sporu Solaris vs. BYD, „Autokult.pl” [dostęp 2018-01-10] (pol.).
  62. Solaris wygrał z BYD-em: finał przetargu na autobusy elektryczne dla Warszawy [dostęp 2018-01-10] (pol.).
  63. Warszawa testuje swoje Urbino 12 electric, infobus.pl [dostęp 2018-01-10] (pol.).
  64. Autobusy na giełdzie. Wpływ zwycięstw na kurs, infobus.pl [dostęp 2018-01-10] (pol.).
  65. Warszawa. Elektrobusy od Ursusa do odebrania w fabryce [dostęp 2018-01-10] (pol.).
  66. Kto wygra w Warszawie? Solaris? Ursus? BYD? Volvo? [SONDA], infobus.pl [dostęp 2018-01-10] (pol.).
  67. Solaris najtańszy w Warszawie! Drugi Ursus, infobike.pl [dostęp 2018-01-10] (pol.).
  68. Elektryczny Kraków, czyli co jeździ po linii 154 [dostęp 2018-01-10] (pol.).
  69. Kraków kupuje elektryczne autobusy!, infobus.pl [dostęp 2018-01-10] (pol.).
  70. Kraków kupuje piąty autobus elektryczny [dostęp 2018-01-10] (pol.).
  71. -=[Fotogaleria Transportowa]=- - Phototrans.eu, phototrans.eu [dostęp 2018-01-10] (ang.).
  72. MPK Kraków startuje z przetargiem na elektrobusy, infobus.pl [dostęp 2018-01-10] (pol.).
  73. MPK Kraków startuje z przetargiem na elektrobusy, infobus.pl [dostęp 2018-01-10] (pol.).
  74. Jaworzno już korzysta z autobusu elektrycznego [dostęp 2018-01-10] (pol.).
  75. Rekord pada w Jaworznie. 22 elektryczne autobusy!, infobus.pl [dostęp 2018-01-10] (pol.).
  76. Anna Zielonka, Jaworzno: jest umowa na 16 autobusów elektrycznych. A będą kolejne [ZDJĘCIA], „Dziennikzachodni.pl” [dostęp 2018-01-10] (pol.).
  77. Jaworzno. Pierwsze autobusy od Solarisa już są [dostęp 2018-01-10] (pol.).
  78. Inowrocław kupi 12 autobusów, w tym 2 elektryczne [dostęp 2018-01-11] (pol.).
  79. Inowrocław z elektrykiem Solarisa i hybrydą Volvo [dostęp 2018-01-11] (pol.).
  80. Inowrocław kupuje osiem elektryków i osiem hybryd [dostęp 2018-01-11] (pol.).
  81. Wybrano model elektrycznych autobusów, „OSTROW24.tv - Ostrów Wielkopolski”, 1 marca 2017 [dostęp 2018-01-11] (pol.).
  82. Faktykaliskie - Www.faktykaliskie.pl, Ostrów Wielkopolski ma elektryczne autobusy. Prąd miasto wytworzy samo [dostęp 2018-01-11] (pol.).
  83. Rzeszów: Solaris z szansami na dostawy elektrobusów [dostęp 2018-01-14] (pol.).
  84. Elektryczny klasyk w Łomiankach: Solaris vs. Ursus, infobus.pl [dostęp 2018-07-05] (pol.).
  85. Premiera elektrycznego MAN-a w Polsce - w Katowicach, www.infobus.pl [dostęp 2018-01-11] (pol.).
  86. Pierwsze zdjęcia Mercedes-Benz Citaro Electric!, infobus.pl [dostęp 2018-01-11] (pol.).
  87. Dominic Jefferies, Methoden der Produktentwicklung und Mechatronik: E-Bus Berlin, www.mpm.tu-berlin.de [dostęp 2018-01-11] (niem.).
  88. Elektryczne Solarisy ładowane Siemensem. W Hamburgu [FILM], www.infobus.pl [dostęp 2018-01-11] (pol.).
  89. Światowa premiera najdłuższego elektrobusa Solarisa, www.infobus.pl [dostęp 2018-01-11] (pol.).
  90. Pierwsze elektryczne Solarisy dla Finlandii, www.infobus.pl [dostęp 2018-01-11] (pol.).
  91. Święty Mikołaj jeździ Solarisem. Oczywiście elektrycznym?, www.infobus.pl [dostęp 2018-01-11] (pol.).
  92. Dwa nowe elektrobusy od Solarisa w Norwegii [dostęp 2018-01-11] (pol.).
  93. Solaris dostarczy pięć elektrobusów dla Boreal Norge AS [dostęp 2018-01-11] (pol.).

Linki zewnętrzne