Spółdzielczy Dom Handlowy „Feniks”

Spółdzielczy Dom Handlowy „Feniks”
Warenhaus Gebrüder Barasch
Obiekt zabytkowy nr rej. A/2789/201 z 1970
Ilustracja
Państwo  Polska
Miejscowość Wrocław
Adres Rynek 31-32
Typ budynku dom towarowy
Styl architektoniczny secesja
Architekt Georg Schneider, Simon & Halfpaap
Inwestor Warenhaus Gebr. Barasch
Wysokość całkowita 37 m
Wysokość do dachu 22 m
Kondygnacje 6 (5 handlowych)
Powierzchnia użytkowa 8000 m²
Rozpoczęcie budowy 1903
Ukończenie budowy 1904
Ważniejsze przebudowy 1929, 1999–2002
Pierwszy właściciel Warenhaus Gebr. Barasch (do 1936)
Kolejni właściciele H. Müstermann i G. Haedeck, Powszechna Spółdzielnia Spożywców – Stare Miasto, Wrocławska Spółdzielnia Spożywców, Wojewódzka Spółdzielnia Spożywców
Obecny właściciel „Społem” Powszechna Spółdzielnia Spożywców „Feniks” we Wrocławiu
Położenie na mapie Wrocławia
Mapa lokalizacyjna Wrocławia
Spółdzielczy Dom Handlowy „Feniks”
Spółdzielczy Dom Handlowy „Feniks”
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Spółdzielczy Dom Handlowy „Feniks”
Spółdzielczy Dom Handlowy „Feniks”
Położenie na mapie województwa dolnośląskiego
Mapa lokalizacyjna województwa dolnośląskiego
Spółdzielczy Dom Handlowy „Feniks”
Spółdzielczy Dom Handlowy „Feniks”
Ziemia51°06′34″N 17°01′59″E/51,109444 17,033056
Strona internetowa

Spółdzielczy Dom Handlowy „Feniks” (niem. Warenhaus Gebrüder Barasch) – secesyjny dom handlowy we Wrocławiu, we wschodniej części Rynku (Rynek 31–32), znany również jako Katherdale des Kommerz (świątynia komercji) oraz Warenpalast (pałacem towarów)[1]. Jest to najstarsza placówka handlowa we Wrocławiu, działająca od 1904 roku (z krótkimi przerwami). W chwili otwarcia był to jeden z największych i najnowocześniejszych obiektów handlowych w Europie[2]. Według Normana Daviesa dom handlowy Barascha był świetnym przykładem secesji, a zarazem zapowiedzią epoki konsumpcjonizmu[3].

Dom handlowy Braci Barasch został wybudowany w miejsce dwóch przyrynkowych kamienic Rynek 32 i Rynek 31 zwaną Kamienicą Pod Złotym Dzbanem[4] lub Pod Złotym Drzewem[5] oraz sześciu kamienic mieszczańskich stojących przy ulicy Kurzy Targ 1 od strony południowej oraz przy ulicy Szewskiej 75/76[6][7]

Historia dwóch posesji

Wschodnia pierzeja Rynku z kamienica 32 po lewej stronie i kolejną Kamienica Pod Złotym Drzewem (nr 31)
Druga od lewej to kamienica nr 31 jeszcze przed wyburzeniem w 1871 roku, budynek pierwszy z lewej do już nowo wybudowany w 1856 Dom Handlowy Moritza Sachsa. Kamienica druga od prawej, narożnikowa to tzw. "Zbożowy Narożnik" w której mieszkał Sachs
Druga od prawej: kamienica nr 31 i kolejna, nowy Dom Handlowy Moritza Sachsa, po roku 1871

Kamienica nr 31

Na posesji nr 31, zwanej "Pod Złotym Drzewem", pierwszy murowany budynek został wzniesiony w średniowieczu. W XV wieku był połączony z posesją zatylną (dawniej Szewska 76)[8]; według Golińskiego połączenie mogło istnieć już w XIV wieku[9]. Z działki tylnej prowadził do posesji przejazd[8]. Szerokość frontu kamienicy wynosiła 13 metrów. W XVII wieku kamienica była czterokondygnacyjna, zakończona trzykondygnacyjnym szczytem, podzielonym kanelowanymi pilastrami. Jej pięcioosiowa fasada była niesymetryczna, dwie osie okienne z lewej strony były do siebie bardziej przybliżone; na parterze, po lewej stronie umieszczony był portal zwieńczony archiwoltą z umieszczonym powyżej godłem domu a z obu jego stron znajdowały się okna. Z lewej strony znajdowała się brama przelotowa z sienią[4].

Właściciele posesji i ich historia

Pierwszym znanym z źródeł właścicielem posesji nr 31, odnotowanym w latach 1345-1352, był Tylon (Tile) Schreiber zwany również de Legnicz. Prawdopodobnie kamienica nr 31 została przez niego zakupiona już w latach 30-tych XIV wieku o czym mogą świadczyć pełnione przez niego funkcje publiczne. Po raz pierwszy jego nazwisko – jako mieszczanina wrocławskiego – zostało odnotowane w 1336 roku; w 1338 roku był już zapisany jako posiadacz ziemski, właściciel młynów i czynszów, urządzeń handlowych. W latach 1338-1354 był wielokrotnie wybierany na radnego, w 1352 roku otrzymał godność seniora; był także wybierany do ławy. W latach 1338-1348 uczestniczył w poselstwach do królów czeskiego i polskiego oraz do kurii papieskiej. Podczas poselstwa do Awinionu w 1343 roku był tytułowany jako syndyk i prokurator starosty oraz radny. Posiadał komorę w sukiennicach. Tylon Schreiber zmarł 30 sierpnia 1357 roku. Jego spadkobiercami byli: żona Małgorzata oraz syn Franz i córka Anna, którzy byli właścicielami posesji do 1374 roku. Wówczas sprzedali dom i przeprowadzili się do nabytej kamienicy nr 8, również przy wrocławskim Rynku[10]. Nowym właścicielem kamienicy został posiadacz ziemski Mikołaj Swarat (Swarot), który mieszkał w niej do swojej śmierci (w 1379 roku), a następnie jego syn Nikolas. W 1382 roku kamienica została sprzedana a nowym właścicielem został Heinrich Gorteler (Gürtler)[11].

Gorteler był kupcem handlującym m.in z Wenecją, właścicielem ziemskim, właścicielem rent i posesji we Wrocławiu. W latach od 1380 do 1394 i od 1401 do 1419 był wyznaczany do ławy i rady; w 1408 roku stał na czele rady odwołanej przez króla Wacława IV, a w latach 1418-1419 kierował radą kadencji rewolucyjnej podległej cechowi i zatwierdzonej przez króla[a]. W latach 1377-1382 wraz z bratem Mikołajem von Habelschwerdt dzierżył wójtostwo w Urazie. Wespół z rajcami współfundował ołtarz w kościele św. Marii Magdaleny[11]. Jego syn Jakub zaopatrywał krzyżaków w Prusach w wino pochodzące ze wschodu[14]. Kamienica nr 31 była własnością Gortelera do jego śmierci, czyli do ok. 1433 roku[15]. Przez kolejne dziesięciolecia, kamienica pozostawała w rękach rodziny Gortelerów: w latach 1433-1465 do syna Wilhelma, kupca i witryka kościoła parafialnego św. Marii Magdaleny (w latach 1461-1463) oraz starszego bractwa Najświętszej Marii Panny, a w latach 1465-1488 do jego żony Margarethe[16]. W 1488 w dokumentach źródłowych jako właścicielka posesji zaczęła występować córka Wilhelma i Margarethe, Barbara, żona Andreasa Pęchowskiego (Pechofsky) a od 1496 Martina Schramme[17]. Posesja w jej posiadaniu znajdowała się przynajmniej do 1499 roku[8].

Kamienica nr 32

Południowa strona ulicy Kurzy Targ z widocznym sklepem Braci Barasch w kamienicy narożnikowej nr 32
Dom handlowy Braci Barasch (z lewej), 1905
Dom handlowy Braci Barasch w dniu otwarcia w 1904
Dom handlowy Braci Barasch zaraz po dojściu nazistów do władzy. Z okien wywieszono flagi ze swastykami, ok 1933 rok
Wnętrze domu handlowego po otworzeniu w 1905 roku
Dom handlowy Braci Barasch do strony ulicy Szewskiej (obecnie)

Narożny budynek nr 32 został wzniesiony w późnym średniowieczu. Szerokość jego frontu wynosiła 10 metrów. Do czasów obecnych zachowały się jedynie ślady XIII wiecznego przedproża. W 1499 roku w budynku mieściła się winiarnia[18]. W 1630 w miejsce starej wybudowano czterokondygnacyjną kamienicę z trzykondygnacyjnym szczytem. Trzy osiowa równomierna fasada podzielona była gzymsem między oknami. Z prawej strony znajdowało się wejście z jońskim portalem[4][5].

Właściciele posesji i ich historia

W pierwszej połowie XIV wieku, do 1350 pierwszym znanym z dokumentów źródłowych właścicielem posesji był kupiec i finansista Hans von Troppau (de Oppavia). W latach 1329-1340 był on czterokrotnie wybierany na rajcę i ławnika. Wraz z Franzem Hartliebem i Janem Salomonis tworzyli spółkę finansową, od której pieniądze pożyczali na kredyt wpierw Bolesław III a następnie jego synowie książęta Wacław i Ludwik I[b]. W 1350 roku wdowa po Hansie oraz inni spadkowicze sprzedali posesję Tiklemu Rot(h)e, finansiście i inwestorowi; inwestował głównie w kopalnie kruszców w księstwie legnickim, skupywał liczne renty i posiadłości ziemskie. Tikle był również pożyczkodawcą, podobnie jak Hans von Troppau kredytów udzielał książętom Ludwikowi I i Wacławowi I. Po jego śmierci, od 1370 roku, posesję odziedziczył jego syn Hans (Jan), który mieszkał w niej przez kolejne trzydzieści pięć lat. Hans Rote w 1377 po raz pierwszy zasiadł w ławach a od 1390 do 1406 zasiadał w niej już co roku. Jako finansista powiększył majątek skupując liczne majątki. Kolejnym spadkowiczem majątku rodu Rote był Piotr. Zajmował on się handlem, interesy prowadził w Małopolsce i w południowych Niemczech[20]. W latach 1403-1433 był wybierany corocznie do rady; godność seniora rady sprawował w latach 1429 i 1432 a pierwszego ławnika w 1430 i 1433[21]. Peter Rothe zmarł w 1433 roku. Majątek po nim odziedziczyła żona Anna a następnie prawdopodobnie jego syn, również Piotr oraz córka Barbara Azenhemerynne z mężem Leenhardem. W 1446 roku kamienica będąca niemal 100 lat w rękach rodziny Rothe została sprzedana Velentinusowi Hawnnolt, który już rok później odsprzedał ją kupcowi sukiennemu Nickelowi Elke[22].

Nickel Elke pochodził prawdopodobnie ze Zgorzelca. Zmarł w 1451 a posesje odziedziczyły jego dzieci: Nicol i Mathis w rękach których znajdowała się do 1471 roku[22]. W wymienionym roku posesja wraz z komorą kupiecką został sprzedana Hansowi Haunold[23]. Hans Haunold był kupcem i przedsiębiorcą górniczym. Od 1475 roku nieprzerwanie do śmierci w 1506 roku, zasiadał w ławie i radzie miasta. W latach 90-tych XV wieku stał na czele rady. Posesję przy rynku w 1485 sprzedał lub przekazał swojej siostrze Katarzynie a ta sprzedała ją Matthiasowi Pucher. Zaledwie po trzech latach Pucher zmarł a dom przeją jego zięć Hans Kirchberg, który był jego właścicielem do 1500 roku[24].

Dom handlowy Sachssche Haus i kamienica czynszowa

W 1856 kamienica 32 została wyburzona a w ich miejsce powstał salon paryskich nowości zwany Sach'sche Haus lub Bazar [c].

Właścicielem domu towarowego był Moritz Sachs, żydowski potentat finansowy[4][5]. Sachs był posiadaczem również kamienicy Zbożowy Narożnik (Kornecke) znajdującej się na rogu ulicy Oławskiej i Świdnickiej (obecnie nie istnieje), gdzie część budynku miała funkcje handlowe, część mieszkań było wynajmowane a apartamenty zajmował Sachs wraz z żoną i synami Leopoldem i Sigismundem[d]. Wygląd obu kamienic był inspirowany projektami berlińskiego projektanta Karla Friedericha Schinkla, twórcy projektu pałacu w Kamieńcu Ząbkowickim[27]. Nowo wzniesiony budynek Sachsa był pierwszym nowoczesnym domem handlowym we Wrocławiu o neorenesansowej elewacji[25]; w jej narożniku miał wykształcony, okrągły trzykondygnacyjny wykusz, przechodzący ponad dachem w płasko zakończoną wieżyczkę. Wzdłuż pierwszego i drugiego piętra budynek i wykusz obiegał balkon[28]. W budynku znajdował się dwupoziomowy sklep Moritz Sachs oświetlony dwukondygnacyjnymi witrynami. Na trzech kolejnych pietrach znajdowały się biura i mieszkanie właściciela[25].

Sąsiednia kamienica nr 31 została wyburzona w latach 1871-1873, w tzw. okresie grynderskim a w jej miejsce wzniesiono mieszkalno-handlową kamienicę czynszową. Budynek miał pięć kondygnacji, o pięcioosiowej elewacji zakończonej dachem pulpitowym ze spadkiem od strony Rynku. Na dwóch pierwszych kondygnacjach znajdowały się wielkie okna wystawowe; na dwóch pietrach znajdowały się sklepy. W osi drugiego i trzeciego piętra znajdował się trójboczny wykusz zakończony balkonem na ostatniej kondygnacji. [29]

Bracia Barasch

W 1900 roku Sachs sprzedał kamienicę, żydowskim kupcom, braciom Barasch, Georgowi (1866-?) i Arturowi (1872-1942). Obaj urodzili się w Ścinawie nad Odrą[30]. Georg swój pierwszy sklep otworzył już w 1894 roku, w Górnej Bawarii, w Traunstein (Verkaufsstelle für Waren aller Art). Był to pierwszy wielotowarowy żydowski sklep w tym mieście[27]. Nowo otworzony sklep, a głównie polityka finansowa prowadzona przez Baracha (bardzo niskie ceny) spotkała się z krytyką i oporem miejscowych handlarzy. 29 listopada 1894 pod sklep podłożono bombę, która uszkodziła witryny wystawowe, drzwi i zniszczyła część towaru. Georg mimo tego nadal prowadził swoją działalność; pod pozorem sprzedaży lokalu obniżył swoje ceny do minimum. Lokal nie został sprzedany a ogłoszenie okazało się chwytem marketingowym[31]. W 1895, dzięki minimalnej marży i dużym obrotom, powiększył sklep funkcjonujący pod szyldem Kaufhaus Barasch[32]. W 1896 przeprowadził się do Wrocławia[e], gdzie już wraz ze swoim bratem otworzył swój pierwszy, trzy piętrowy sklep mieszczący się na rogu ulicy Oławskiej 68 i Zaułka Winogronowego (już nieistniejącego)[33]. Artur Barasch jako żołnierz w IWŚ został oznaczony Krzyżem Żelaznym; był mecenasem sztuki oraz współzałożycielem i przewodniczącym Związku Detalistów Wrocławskich, należał do loży masońskiej i Śląskiego Automobilklubu. W 1914 roku, wraz z bratem opatentował okulary wojskowe z wymiennymi szkłami[34].

Podobnie jak w Traunstein i tu, pomimo krytyki kupców wrocławskich, bracia szybko wzbogacali się; już w 1897 roku otworzyli swój kolejny sklep mieszczący się na parterze kamienicy 32 od strony Kurzego Targu[32]. W 1898 Baraschowie zaczęli wykupywanie kamienic znajdujących się sąsiedztwie ich sklepu na Kurzym Targu; w 1900 wykupili kamienicę 32[6].

Bracia byli właścicielami całej sieci sklepów i domów handlowych, m.in. w Bytomiu, Gliwicach, Katowicach, Królewcu, Magdeburgu i Nysie.

Dom handlowy braci Barasch

W 1903 roku pod budowę nowego domu towarowego wyburzono dwie kamienice przyrynkowe nr 31 i 32 oraz pięć kamienic stojących po południowej stronie Kurzego Targu. Sklep braci Barasch został tymczasowo przeniesiony do przyrynkowej kamienicy nr 52[6] a ich kantor przeniesiono tymczasowo do narożnego domu przy ulicy Św. Mikołaja i ulicy Rzeźniczej[34]. Nad projektem czuwał jego autor, architekt Georg Schneider. Pierwotnie istniało kilka projektów różniących się od siebie głównie detalami wykończeniowymi narożnej wieży oraz sposobem podtrzymywania szklanej kuli ziemskiej[1]. Pierwszy projekt przedstawiał budynek zakończony w narożniku kopułą a nad nią miała być umieszczona figura Merkurego, bliźniaczą figurkę ustawiono również nad wejściem bocznym od ulicy Kurzy Targ. Od strony ulicy Szewskiej, nad wejściem umieszczono natomiast figurkę Fortuny [35]. Kolejne projekty prezentowały już różne warianty z globusem: jeden z nich kulę ziemską umieszczał bezpośrednio w narożniku, inny wynosił go na barki czterech atletycznych mężczyzn, Atlasów. Ostatecznie wybrano projekt, gdzie szklana kula podtrzymywana jest przez cztery sfinksy. Sfinksy były pokryte miedzianą blachą, a niebieski globus o średnicy 6,5 metrów był w nocy podświetlany światłem elektrycznym. Według Kornackiej globus ziemski miał symbolizować globalne aspiracje braci Barasch i przypominać klientom, że towary dostępne w sklepie pochodzą z całego świata[1]. Szklany globus oraz wielkie okna w elewacji północnej i zachodniej wykonał wrocławski Instytut Witrażowy Adolpha Seilera[36]. Pozostałe prace w szkle wykonali bracia Wenzelowie z Wrocławia[37].

Po półtora roku prace budowlane zostały zakończone. Wzniesiono pięciokondygnacyjny secesyjny budynek o długości 120 metrów, o powierzchni 1200 m2 i 8 tysięcy metrów kwadratowych powierzchni użytkowej[38]. Do jego budowy wykorzystano głównie kamień, żelazo i beton, konstrukcje były żelbetonowe, belki były nitowane. Fasada budynku była pokryta śląskim piaskowcem, żelazem, brązem i miedzią. Wszystkie prace były wykonane przez firmy miejscowe[39]. W frontowej elewacji od strony Rynku, pomiędzy dwoma skrajnymi pionami zwieńczonymi ogromnym odcinkowym łękiem-gzymsem, umieszczono całkowicie niemal przeszkloną fasadę z której w dolnej części występował żelazno miedziany kiosk. Fasada boczna była podobnie przeszklona a brzegi płyt stropowych zostały ukryte za złotymi mozaikami[40].

Dom handlowy posiadał trzy wejścia przez co miał trzy adresy: od strony ulicy Szewskiej 75/76, Kurzego Targu 1 i Rynek 31/32. Wejście od strony Rynku było najbardziej reprezentatywne, było otoczone ogromnym portalem wykonanym w brązie przez Gustava Trelenberga, właściciela Zakładów Metalowych Gustawa Trelenberga przy ulicy Grabiszyńskiej; on również wykonał inne prace ślusarskie. Wszystkie prace były wykonane przez firmy miejscowe[39]. Prace w piaskowcu oraz wszystkie elementy rzeźbiarskie zostały wykonane przez Lamartina Niggla ze Słupca, żelazne elementy konstrukcyjne dostarczyła firma Vereiigte Königs- und Laurahütte (Górnosląskie Zjednoczenie Hut) z Chorzowa. Stopy z żelazobetonu według systemu Lolat-Eisenbeton zostały zaprojektowane przez architekta Maxa Mathiasa. Za oświetlenie w domu handlowym braci Barasch odpowiadała firma Siemens-Schuckert-Werke. Złoty fryz mozaikowy widoczny od strony ul. Kurzy Targ został wykonany przez Johana Odorico, prace w marmurze powierzono firmie z Piławy Górnej Thusta i Gustava Schulze[37].

Oficjalne otwarcie Warenhaus miało miejsce 3 października 1904 roku. Uroczystości odbywały się przez cały dzień: do południa ceremonia otwarcia przeznaczona była dla zaproszonych gości, od godziny 15 do 19 dla mieszkańców. Wieczorem zorganizowano dla personelu i ludzi związanych z firmą przyjecie w restauracji hotelu Juliusa Riegnera przy Königstrasse 4 (obecnie ul. Stanisława Leszczyńskiego - Kazimierza Wielkiego 50)[41]. Jego otwarciu towarzyszyła szeroka kampania reklamowa na która przygotowano specjalnie na ten cel opatentowany znak graficzny[f] przedstawiający kulę ziemską z napisem Barasch, autorstwa grafika Heinricha Bussmanna, wyłowiony drogą konkursu[43]. W kapitule jury zasiadali Artur Barasch, malarz Eugon Spiro, rzeźbiarz Ernst Seger, architekt Hans Poelzig, autor m.in. Pawilonu Czterech Kopuł oraz dyrektor Muzeum Miejskiego prof. Karl Masner. Zwycięska grafika stała się firmowym znakiem graficznym pojawiającym się zawsze przy wszystkich rodzajach reklam i ogłoszeniach związanych z Warenhaus Gebrüder Barasch[42].

Wnętrze domu handlowego

Wnętrze domu handlowego było zwieńczone szklanym dachem ozdobionym stiukowym sklepieniem i barokowymi lunetami. Podłogi wyłożone były dębowym parkietem a na ścianach znajdowały się mozaiki, reliefy, kryształowe lustra i kute secesyjne balustrady[44]. Secesyjny wystrój wnętrz został zaprojektowany przez Juliusa Koblinsky'ego. Do realizacji projektu zastosowano marmur, brąz, ceramikę, szkło, szlachetne drewno i klinkier. Dzięki licznym sztukateriom, reliefom i secesyjnym detalom wnętrze domu handlowego przypominało wnętrze pałacowe[37].

Wnętrza domu handlowego były podzielone tematycznie i zgodnie z zapotrzebowaniem klienta. Na parterze znajdowały się stoiska z męską i chłopięcą konfekcją oraz z najrozmaitszymi towarami: z kapeluszami, laskami, art. sportowymi, produktami mydlarskimi, znajdował się tu kiosk z gazeta a w tylnej części znajdował się ogród zimowy z egzotycznymi roślinami i ławkami. Na pierwszy piętrze sprzedawano towary przeznaczone do żytku dla pań i tu znajdowały się stoiska z konfekcja dziecięcą. Na trzecim pietrze można było zakupić artykuły spożywcze i sprzęt gospodarstwa domowego[45]. Na tym samy piętrze znajdowało się biuro podróży i punkt informacji turystycznej, gdzie można było nabyć bilety na wszystkie wydarzenia kulturalne odbywające się w mieście[46]. Pomiędzy trzecim a czwartym piętrem znajdowała się dwupoziomowa kawiarnia Erfrischungsraum z panoramiczną witryną i tarasem od strony Rynku. Na czwartym piętrze umieszczono stoiska z zabawkami i asortymentem wyposażenia wnętrz oraz pomieszczenia zarządu firmy, zaplecze biurowe i gabinety braci Baraschów[46]. Piąte piętro zajmowały pomieszczenia biurowe i atelier fotograficzne a część poddasza przeznaczona była na magazyny. Na V piętro docierały dwie windy towarowe[47]. W piwnicach znajdowały się przebieralnie i toalety oraz wszelkie urządzenia techniczne. Cały dom towarowy oświetlało 2 tysiące żarówek i 350 lamp łukowych. Zaopatrzony był w system oddymiania i wentylacji. Do domu handlowego doprowadzono 51 linii telefonicznych[44]. O komfort klientów dbało 1000 zatrudnionych osób[38]. Na wszystkie piętra można było się dostać czterema półautomatycznymi windami osobowymi lub trzema dużymi klatkami schodowymi, z kutymi w brązie secesyjnymi poręczami[48]. Klatka południowa, główna, była największa a nad nią, na wysokości III i IV piętra znajdowało się gigantyczne lustro w którym odbijał się szklany dach[48]. Dodatkowo w budynku znajdowały się trzy klatki przeciwpożarowe[48].

Przebudowa domu handlowego

W 1929 roku Dom handlowy braci Barasch przeszedł poważną przebudowę. Głównym jej celem było przebudowanie fasady budynku zgodnie z obowiązującymi trendami architektonicznymi czyli zmianę z secesyjnego wyglądu na styl bardziej modernistyczny. Wynikiem tych zmian było usunięcie m.in. szklanego globusa, dotychczasowego znaku firmowego braci Barasch[49]. W miejsce globusa, stworzono platformę widokową, na której dla klientów grał zespół muzyczny. Z fasady budynku usunięto wielką witrynę znajdującą się od strony Rynku a w jej miejsce, pomiędzy kolumnami wykonanymi z piaskowca, umieszczono prostokątne okna. Zmianie uległa również fasada od strony ulicy Szewskiej; usunięto z niej elementy secesyjne i zastąpiono ceglanymi kolumnami [50]. Nowy dach został pokryty blachą miedzianą[51].

Największą zmianą wewnątrz budynku była likwidacja przeszklonego dziedzińca i ogromnej reprezentatywnej klatki schodowej a w ich miejsce zamontowanie stropów między piętrami. Dzięki tym zabiegom uzyskano dodatkowo 1200 m2 powierzchni handlowej. Zmniejszono również ilość bocznych klatek schodowych pozostawiając tylko dwie klatki: od strony Rynku i Szewskiej; na wszystkie kondygnacje można było wjechać dwoma windami[50]. Parter i pierwsze piętro zostało dodatkowo połączone, pierwszymi we Wrocławiu schodami ruchomymi, które były wielką nowinką techniczną w Europie. Po raz pierwszy takie rozwiązanie zostało wprowadzone w tym samym roku, w berlińskim domu handlowym sieci Karstadt na Harmannplatz[51]. Modernizacji uległa również restauracja: bufet, kolumny i ściany zostały pokryte drewnem cytrynowym, wymienione zostało oświetlenie a od strony stoisk postawiono szklana witrynę[51]. Wspomniane oświetlenie wymieniono również w całym domu handlowym, na klatkach schodowych stopnie zastąpiono śląskim szlifowanym marmurem. Nad nowym projektem czuwał naczelny architekt z Berlina, Carl Schmanns a głównym wykonawcą była wrocławska firma Simon & Halfpaap; prace ślusarskie wykonywała firma Gustav Lehnhardt a malarskie Schönfelder & Hanke[52].

Podczas siedmiomiesięcznych prac remontowych dom handlowy nie został zamknięty[g]. W czasie trwania prac budowlanych prowadzona była kampania marketingowa i promocyjna zachęcająca do zakupów przez cały czas, kusząc głównie nowymi jeszcze niższymi cenami[54]. Oficjalne ponowne otwarcie domu handlowego nastąpiło 29 września 1929 roku.

Dom handlowy w okresie nazizmu we Wrocławiu

Po przejęciu władzy w Niemczech przez nazistów, ludność pochodzenia żydowskiego ulegała stopniowemu wykluczeniu z działalności handlowej. Podobny los spotkał właścicieli domu handlowego Barasch. W 1931 bracia zmuszeni byli do zaciągnięcia kredytu w wysokości miliona stu tysięcy marek i połączenia się z aryjską firmą Leonarda Tietza. W 1933, 1 kwietnia, po ogłoszeniu bojkotu sklepów żydowskich, dom towarowy braci Baraschów jako jeden z pierwszych został poddany procesowi aryzacji czyli pozbawienia własności i ograniczenia innych prawa majątkowych oraz osobistych właścicieli i uprawnionych z powodu ich żydowskiego pochodzenia[55]. Udziały braci zostały przymusowo odsprzedane kupcom z Getyngi i Szczecina: Heinrichowi Münstermannowi i Gustavowi Haedeckemu za połowę ich wartości tj. 517028 marek niemieckich[55]. Oficjalne przejęcie domy handlowego przez nowych właścicieli nastąpiło w listopadzie 1936 roku po dokonaniu wpisu do ksiąg wieczystych. Nowi właściciele posiadali 88% udziałów a pozostałe należały do żony Kurta Steiberga i skarbu państwa. Przez kolejne dwa lata dom handlowy nie zmienił jednak nazwy, która nadal występowała m.in. w reklamach choć z wyraźnym zaznaczeniem, że jest teraz aryjską własnością[56]. Oficjalne otwarcie nowego domu handlowego pod nazwą Münstermann & Haedecke. Das Kaufhaus am Ring Breslau, nastąpiło 7 listopada 1936. Pod taką nazwą placówka handlowa przetrwała do końca II wojny światowej[57].

Losy braci Barasch

Bracia Baraschowie mieszkali we Wrocławiu do 1921 roku, a następnie przeprowadzili się do Berlina. Artur wraz z rodziną zamieszkał przy Wissmannstraße 11, w willi z ogrodem zaprojektowanej przez Wilhelma Walthera. W domu tym odbywały się koncerty młodych muzyków. Posiadłość została pod przymusem sprzedana za zaniżona kwotę w 1939 roku Franzowi Grossmanowi. Pozostały majątek Artura Barascha w latach 1941-1942 został skonfiskowany a on sam oskarżony o oszustwa dewizowe i skazany na karę więzienia i grzywnę w wysokości 40 tysięcy marek. Kwotę tę zapłacił jego brat jednakże on sam trafił do obozu koncentracyjnego Auschwitz-Birkenau, gdzie zginął 6 listopada 1942 roku. Jego żona wraz z dziećmi przeżyła wojnę[58]. Syn Werner przez siedem lat tułaczki i ucieczek z obozów dla internowanych i obozu koncentracyjnego, 8 maja 1945 roku, dotarł do Filadelfii[59].

Georg Barasch mieszkał wraz z dwójką dzieci z pierwszego małżeństwa i z drugą żoną przy Lützowufer 23. W okresie prześladowań wyjechał wraz z żoną Betty i synem Erichem do Szwajcarii, do Zurychu a stamtąd do Ekwadoru, do Quito. Jego córka wraz z rodziną uciekła do Nowego Jorku[60].

Po 1945

Krasnal "Kolekcjoner" na parapecie IV pietra SDH

Działania wojenne w 1945 roku uszkodziły dom towarowy w bardzo niewielkim stopniu. Już jesienią 1945 budynek został przekazany Powszechnej Spółdzielni Spożywców a w grudniu rozpoczęły się prace remontowe. Polegały one głównie na pokryciu nowego dachu (prace te wykonała jeszcze niemiecka firma dekarska[61]) i wstawieniu szyb w oknach[62]. Z okresu przedwojennego ocalały drewniane meble i urządzenia techniczne m.in. szafy chłodnicze i schody ruchome. 1 lipca 1946 roku został otwarty sklep na parterze pod nazwą Spółdzielczy Dom Towarowy. Był to wówczas jedyny obiekt handlowy we Wrocławiu. Na górnych kondygnacjach znajdowały się biura i magazyny. Od strony ulicy Szewskiej zlikwidowano dawny ogród zimowy a w jego miejsce utworzono salon prasowy[48].

Największą atrakcją były schody ruchome łączące parter z I piętrem, które prawdopodobnie jedynymi takimi schodami w tym okresie w Polsce. Schody działały do końca lat siedemdziesiątych a następnie, już unieruchomione służyły jako dodatkowe wejście na I piętro. W 2004, podczas remontu zostały rozebrane[63]. Kolejne poważniejszy remont miał miejsce w latach 1961-1965. Podczas trwających pond trzy lata prac remontowych wymieniono okna, drzwi i witryny, usunięto dębowe parkiety a w ich miejsce położono posadzki ceramiczne. Podczas prac remontowych obiekt cały czas funkcjonował a został zamknięty jedynie na jeden dzień[64]. W 1965 roku, drogą konkursu ogłoszonego na łamach Słowa Polskiego wyłoniono nową nazwę budynku: "Feniks" (pełna nazwa: Spółdzielczy Dom Handlowy "Feniks")[65]. Na fasadzie umieszczono wielki czerwony neon z napisem "SDH FENIKS" autorstwa architekta inżyniera Jana Tarczyńskiego. W 2015 neon został zdjęty i przekazany fundacji Neon Side Wrocław[66]. Dzięki prowadzonej sprzedaży na czterech piętrach był to wówczas największy dom handlowy wśród spółdzielczych domów handlowych w Polsce[67]. W 1970 roku budynek został wpisany do rejestru zabytków[67].

Po 1997 roku, SDH Feniks został ponownie wyremontowany a jego główne zmiany zaszły na parterze i I piętrze, gdzie wybudowano pomiędzy nimi wolnostojący strop wsparty na ławach fundamentowych w piwnicy. Jego projektantem byli inżynierowie Jan Gierczak i Bogdan Ruebenbauer. Autorami projektu remontu i modernizacji byli architekci Krystyna i Paweł Kirschke[65].

W listopadzie 2007 roku została wyemitowana kolekcjonerskie krajcary z wizerunkiem domu towarowego braci Barashów z 1904 roku (na awersie) i z aktualnym herbem Wrocławia (na rewersie). Wyemitowano trzy rodzaje monet: mosiężne 4 krajcary (20 tys. sztuk), srebrne 24 krajcary (250 sztuk) i złote 240 krajcarów (100 szt.) Ich projektantem była Anna Wątróbska[68].

Na czwartym piętrze, na parapecie, w 2007 roku umieszczony został najwyżej ulokowany w mieście wrocławski krasnal "Kolekcjoner" autorstwa Beaty Zwolańskiej-Hołod[68].

Uwagi

  1. 18 lipca 1418 roku nastąpił bunt cechów (znany jako defenestracja wrocławska), a jego członkowie zbrojnie wtargnęli do ratusza, do Sali Wielkiej i wywlekli z niej siedmiu rajców i ścieli pod pręgierzem a jednego zrzucili z wieży na której szukał schronienia. Dwa lata później 24 przywódców buntowników zostało straconych [11][12][13]
  2. Chodziło o ogromną kwotę 1700 grzywien, zabezpieczoną majątkiem Legnicy i Chojnowie oraz wcześniejszą kwotę 4000 pożyczoną Bolesławowi III[19]
  3. Według Olgierda Czernera budynek nr 32 został wzniesiony po 1862 roku, Kiirschke za bardziej prawdopodobną podaje datę 1956[25][26]
  4. W późniejszych latach Sachs przeniósł się do nowej kamienicy pałacowej na pl. Teatralnym znajdującej się na przeciw Opery Wrocławskiej[27]
  5. Sklep w Traunstein do 1925 prowadził w jego imieniu inny żydowski kupiec[32]
  6. Znak graficzny zastrzeżony 9 września 1904 roku przez Cesarski Urząd Patentowy pod numerem 71956[42]
  7. Jedynie tuż przed ponownym otwarciem, dom handlowy został zamknięty dla wymiany asortymentu[53]

Przypisy

  1. a b c Kornacka 2018 ↓, s. 27.
  2. Kornacka 2018 ↓, s. 26.
  3. Norman 2002 ↓, s. 349.
  4. a b c d Czerner 1976 ↓, s. 138.
  5. a b c Kornacka 2018 ↓, s. 12.
  6. a b c Kornacka 2018 ↓, s. 16.
  7. Kirschke 2004 ↓, s. 9.
  8. a b c Goliński 2015 ↓, s. 202.
  9. Goliński 2011 ↓, s. 168.
  10. Goliński 2011 ↓, s. 169.
  11. a b c Goliński 2011 ↓, s. 170.
  12. Norman 2002 ↓, s. 135.
  13. Dzieje Samorządu Wrocławia do 1741 roku
  14. Goliński 2011 ↓, s. 171.
  15. Goliński 2015 ↓, s. 203.
  16. Goliński 2015 ↓, s. 204.
  17. Goliński 2015 ↓, s. 205.
  18. Goliński 2011 ↓, s. 172.
  19. Goliński 2011 ↓, s. 172-173.
  20. Goliński 2011 ↓, s. 173.
  21. Goliński 2011 ↓, s. 174.
  22. a b Goliński 2015 ↓, s. 208.
  23. Goliński 2015 ↓, s. 209.
  24. Goliński 2015 ↓, s. 210.
  25. a b c Kirschke 2004 ↓, s. 13.
  26. Czerner 1976 ↓, s. 82.
  27. a b c Kornacka 2018 ↓, s. 13.
  28. Czerner 1976 ↓, s. 80.
  29. Kirschke 2004 ↓, s. 14.
  30. Kornacka 2018 ↓, s. 20.
  31. Kornacka 2018 ↓, s. 14.
  32. a b c Kornacka 2018 ↓, s. 15.
  33. Zdjęcie rogu ulicy Zaułka Winogronowego i ul. Oławskiej, gdzie po lewej stronie znajdował się sklep braci Barasch
  34. a b Kornacka 2018 ↓, s. 21.
  35. Kornacka 2018 ↓, s. 30.
  36. Łagiewski 201o ↓, s. 180.
  37. a b c Kornacka 2018 ↓, s. 47.
  38. a b Kornacka 2018 ↓, s. 29.
  39. a b Kornacka 2018 ↓, s. 37.
  40. Czerner 1976 ↓, s. 85.
  41. Kornacka 2018 ↓, s. 39.
  42. a b Kornacka 2018 ↓, s. 38.
  43. Kornacka 2018 ↓, s. 37-38.
  44. a b Kornacka 2018 ↓, s. 46.
  45. Kornacka 2018 ↓, s. 42-43.
  46. a b Kornacka 2018 ↓, s. 44.
  47. Kornacka 2018 ↓, s. 45.
  48. a b c d Kornacka 2018 ↓, s. 43.
  49. Kornacka 2018 ↓, s. 49-50.
  50. a b Kornacka 2018 ↓, s. 54.
  51. a b c Kornacka 2018 ↓, s. 53.
  52. Kornacka 2018 ↓, s. 55.
  53. Kornacka 2018 ↓, s. 50.
  54. Kornacka 2018 ↓, s. 51.
  55. a b Kornacka 2018 ↓, s. 56.
  56. Kornacka 2018 ↓, s. 57.
  57. Kornacka 2018 ↓, s. 58.
  58. Kornacka 2018 ↓, s. 24.
  59. Kornacka 2018 ↓, s. 22.
  60. Kornacka 2018 ↓, s. 24-25.
  61. "Świątynia komercji" sprzed 109 lat. Historia wrocławskiego "Feniksa"
  62. Kornacka 2018 ↓, s. 59.
  63. Kornacka 2018 ↓, s. 60-61.
  64. Kornacka 2018 ↓, s. 62.
  65. a b Kornacka 2018 ↓, s. 67.
  66. Kornacka 2018 ↓, s. 73.
  67. a b Kornacka 2018 ↓, s. 63.
  68. a b Kornacka 2018 ↓, s. 76.

Bibliografia

  • Krystyna Kirschke/Paweł Kirschke: Sto lat domu handlowego „Feniks”. (Warenhaus Gebrüder Barasch), „Społem” Powszechna Spółdzielnia Spożywców Feniks Wrocław 2004, 112 s., ​ISBN 83-921386-0-0​, ​ISBN 978-83-921386-0-0
  • Małgorzata Urlich-Kornacka: Dom towarowy "Feniks", dawny dom towarowy braci Barachów. Wrocław: Feniks, 2018.
  • Mateusz Goliński: Przy wrocławskim Rynku. Rekonstrukcja dziejów własności posesji (cz1: 1345-1420). Wrocław: Chronicon, 2011.
  • Mateusz Goliński: Przy wrocławskim Rynku. Rekonstrukcja dziejów własności posesji (cz2: 1421-1500). Wrocław: Chronicon, 2015.
  • Olgierd Czerner: Rynek wrocławski. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1976.
  • Maciej Łagiewski: Wrocławscy żydzi 1850-1944. Wrocław: Muzeum Miejskie Wrocławia, 2010.
  • Norman Davies, Roger Moorhouse: Mikrokosmos. Portret miasta środkowoeuropejskiego. Kraków: ZNAK, 2002.
  • Krystyna Kirschke, Paweł Kirschke: Sto lat domu handlowego "Feniks"wydawca= "Społem" Powszechna Spółdzielnia Spożywców Feniks. Wrocław: 2004.

Linki zewnętrzne