Stefan Dragutin

Szablon:Władca kraju infobox Stefan Dragutin (serb. Стефан Драгутин, Stefan Dragutin; ur. przed 1253, zm. 1316) – król serbski w latach 12761282, syn Stefana Urosza I.


Zdobycie władzy

Dragutin był najstarszym synem Stefana Urosza I i jego żony Heleny. Przybliżony czas jego urodzenia wyznaczają daty: ślubu jego rodziców (ok. 1250) i narodzenia jego młodszego brata (ok. 1253)[1]. Po dojściu do lat męskich Stefan Dragutin poślubił Katarzynę, córkę króla Węgier, Stefana V. Do ślubu doszło prawdopodobnie w 1268 roku, w którym Stefan Urosz I zaatakował Węgry. Wojska serbskie spustoszyły banat Maczwy, ostatecznie zostały jednak przez Węgrów pokonane, a król serbski dostał się do niewoli. Musiał zapłacić okup za swoje uwolnienie, a część historyków przypuszcza, że dodatkową gwarancją pokoju między obydwu państwami stał się ślub Dragutina, z Katarzyną. Zdaniem części badaczy do ślubu doszło jeszcze przed 1268 rokiem, kiedy bowiem w tym roku poseł bizantyński przybył na dwór serbski negocjować ślub młodszego z synów królewskich Dragutin był już żonaty[2].

Z relacji dyplomaty bizantyńskiego, który około 1268 roku odwiedził Serbię, wynika, że zarówno Dragutin jak i jego żona przebywali na dworze królewskim, pod kontrolą króla[3]. Zdaniem Ćirokvicia po klęsce poniesionej w Maczwie, Stefan Urosz I zobowiązał się wobec zwycięskich Węgrów do dopuszczenia Stefana Dragutina do udziału w rządach. Ćirković uważa jednak, że król słowa nie dotrzymał[4]. Cawley podaje natomiast, że w 1271 roku Stefan Urosz I ogłosił Dragutina współwładcą nadając mu tytuł "młodego króla" (mladi kralj)[1]. Dalszy przebieg wydarzeń również pozostaje niejasny. Zdaniem części uczonych Stefan Urosz I przeciwstawiając się rosnącym ambicjom Dragutina przeniósł prawo do tronu na młodszego syna[3] Według S. Runcimana Dragutin sam zrzekł się władzy na rzecz młodszego brata, po czym ponownie po nią sięgnął[5]. Ostatecznie w 1276 Dragutin wystąpił otwarcie o przyznanie mu części władzy w państwie. Urosz wpadł w gniew, a Dragutin, obawiając się o swoje życie zbuntował się, wzywając na pomoc Węgrów. Uczeni różnią się w poglądach na przyczyny rebelii. Dinić uważa, że została spowodowana ambicją Dragutina i jego dążeniem do władzy. Zdaniem Mavromatisa była reakcją na wyznaczenie Milutina następcą tronu[3]. Połączone armie: rebeliantów i Węgrów rozbiły siły Urosza pod Gackiem. Stefan Urosz I abdykował na rzecz najstarszego syna[1].

Król Serbii

Objąwszy władzę Dragutin pod naciskiem, możnowładztwa wyznaczył swej matce Helenie rozległą dzielnicę obejmującą Zetę, Trawunię i zachodnią Serbię ze źródłami Ibaru i górnym Limem oraz część wybrzeża obejmującą Konawli z Cavtatem. Jego młodszy brat Milutin poślubił córkę Jana z Tesalii i zamieszkał na dworze swej matki w Skadarze. Powstanie apanażu wskazuje na silny nacisk ze strony części możnowładztwa serbskiego, które uwikłany w konflikt Dragutin, mógł pozyskać jedynie zgadzając się na zwiększenie jego autonomii. Uzyskiwał w zamian pomoc zbrojną. Wzrost znaczenia możnych z terytoriów oddalonych od centrum państwa może świadczyć o reakcji na politykę Stefana Urosza I, który faworyzował możnych skupionych wokół dworu królewskiego i z centralnych regionów Raszki[6].

Dragutin pozostał wierny sojuszowi z Karolem Andegaweńskim, dążącym do wskrzeszenia zlikwidowanego przez Greków w 1261 roku Cesarstwa Łacińskiego[7]. Sojusz zawarł jeszcze jego ojciec. Po ustąpieniu Stefana Urosza I reprezentantką tej linii politycznej pozostawała antybizantyńsko nastawiona królowa Helena[8]. Jednocześnie jednak cesarzowi bizantyńskiemu Michałowi VIII udało się po śmierci króla węgierskiego Beli IV doprowadzić do zbliżenia z Węgrami. W 1274 roku[9] teściowa Dragutina, z pochodzenia Kumanka, sprawująca regencję w imieniu małoletniego syna, ofiarowała rękę swej najmłodszej córki synowi i następcy cesarza Andronikowi[10]. Dragutin przez 6 lat swego panowania nie podjął żadnych kroków przeciw Bizancjum. Ta jego wstrzemięźliwość, zdaniem części uczonych, była główną przyczyną jego upadku[11]. W 1282 roku „Nieszpory sycylijskie" położyły kres zamiarom Karola Andegaweńskiego, wplątując go w wojnę w swoim królestwie[7].

W tym samym 1282 roku[12] Dragutin, spadając z konia, złamał sobie nogę. Źródła przekazują, że wypadek był na tyle poważny, że rodził obawy o życie króla; prawdopodobnie wywołał poważną infekcję, może nawet gangrenę. Wedle relacji arcybiskupa Daniły (Żywot świętego Stefana Dragutina), Dragutin zwołał sabor do Deževa, na którym, ze względu na stan swego zdrowia, abdykował na rzecz młodszego brata Milutina. Postanowienia saboru nie zachowały się, znane są tylko z późniejszych relacji serbskich i bizantyńskich. Wątpliwości badaczy budzi fakt natychmiastowej abdykacji Dragutina, bez podjęcia chociażby próby przetrwania trudnej sytuacji przy pomocy rady regencyjnej. Zdaniem większości uczonych za zwołaniem saboru stało możnowładztwo serbskie, dla którego, doznany przez Dragutina uraz, był tylko pretekstem do dalszego osłabienia władzy królewskiej[6]. Wskazują oni, na wzmiankę Daniły o poważnych trudnościach, które doprowadziły do zwołania saboru. Jakkolwiek sam tekst nie przynosi wyjaśnienia o jakich trudnościach mowa, uczeni przypuszczają, że chodzi o bunt możnych. Jego przyczyn z powodu milczenia źródeł można się tylko domyślać. Wydaje się, że Milutin nie uczestniczył w obradach saboru, a siłą sprawczą wydarzeń w Deževie było możnowładztwo, które stawiając na Milutina mogło mieć nadzieję, że będzie nim łatwiej pokierować[13].

W rezultacie Dragutin oddał władzę nad środkową Serbią zachowując posiadłości na północy państwa, nad Zachodnią Morawą i wokół Rudnika[7]. Prawdopodobnie zrzekł się również tytułu królewskiego, choć nie jest to pewne. Według Mavromatisa na saborze w Deževie doszło faktycznie do podziału państwa i powstania dwóch królestw serbskich. Osobnym zagadnieniem jest kwestia czy na saborze doszło również do wyznaczenia syna Dragutina, władysława na następcę po Milutinie. Twierdzenie takie pojawia się w późnych źródłach bizantyńskich. Mavromatis odmawia im wiarygodności, uważając ich autorów za źle poinformowanych. Według niego sabor nie rozstrzygnął kwestii następstwa tronu[13].

Państwo na północy

Stan wyjściowy

Różowym kolorem oznaczone królestwo Stefana Dragutina
Różowym kolorem oznaczone królestwo Stefana Dragutina (według historyka Stanoje Stanojević)

Oprócz rozległego obszaru w północno-zachodniej Serbii z Rudnikiem i Ariljem Dragutin otrzymał rejon Dabaru nad dolnym Limem i Uskoplje w pobliżu Trawunii. Wśród uczonych toczy się poważna dyskusja dotycząca kształtu władztwa Dragutina. Jego najbogatsze ziemie leżały na południe od granicy Węgier, ściśle do niej przylegając. Dragutin otrzymał jednak również ziemie nad Limem i w pobliżu Trawunii. Nie wiadomo czy były to izolowane wyspy pośród królestwa Milutina, z których Dragutin otrzymywał jedynie dochody, czy też wszystkie te obszary łączyły się ze sobą wąskim pasem ziemi[13]. Po saborze w Deževie wielu możnowładców, za zgodą króla Milutina, zdecydowało się towarzyszyć Dragutinowi do jego apanażu. Wśród uczonych toczy się spór czy posiadłości tych możnych łączyły się z ziemiami Dragutina, czy też obszar jego państwa został wyznaczony w oparciu o tereny wniesione przez jego zwolenników. Przedmiotem dyskusji jest też kwestia lojalności możnych na ziemiach przyznanych Dragutinowi w okolicznościach, które niewątpliwie przyniosły osłabienie jego pozycji. Rozważane są również zagadnienia majątkowe dotyczące możliwości posiadania przez niektórych możnych ziemi w obydwu królestwach i ewentualnej ich wymiany bądź sprzedaży[13].

Zdobycze terytorialne

Po objęciu władzy w północnej Serbii Dragutin utrzymywał początkowo, o ile można sądzić przyjazne stosunki z bratem. W 1283 roku jego wojska wsparły wyprawę Milutina przeciw Bizancjum i w czasie, gdy ten wkroczył do wschodniej Macedonii docierając do wybrzeży Morza Egejskiego, Dragutin zajął Kičevo i Debar w zachodniej Macedonii. Zasadniczo jednak główny obszar jego zainteresowania leżał na północy[11]. W 1284 roku przyłączył do swego państwa Usorę i Soli (rejon współczesnej Tuzli) w północnej Bośni[14]. W tym samym roku otrzymał też od swego szwagra, króla węgierskiego apanaż obejmujący Maczwę (ziemie pomiędzy Driną, Sawą a Morawą) i Sirmium[15]. Tereny te przylegały bezpośrednio do północnej granicy serbskich posiadłości Dragutina, chociaż nie tworzyły z nią tak jednorodnej całości jak ziemie pozostające pod władzą Milutina[11].

Nie można wykluczyć, że Dragutin otrzymał zarząd nad Maczwą, aby powstrzymać najazdy władających sąsiednią ziemią braniczewską braci Dyrmana i Kudelina, a nawet odzyskać utraconą przez królów Węgier ziemię. Dyrman i Kudelin, z pochodzenia Bułgarzy lub Kumani, opanowali Braniczewo na początku lat 80. i podjęli przy pomocy Tatarów lub Kumanów łupieżcze wyprawy na ziemie sąsiednie, głównie na Maczwę. Władająca Maczwą przed Dragutinem królowa matka Elżbieta wysłała pomiędzy 1282 a 1284 rokiem wojska w celu odzyskania Braniczewa. Akcja zakończyła się jednak niepowodzeniem, a w odwecie bracia spustoszyli Maczwę. Wspólna akcja Węgrów i ich nowego wasala Dragutina w 1285 roku zakończyła się niepowodzeniem. W odwecie bracia najechali i spustoszyli ziemie Dragutina. Dragutin zwrócił się wówczas o pomoc do brata. Wspólna wyprawa obydwu władców serbskich około 1291 roku doprowadziła do klęski Dyrmana i Kudelina. Dragutin zajął Braniczewo, które w ten sposób po raz pierwszy znalazło sie w ręku serbskim[16].

Dalsze losy

Nieco później Dragutin, przy pomocy Milutina, zajął ziemię braniczewską. Na początku XIV wieku, wspierany przez króla węgierskiego Karola Roberta i papieża, wypowiedział wojnę bratu Milutinowi, która zakończyła się po kilku latach ugodą, przyznającą synowi Dragutina, Władysławowi, następstwo tronu serbskiego[17].

Dragutin zmarł w 1316 roku. Po jego śmierci Milutin złamał ugodę i podbił państwo bratanka, wyjąwszy banat Maczwy i Belgrad, który w 1319 roku opanowali Węgrzy[17].

Stefan Dragutin wzniósł monaster Mala Remeta (Мала Ремета) poświęcony Matce Bożej w pobliżu Fruškiej gory[18].

Rodzina

Żona:

Dzieci:

  1. a b c Ch. Cawley: Medieval Lands. [dostęp 2010-12-30]. (ang.)
  2. J. Fine: The Late Medieval Balkans. s. 203.
  3. a b c J. Fine: The Late Medieval Balkans. s. 204.
  4. S. Ćirković: The Serbs. s. 48. Również K. Stepan uważa, że Stefan Urosz I został zmuszony do dopuszczenia swego syna do udziału w rządach (Słownik władców świata, s. 536)
  5. S. Runciman: Nieszpory sycylijskie. s. 198.
  6. a b J. Fine: The Late Medieval Balkans. s. 217.
  7. a b c T. Wasilewski: Historia Jugosławii. s. 113. J. Skowronek, M. Tanty, T. Wasielwski: Historia Słowian. s. 99.
  8. S. Runciman: Nieszpory sycylijskie. s. 149 i 161.
  9. Ch. Cawley: Katarzyna węgierska Medieval Lands.
  10. S. Runciman: Nieszpory sycylijskie. s. 162.
  11. a b c J. Fine: The Late Medieval Balkans. s. 219.
  12. Według S. Runcimana w 1281 (Nieszpory sycylijskie, s. 198)
  13. a b c d J. Fine: The Late Medieval Balkans. s. 218.
  14. T. Wasilewski: Historia Jugosławii. s. 115.
  15. Zdaniem J. Fine'a Dragutin otrzymał również od króla węgierskiego część północnej Bośni z Usorą i Soli
  16. J. Fine: The Late Medieval Balkans. s. 212.
  17. a b T. Wasilewski: Historia Jugosławii. s. 114-115. J. Skowronek, M. Tanty, T. Wasielwski: Historia Słowian. s. 99.
  18. Sławomir Adamczak, Katarzyna Firlej: Czarnogóra, Serbia i Macedonia. Bielsko-Biała: Pascal sp. z o.o., 2007, s. 256. ISBN 978-83-7304-796-9.
  19. Ch. Cawley: Medieval Lands.

Bibliografia

Szablon:Władca-Serbia