Stefan Urosz I

Szablon:Władca kraju infobox Stefan Urosz I zwany Wielkim (serb.: Стефан Урош I, Stefan Uroš I; ur. ok. 1223, zm. 1 maja 1277 lub 1280) – król serbski w latach 1243–1276, najmłodszy syn Stefana Pierwszego Koronowanego, święty serbskiego Kościoła prawosławnego.

Stefan Urosz I objął władzę nad Serbią w 1243 roku w wyniku buntu możnych, którzy wynieśli go na tron po obaleniu poprzedniego króla Stefana Władysława. Jego długie panowanie stało się okresem gospodarczego rozwoju kraju. Przyczyniło się do tego sprowadzenie przez Urosza z Siedmiogrodu górników saskich i ponownie uruchomienie nieczynnych od V wieku kopalń srebra i ołowiu. Stabilizacja wewnętrzna kraju za jego panowania doprowadziła ponadto do rozwoju stosunków handlowych szczególnie z sąsiednim Dubrownikiem. W latach 1253–1254 i 1265–1268 doszło do wojen z Dubrownikiem zakończonych zwycięstwem Serbii. W 1268 roku Stefan Urosz I podjął nieudaną wyprawę przeciw Węgrom, podczas której został wzięty do niewoli i zmuszony do zapłacenia okupu za wypuszczenie na wolność. Umiejętne wykorzystywanie waśni między możnymi rodami doprowadziło Urosza do przyłączenia do Serbii zachodniego Zahumla i do stopniowego osłabienia pozycji książąt z bocznych gałęzi dynastii Nemaniczów. Centralizacyjna polityka króla doprowadziła w 1276 roku do buntu jego syna Stefana Dragutina. Stefan Urosz I został rozbity przez połączone siły rebeliantów i Węgrów w bitwie pod Gackiem. Pokonany, abdykował i wstąpił do wzniesionego przez siebie monasteru Sopoćani, gdzie wkrótce zmarł.

Zdobycie władzy

Stefan Urosz I był najmłodszym synem Stefana Pierwszego Koronowanego, jedynym, który urodził mu się z małżeństwa z Anną Dandolo, poślubioną w 1216 roku[1]. Stefan Urosz I został wyniesiony na tron serbski po załamaniu się potęgi bułgarskiej, wraz ze śmiercią Iwana Asena II (1241) i najazdem tatarskim na Bułgarię w roku następnym. W 1243 roku możnowładcy serbscy obalili jego brata Władysława i osadzili go na tronie. Stefan Urosz I po krótkiej walce pogodził się z Władysławem i oddał mu Zetę i Trebinię, odebrane, niezależnie władającemu nimi, synowi Wukana Nemanicza, Jerzemu[2].

Rozwój gospodarczy

Górnictwo

Panowanie Stefana Urosza I przyniosło wyraźne ożywienie gospodarcze stając się początkiem niezwykle szybkiego rozwoju ekonomicznego Serbii w następnym stuleciu. Stefan Urosz I sprowadził do Serbii z Siedmiogrodu uciekających przed Tatarami górników saskich, którzy wznowili eksploatację porzuconych w okresie wędrówki ludów kopalń rud srebra i ołowiu. Sasi założyli w pobliżu kopalń własne gminy miejskie, które królowie serbscy obdarzyli samorządem działającym na podstawie saskiego prawa górniczego. Do dochodów królewskich oprócz dochodów z eksploatacji kruszców należały dochody z cła i regalia mennicze – od wybijanej w dużej liczbie monety srebrnej[3][4].

Pierwsze wzmianki o Sasach w Serbii pojawiają się w dokumentach z 1254 roku. Pierwsza ich gmina powstała w leżącym na zachodzie Serbii Brskowie nad Tarą. Przewodzili jej kneź Prebeger (niem. Frajberger) i kapelan Konrad. Prowadzili w niej działalność niemieccy dominikanie[5][6]. Brskovo było najbogatszą w II połowie XIII wieku kopalnią srebra w Serbii. W niedługim czasie powstała przy niej również mennica. W ślad za Brskovem powstały kolejne kopalnie w Rudniku, w regionie Kopaoniku i w przyszłości najbogatsza serbska kopalnia Novo Brdo. Wydobywano w nich srebro, złoto, ołów, miedź i żelazo[7].

Handel i finanse

Moneta Stefana Urosza I

Długie panowanie Stefana Urosza I przyczyniło się też do ożywienia handlu, prowadzonego przede wszystkim przez kupców dubrownickich i kotorskich, oraz do rozwoju targów i osad wczesnomiejskich, do których napływali przybysze z Dalmacji, a następnie z Włoch. 1 sierpnia 1243 roku Stefan Urosz I wydał przywilej potwierdzający Dubrowniczanom prawa handlowe i ulgi celne[2]. Osady kupieckie powstawały głównie przy kopalniach i na skrzyżowaniu szlaków handlowych. Kupcy podlegali własnym prawom. Spory z Serbami były rozstrzygane przez trybunały mieszane złożone w równej części z Serbów i kolonistów. Kolonie uzyskiwały również przywilej wyznawania religii katolickiej, nie mogły jednak nawracać na nią Serbów[8].

Kupcy dalmatyńscy zarządzali kopalniami, a kupcy z Kotoru prowadzili działalność finansową przy dworze królewskim. Często kupowali też prawo do ściągania podatków i ceł. Król sprzedawał spodziewany roczny dochód, gwarantując jego uzyskanie, a nabywca prawa do daniny starał się osiągnąć zysk kosztem zobowiązanych do zapłacenia podatku. Zyski czerpane z górnictwa i handlu wzmocniły pozycję ekonomiczną władców serbskich. Dały im środki na zaciąg wojsk najemnych, uniezależniając od możnowładztwa, choć nie jest pewne czy politykę korzystania z żołnierza najemnego rozpoczął już Stefan Urosz I[8].

Polityka zagraniczna

Wojny z Dubrownikiem

Osłabienie południowych i wschodnich sąsiadów Serbii sprawiło, że Stefan Urosz I mógł się skoncentrować w polityce zagranicznej na podporządkowaniu zachodniego Zahumla i obronie Serbii przed Węgrami. W 1249 roku władzę nad zachodnim Zahumlem i wybrzeżem objął po Andrzeju, jego syn, Radosław[8].

W 1252 roku przeciw królowi serbskiemu wystąpił Dubrownik. Tło konfliktu stanowiło żądanie praw zwierzchnich nad ludnością katolicką Serbii, o które arcybiskup Dubrownika toczył spór z biskupem Baru[2]. Spór został przedłożony pod osąd papieża. Urosz i były król Władysław wspierali Bar. "Król" Zety Jerzy z kolei uznał zwierzchnictwo Dubrownika nad podległym mu Ulcinjem[9]. Późniejsza kronika Dubrownika, bynajmniej nie nastawiona wrogo względem Urosza, podaje, że to król serbski wywołał konflikt, pragnąc zdobyć Dubrownik lub przynajmniej osłabić wpływy ekonomiczne Wenecji w Serbii. Wojska raguskie zgromadzone nad granicą z Serbią wycofały się przed Serbami poza mury miasta[10]. Wojna wypowiedziana Uroszowi w 1252 roku zakończyła się układami. W 1253 roku Dubrowniczanie zawarli sojusz z carem Michałem Asenem I, dążąc do detronizacji obydwu synów Sefana Nemanicza – Stefana Urosza I i Władysława[2]. W wojnie wziął też udział Radosław humski. Nawiązał on ścisłe stosunki z Dubrownikiem na południu, a w 1254 roku złożył hołd lenny królowi Węgier, prawdopodobnie po to, by uzyskać pomoc w projektowanej wojnie[11]. Przebieg działań wojennych jest słabo znany. Bułgarzy prawdopodobnie wycofali się po przeprowadzeniu rajdu sięgającego rzeki Lim i spustoszeniu Białego Pola. Urosz zawarł z nimi jesienią 1254 roku separatystyczny pokój, który przywracał stan sprzed wojny[10]. W tym samym 1254 roku Stefan Urosz I zmusił Dubrownik do zawarcia pokoju i zapłacenia odszkodowania wojennego. Ponadto Dubrownik za prawo prowadzenia handlu musiał odtąd płacić królowi serbskiemu 2 tysiące złotych monet, tzw. perperów. W następnym roku Stefan Urosz I wymógł na biskupie dubrownickim zrzeczenie się pretensji do zwierzchnictwa nad katolikami serbskimi[2].

Serbia około 1265 roku

Kolejna wojna z Dubrownikiem wybuchła w 1265 roku, Urosz I oskarżył Dubrowniczan o zajęcie serbskich terytoriów przybrzeżnych, o przyznawanie azylu serbskim dezerterom i utrzymywanie związków z Wenecją[1], wymierzonych w przymierze Serbii z Bizancjum związanym z wrogą Wenecji Genuą. Późniejsze kroniki raguskie oskarżały i tym razem odpowiedzialnością za konflikt króla serbskiego. W trakcie trwania wojny żona Urosza, Helena, przeciwna polityce męża, nawiązała w sekrecie kontakt z miastem, obiecując donieść o planowanych posunięciach Urosza[12]. Pokój zawarty w 1268 roku potwierdzał warunki wcześniejszego traktatu[1][13].

Serbia i Dubrownik przeżyły jeszcze jeden krótki konflikt w 1275 roku. Wybuchł on na tle sporu Kotoru z Dubrownikiem. Ponieważ Kotor znajdował się w granicach Serbii i, pomimo że rządził się własnymi prawami, uznawał zwierzchnictwo króla serbskiego, Stefan Urosz I wysłał mu pomoc. Konflikt został szybko rozwiązany i nie miał dalszych następstw[14][15].

Stosunki z Węgrami

Pomimo napięć pomiędzy Węgrami a Serbią do 1268 nie było pomiędzy obydwoma państwami konfliktu. Mimo że Radosław uznał w czasie wojny z Serbią zwierzchnictwo węgierskie, nie ma żadnych dowodów na udział Węgier w tym konflikcie. Granica pomiędzy Węgrami a Serbią przebiegała w tym czasie prawdopodobnie na północ od Zachodniej Morawy w pobliżu Ravna (Ćuprija). W 1268 roku Stefan Urosz I zaatakował węgierski banat Maczwy. Przyczyny najazdu nie są znane. Celem wyprawy mogło być przesunięcie granicy na północ lub zwykły rabunek. Wojska serbskie spustoszyły Maczwę[14], ostatecznie zostały jednak pokonane przez bana Rościsława wspieranego przez Węgrów[16], a król serbski dostał się do niewoli. Musiał zapłacić okup za swoje uwolnienie, a część historyków przypuszcza, że dodatkową gwarancją pokoju między obydwu państwami stał się ślub najstarszego syna Stefana Urosza I – Dragutina, z wnuczką króla węgierskiego Beli IV, Katarzyną[14][17].

Polityka wschodnia Urosza

Na panowanie Stefana Urosza I przypada okres wzrostu potęgi Cesarstwa Nicejskiego. W 1246 roku Jan III Watzatzes zdobył na Bułgarach Trację i Macedonię aż po Wardar, w grudniu tego roku zdobył Tesalonikę. W wyniku kolejnej wojny w 1252 roku opanował Macedonię zachodnią i albańską Kroję[18]. Rosnąca potęga Greków skłoniła do działania Manfreda króla Sycylii, który w ciągu 1258 roku zmontował przymierze, w którego skład weszły: Epir i Księstwo Achai[19]. Serbia nie była w tym czasie w stanie przedsięwziąć poważniejszych kroków przeciw cesarstwu[20]. Urosz poparł jednak sprzymierzeńców zajmując w 1258 roku nicejskie: Skopje, Prilep i Kiczewo[19]. W 1259 roku sprzymierzone wojska sycylijsko-epirocko-achajskie zostały rozbite w bitwie pod Pelagonią. W 1261 roku cesarz Michał VIII Paleolog wkroczył do Konstantynopola, likwidując tym samym Cesarstwo Łacińskie i przywracając istnienie Cesarstwa Bizantyńskiego[21].

W następnych latach Urosz przechodzi na stronę bizantyńską. Kroniki Dubrownika podają jako jedną z przyczyn wojny w 1265 roku, fakt że Dubrownik utrzymywał stosunki z Wenecją, która była wrogiem sprzymierzeńca Serbii Bizancjum[12]. W 1268 roku na dwór serbski przybył dyplomata bizantyński negocjować ślub młodszego syna Stefana Urosza I z księżniczką bizantyńską. Ślub ostatecznie nie doszedł do skutku z powodu sprzeciwu opozycji[22].

Sytuacja po raz kolejny zmieniła się wraz z opanowaniem tronu sycylijskiego przez Karola Andegaweńskiego, który podjął plany restauracji zlikwidowanego przez Michała VIII Cesarstwa Łacińskiego. Karol rozpoczął zabiegi dyplomatyczne nad zmontowaniem koalicji antybizantyńskiej[23]. Urosz, którego skłaniała do tego żona Helena, Francuzka, być może córka ekscesarza łacińskiego Baldwin II, jak i racja stanu, przystąpił do obozu antybizantyńskiego. Mógł się spodziewać po sojuszu z Karolem powiększenia swych posiadłości kosztem Bizancjum[24]. Wraz z nim wśród sprzymierzeńców króla Sycylii znaleźli się: książę Achai i Aten, car bułgarski i książę Tesalii Jan I Angelos, którego córka została wydana za młodszego syna Stefana Urosza I[25].

Centralizacja państwa i upadek

Monaster Sopoćani wzniesiony przez Stefana Urosza I

Dążąc do scentralizowania swej władzy Stefan Urosz I tłumił separatyzmy regionalne. Usunął ze swego tytułu królewskiego odniesienia do Zahumlja, Trebinja i Duklji i tytułował się "królem wszystkich ziem serbskich i wybrzeża"[14]. Szczupłość źródeł nie pozwala na prześledzenie procesu stopniowego podporządkowywania Serbii zachodniego Zahumla. Dużą niezależnością przypuszczalnie cieszyło się tam miejscowe możnowładztwo, uwikłane w liczne wzajemne waśnie i konflikty. Urosz prawdopodobnie umiejętnie to wykorzystał, wygrywając jednych możnowładców przeciw drugim i przeciw księciu Radosławowi. Przyjmując hołdy możnych, szukających związków z silną Serbią dla realizacji własnych lokalnych celów, doprowadził stopniowo do zmarginalizowania znaczenia potomków Mirosława i sprowadził ich do roli mało znaczących możnowładców, uznających panowanie serbskich władców[12]. W Zecie za jego panowania nastąpił stopniowy upadek znaczenia potomków Wukana. O najstarszym "królu" Jerzym[26] za panowania Sefana Urosza I źródła milczą. O młodszym Stefanie wiadomo jedynie, że wzniósł monaster w Moračy. Trzeci, Dimitri, noszący pośledni tytuł żupana, wstąpił do klasztoru[14].

Przez cały okres swego panowania Stefan Urosz I utrzymywał bliskie stosunki z Kościołem, choć i tu zaznaczyła się jego tendencja do centralizacji władzy. W 1263 roku wyznaczył na arcybiskupa Serbii swego brata Sawę, wcześniej biskupa Stonu. Po jego śmierci mianował arcybiskupem mnicha atońskiego Joanikije, ucznia Sawy II, który przed swym wyniesieniem był opatem w Studenicy. Związki Joanikija z Uroszem były tak silne, że arcybiskup zrzekł się urzędu, gdy król został zdetronizowany[22]. Stefan Urosz I ufundował w latach 60. XIII wieku monaster Sopoćani. Malowidła ścienne w cerkwi tego monasteru stanowią szczytowe osiągnięcie XIII-wiecznego malarstwa serbskiego. Przedstawiają one sceny religijne, a także członków rodziny królewskiej: oprócz samego władcy sportretowano jego synów, Dragutina i Milutina, żonę, Helenę, ojca, mnicha Simona, i dziada, św. Simeona[27]. Król wzniósł także kaplicę Przemienienia Pańskiego w Chilandarze na Atosie[22], a u atońskiego mnicha Domentijana zamówił napisanie Żywota św. Sawy i Żywota św. Simeona[28].

Dążąc do centralizacji władzy w państwie Stefan Urosz I nie wydzielił też apanaży żadnemu ze swoich synów. Najstarszy Dragutin, przebywający na dworze królewskim, wspierany przez swego teścia, dążył jednak do objęcia własnej dzielnicy. Urosz sprzeciwił się temu, a część uczonych sądzi, że zdecydował również o przeniesieniu praw do tronu na młodszego Milutina. Ostatecznie w 1276 Dragutin wystąpił otwarcie o przyznanie mu części władzy w państwie. Urosz wpadł w gniew, a Dragutin, obawiając się o swoje życie zbuntował się, wzywając na pomoc swego teścia. Uczeni różnią się w poglądach na przyczyny rebelii. Dinić uważa, że została spowodowana ambicją Dragutina i jego dążeniem do władzy. Zdaniem Mavromatisa była reakcją na podporządkowanie Dragutina, młodszemu bratu[22]. Chcąc pozyskać stronników Dragutin obiecał większy zakres swobód możnowładcom serbskim, szczególnie pochodzącym spoza centrum państwa, którzy za panowania Urosza stracili na znaczeniu i niezależności. Połączone armie: rebeliantów i Węgrów rozbiły siły Urosza pod Gackiem. Stefan Urosz I abdykował i przywdział habit mnicha[1]. Zmarł 1 maja 1277 lub 1280 roku w Sopoćani[29].

Stefan Urosz I jest świętym serbskiego Kościoła prawosławnego. Jego żywot opisał arcybiskup Daniło II w Żywotach królów i arcybiskupów serbskich[30].

Opinie o Stefanie Uroszu I

Dyplomata bizantyński, który w 1268 roku przebywał w Serbii, pozostawił następujący opis dworu serbskiego: Wielki król, jak jest tytułowany, prowadzi życie proste, które przyniosłoby wstyd średniemu urzędnikowi w Konstantynopolu. Węgierska synowa króla pracuje przy kołowrotku w ubogiej sukni. Domownicy jedzą tak jak myśliwi albo złodzieje owiec[22].

Królowa Helena z synem Milutinem

John Fine tak charakteryzuje panowanie Stefana Urosza I: Urosz, który w 1243 objął Serbię po Władysławie, wydaje się być najzdolniejszym spośród trzech braci. Na obronę dwóch pozostałych można powiedzieć, że Urosz miał nad nimi tę przewagę, że jego panowanie zbiegło się z upadkiem dwóch niegdyś potężnych sąsiadów Serbii: Tesalonik-Epiru i Bułgarii. Pod rządami Urosza Serbia stała się znaczącą siłą na Bałkanach[7].

Rodzina

W 1250 roku Stefan Urosz I poślubił Helenę, o której źródła serbskie mówią tylko, że była Francuzką i pochodziła z królewskiego lub cesarskiego rodu. Wśród dynastii, z których mogła pochodzić wymienia się: Walezjuszy, Andegawenów, de Courtenayeów i Angelosów. Ze swą żoną Urosz miał czworo dzieci:

  • Stefana Dragutina – króla Serbii w latach 1276–1282
  • Stefana Milutina – króla Serbii w latach 1282–1321
  • córkę Brnjačę – która poślubiła żupana Jerzego, który został uwięziony na Węgrzech w 1269 roku
  • Stefana – zmarłego przed 1264 rokiem[31]
  1. a b c d Ch. Cawley: Medieval Lands. [dostęp 2010-12-23]. (ang.)
  2. a b c d e T. Wasilewski: Historia Jugosławii. s. 112., J. Skowronek, M. Tanty, T. Wasilewski: Historia Słowian. s. 99.
  3. T. Wasilewski: Historia Jugosławii. s. 113.
  4. L. Podhorodecki: Jugosławia. Zarys dziejów. s. 77.
  5. L. Podhorodecki: Jugosławia. Zarys dziejów. s. 77–78.
  6. T. Wasilewski: Historia Jugosławii. s. 122.
  7. a b J. Fine: The Late Medieval Balkans. s. 199. (ang.)
  8. a b c J. Fine: The Late Medieval Balkans. s. 200.
  9. S. Ćirković: The Serbs. s. 48.
  10. a b J. Fine: The Late Medieval Balkans. s. 201.
  11. Nie jest oczywiste czy udział Radosława w wojnie przeciw Serbii miał charakter ofensywny czy defensywny. Część uczonych sądzi, że zachodnie Zahumle zostało podporządkowane Węgrom, podczas ich kampanii przeciw Bośni w 1253 roku, a Radosław został zmuszony do uznania swej zależności. Za J. Fine: The Late Medieval Balkans. s. 200.
  12. a b c J. Fine: The Late Medieval Balkans. s. 202.
  13. Zdaniem J. Fine'a Dubrownik dopiero w 1268 roku został zobowiązany do płacenia rocznego trybutu w wysokości 2000 perperów na dzień świętego Demetriusza, w zamian za co otrzymał zwolnienie od cła w handlu
  14. a b c d e J. Fine: The Late Medieval Balkans. s. 203.
  15. K. Stepan uważa tę wojnę za kolejną nieudaną próbę podporządkowania Dubrownika Serbii (Słownik władców świata, s. 536)
  16. K. Stepan: M. Hertmanowicz-Brzoza, K. Stepan: Słownik władców świata. s. 536.
  17. Zdaniem K. Stepana Urosz został ponadto zmuszony do dopuszczenia swego syna do udziału w rządach (Słownik władców świata, s. 536)
  18. G. Ostrogorski: Dzieje Bizancjum. s. 350-351.
  19. a b G. Ostrogorski: Dzieje Bizancjum. s. 356.
  20. G. Ostrogorski: Dzieje Bizancjum. s. 358.
  21. G. Ostrogorski: Dzieje Bizancjum. s. 356-357.
  22. a b c d e J. Fine: The Late Medieval Balkans. s. 204.
  23. G. Ostrogorski: Dzieje Bizancjum. s. 361.
  24. S. Runciman: Nieszpory sycylijskie. s. 149.
  25. S. Runciman: Nieszpory sycylijskie. s. 150.
  26. Królem został nazwany w 1240 roku przez biskupa Ulcinja
  27. W. Molè: Sztuka Słowian Południowych. s. 112-113.
  28. J. Rapacka: Dawna literatura serbska i chorwacka. s. 36.
  29. Tak K. Stepan (Słownik władców świata, s. 536). J. Fine (The Late Medieval Balkans, s. 204) podaje 1227 rok, Ch. Cawley datę 1 maja 1280 roku.
  30. J. Rapacka: Dawna literatura serbska i chorwacka. s. 38.
  31. a b Ch. Cawley: Medieval Lands. (ang.)

Bibliografia

Szablon:Bibliografia start

  • Ch. Cawley: Medieval Lands. Foundation for Medieval Genealogy, 2006–2007.
  • Sima Ćirković: The Serbs. Blackwell Publishing Ltd., 2004. ISBN 0-631-20471-7.
  • John Fine: The Late Medieval Balkans: A Critical Survey from the Late Twelfth Century to the Ottoman Conquest. Ann Arbor: University of Michigan Press, 1994. ISBN 0-472-10079-3.
  • Wojsław Molè: Sztuka Słowian Południowych. Wrocław: Ossolineum, 1962.
  • Kamil Stepan: Stefan Urosz I. W: Małgorzata Hertmanowicz-Brzoza, Kamil Stepan: Słownik władców świata. Kraków: Wydawnictwo Zielona Sowa, 2005. ISBN 83-7435-077-6.
  • G. Ostrogorski: Dzieje Bizancjum. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1967.
  • L. Podhorodecki: Jugosławia. Zarys dziejów. Warszawa: Książka i Wiedza, 1979.
  • Joanna Rapacka: Dawna literatura serbska i chorwacka: zarys dziejów. Warszawa: Slawistyczny Ośrodek Wydawniczy, 1993. ISBN 83-900117-8-6.
  • S. Runciman: Nieszpory sycylijskie. Dzieje świata śródziemnomorskiego w drugiej połowie XIII wieku. Katowice: Wydawnictwo Książnica, 1997. ISBN 83-7132-116-3.
  • J. Skowronek, M. Tanty, T. Wasilewski: Historia Słowian południowych i zachodnich. Warszawa: PWN, 1988. ISBN 83-01-07549-X.
  • T. Wasilewski: Historia Jugosławii do XVIII wieku. W: W. Felczak, T. Wasilewski: Historia Jugosławii. Wrocław: Ossolineum, 1985. ISBN 83-04-01638-9.

Szablon:Bibliografia stop

Szablon:Władca-Serbia