Sumak octowiec

Sumak odurzający
Ilustracja
Sumak odurzający jesienią
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad różowe
Rząd mydleńcowce
Rodzina nanerczowate
Rodzaj sumak
Gatunek sumak odurzający
Nazwa systematyczna
Rhus typhina L.
Cent. pl. II:14. 1756 (Amoen. acad. 4:311. 1759

Sumak odurzający, sumak octowiec (Rhus typhina L.) – gatunek rośliny z rodziny nanerczowatych (Anacardiaceae). Pochodzi z Ameryki Północnej, rozprzestrzenił się też gdzieniegdzie poza rodzimym obszarem występowania[2]. W wielu krajach, również w Polsce jest uprawiany jako roślina ozdobna. W Polsce ma status antropofita zadomowionego[3].

Kwiatostan żeński
Kwiatostan męski
Odm. 'Laciniata'

Rozmieszczenie geograficzne

Gatunek pochodzi ze wschodniej części Ameryki Północnej. Na jego północy zasięg sięga w Kanadzie do wyspy Cape Breton i półwyspu Nowa Szkocja, Wyspy Księcia Edwarda, obejmuje Nowy Brunszwik i południową część Quebecu. Zachodnia granica zasięgu biegnie od południowego Ontario przez Michigan i Minnesotę, do Iowa, środkowego Illinois, zachodniego Tennessee i północnej Alabamy. W północnej Georgii dochodzi do Atlantyku, którego wybrzeże wyznacza wschodnią granicę zasięgu[4].

Gatunek został introdukowany do Europy w XVII wieku (trafił do Paryża już w 1602)[5] i na tym kontynencie stał się rośliną inwazyjną[6][5]. Na ziemiach polskie wprowadzony został w 1806 i współcześnie jest gatunkiem zadomowionym i inwazyjnym[7]. Inwazyjny jest także w północnych Chinach, gdzie stosowany był do zalesień[8]. Introdukowany i inwazyjny jest także w południowej Australii[9] i w Nowej Zelandii[10].

Morfologia

Pokrój
Wysoki krzew lub niskopienne drzewo zwykle do 6–8 m wysokości[11], choć w ojczyźnie osiąga nawet do 13,7 m[4]. Pień jest krótki, na niewielkiej wysokości i często rozdziela się na wznoszące się konary[4]. Korona parasolowata – szeroka, zaokrąglona i spłaszczona. Młode pędy grube, gęsto pokryte brunatnymi włoskami[11]. Na starszych pędach kora gładka, czasem łuszcząca się[4]. Roślina wytwarza sok mleczny, który wydziela się po przecięciu gałęzi. Po pewnym czasie sok robi się czarny i twardnieje.
Liście
Wyrastają tylko na młodych pędach – starsze są bezlistne[4]. Nieparzystopierzaste, o długości do 50 cm. Złożone są z 9–29 lancetowatych i drobnoząbkowanych listków osiągających do 5–12 cm długości[4]. Blaszka i osadka od spodu jest owłosiona. Nerwacja pierzasta. Jesienią liście przybierają kolor szkarłatny, pomarańczowy i żółty[11].
Kwiaty
Roślina dwupienna. Kwiaty drobne, małe, zebrane na końcach pędów w stożkowe, gęste wiechy długości do 25 cm[11]. Kwiatostany męskie i żeńskie są podobne do siebie, męskie są nieco bardziej ozdobne. Kwitnie od czerwca do lipca, roślina miododajna.
Korzenie
System korzeniowy rozległy, ale płytki, silne wichury czasami wywracają drzewko.
Owoce
Drobne pestkowce osiągające 2–5 mm średnicy, pokryte długimi, czerwonymi włoskami[4], zebrane w zbite, amarantowe (buraczkowe) owocostany o bardzo kwaśnym smaku, od którego pochodzi gatunkowa nazwa rośliny. Owocostany pozostają na roślinach do wiosny kolejnego roku[11].

Zmienność

W uprawie obecne są nieliczne kultywary:

  • 'Laciniata' (syn. 'Dissecta') – odmiana strzępolistna[11]. Roślina rośnie wolniej od typu i osiąga mniejsze rozmiary, tworząc bardziej rozłożystą koronę[11]. Pień zwykle pochylony. Listki mocno pierzasto powycinane. Jesienią liście przebarwiają się na kolor jaskrawopomarańczowy. Odmiana o bardzo małych wymaganiach glebowych. Wskazana do małych ogrodów i uprawy w pojemnikach[12].
  • 'Tiger Eyes' – odmiana będąca naturalnym mutantem powyższej odmiany. Znaleziona została w szkółkach Bailey w USA i przez nie została wprowadzona do uprawy. Charakteryzuje się bardzo wolnym wzrostem. Młode liście jasnozielone, dorastając przybierają barwę żółtą, która utrzymuje się przez cały sezon aż do jesieni.

Biologia

Fanerofit[4] krótkowieczny – zamiera po osiągnięciu ok. 30 lat[11].

Roślina trująca
Liście tego gatunku według niektórych źródeł mają zawierać podobne substancje trujące i być podobnie toksyczne jak w przypadku gatunku Toxicodendron pubescens zwanego sumakiem jadowitym[13]. Jednak inne źródła nie potwierdzają toksyczności tego gatunku[14].

Zastosowanie

Roślina ozdobna
Sadzony w parkach, ogrodach przydomowych, w alejach, w zieleni osiedlowej. Jego walorami dekoracyjnymi są ładny pokrój i piękne liście. Jesienią przebarwiają się na intensywne kolory i po przebarwieniu długo utrzymują się na drzewie stanowiąc o dużych walorach dekoracyjnych tej rośliny jesienią. Szczególnie ozdobne są okazy żeńskie, które wytwarzają intensywnie czerwone duże owocostany, które przez całą zimę zdobią drzewo (niektóre źródła podkreślają jednak, że z czasem owocostany tracą walory ozdobne i pozostając do wiosny raczej nie dodają uroku roślinie[11]). Wadą jest to, że wiosną bardzo późno rozwija swoje liście. Kłopotliwa jest też jego zdolność do krzewienia się, powodująca konieczność stałego usuwania odrostów korzeniowych. Obfite odrosty korzeniowe znacznie utrudniają utrzymanie w sąsiedztwie pielęgnowanych trawników[4].
Roślina biotechniczna
Ze względu na silnie rozwinięty system korzeniowy i preferencję słabych, piaszczystych gleb oraz tolerancję gleb zasolonych i zanieczyszczonych, także przez przemysł – gatunek rekomendowany jest do nasadzeń mających na celu utrwalenie zniszczonych gruntów i skarp[11].
Roślina jadalna
Owoce są bardzo kwaśne i po namoczeniu w wodzie dają przyjemny, kwaskowaty napój zwany Indian lemonade[15]. Poza napojami aromatyzuje się nimi także galaretki[4].

Uprawa

Gatunek jest łatwy w uprawie, nie ma specjalnych wymagań co do gleby, jest odporny na szkodniki i choroby. Wymaga stanowiska słonecznego i ciepłego[11]. Nie wymaga przycinania korony, należy natomiast usuwać odrosty korzeniowe. Jest odporny na mróz. Rozmnaża się go z nasion, które wysiewa się jesienią albo wiosną po stratyfikacji. Odmiany rozmnaża się z odrostów korzeniowych lub sadzonek korzeniowych (także ze stożka wzrostu metodą in vitro).

Przypisy

  1. Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2010-01-25].
  2. Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2010-03-10].
  3. Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa, Adam Zając, Maria Zając: Vascular Plants of Poland - A Checklist. Krytyczna lista roślin naczyniowych Polski. Instytut Botaniki PAN im. Władysława Szafera w Krakowie, 1995. ISBN 83-85444-38-6.
  4. a b c d e f g h i j Janet Sullivan: SPECIES: Rhus typhina. W: Fire Effects Information System (FEIS) [on-line]. U.S. Department of Agriculture, Forest Service, Rocky Mountain Research Station, Fire Sciences Laboratory (Producer), 1994. [dostęp 2019-03-15].
  5. a b Rhus typhina L. (fr.). W: Plantes exotiques envahissantes ou invasives [on-line]. Val'hor, 2017. [dostęp 2019-03-15].
  6. Weber E, Gut D. Assessing the risk of potentially invasive plant species in central Europe. J Nat Conserv. 2004; 12: 171–179
  7. Tokarska-Guzik B., Dajdok Z., Zając M. i A., Urbisz A., Danielewicz W., Hołdyński Cz.: Rośliny obcego pochodzenia w Polsce ze szczególnym uwzględnieniem gatunków inwazyjnych. Warszawa: Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska, 2012, s. 152. ISBN 978-83-62940-33-2.
  8. Du, N., Tan, X., Li, Q., Liu, X., Zhang, W., Wang, R., Liu, J., … Guo, W.. Dominance of an alien shrub Rhus typhina over a native shrub Vitex negundo var. heterophylla under variable water supply patterns. „PLoS One”. 12(4): e0176491, 2017. 
  9. Rhus typhina L.. W: Atlas of Living Australia [on-line]. [dostęp 2019-03-15].
  10. Rhus typhina L.. W: Flora of New Zealand [on-line]. Landcare Research. [dostęp 2019-03-15].
  11. a b c d e f g h i j k Mieczysław Czekalski: Liściaste krzewy ozdobne. 1. Poznań: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 2005, s. 175. ISBN 83-09-01789-8.
  12. Joanna Filipczak (red.): Katalog roślin, drzewa, krzewy, byliny. Warszawa: Agencja Promocji Zieleni Sp. z o.o., 2006. ISBN 83-921807-3-9.
  13. Jakub Mowszowicz: Przewodnik do oznaczania krajowych roślin trujących i szkodliwych. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1982, s. 256. ISBN 83-09-00660-8.
  14. Staghorn sumac, Rhus typhina (ang.). W: weedinfo.ca [on-line]. Agriculture and Agri-Food Canada. [dostęp 2012-08-26].
  15. Włodzimierz Seneta, Jakub Dolatowski: Dendrologia. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1997, s. 350. ISBN 83-01-12099-1.

Bibliografia

  1. W. Kulesza: Klucz do oznaczania drzew i krzewów. Warszawa: PWRiL, 1955.
  2. Maciej Mynett, Magdalena Tomżyńska: Krzewy i drzewa ozdobne. Warszawa: MULTICO Oficyna Wyd., 1999. ISBN 83-7073-188-0.
  3. Geoff Burnie i inni: Botanica. Rośliny ogrodowe. Könemann, 2005. ISBN 3-8331-1916-0.