Sylwester (Czetwertyński)

Sylwester
Stefan/Sergiusz Czetwertyński
biskup mścisławski, mohylewski i orszański
Data i miejsce śmierci 14 lutego 1728
Mohylew
biskup mścisławski, mohylewski i orszański
Okres sprawowania 1707-1728
Wyznanie prawosławie
Kościół Rosyjski Kościół Prawosławny
Śluby zakonne przed 1702
Prezbiterat przed 1702
Nominacja biskupia 1705
Chirotonia biskupia 1707

Sylwester, imię świeckie Stefan lub Sergiusz Czetwertyński[1] (zm. 14 lutego 1728) – biskup prawosławny I Rzeczypospolitej.

Pochodził z książęcego rodu Czetwertyńskich, był synem Wacława Czetwertyńskiego i jego żony Ludwiki zd. Woyna-Orańskiej. W domu zdobył gruntowne wykształcenie. Wielokrotnie towarzyszył również swojemu ojcu na zjazdy prawosławnej szlachty przeciwnej unii. Chociaż część rodziny Czetwertyńskich dokonała konwersji na katolicyzm, Stefan Czetwertyński zachował wyznanie prawosławne. Idąc za przykładem swojego stryjecznego brata, Gedeona, wstąpił do monasteru Przemienienia Pańskiego w Starej Czetwertni, tam złożył wieczyste śluby mnisze z imieniem Sylwester i w 1702 został przełożonym wspólnoty[1].

Sylwester (Czetwertyński) otrzymał nominację na biskupa mścisławskiego, mohylewskiego i orszańskiego w 1705, rok po śmierci jej poprzedniego ordynariusza Serapiona (Polchowskiego). O jego wyborze przesądziły, obok uzdolnień nominata, jego koligacje z metropolitą kijowskim Gedeonem i znakomite pochodzenie. Chirotonia biskupia archimandryty Sylwestra odbyła się w Kijowie w 1707 z udziałem metropolity kijowskiego Warłaama jako głównego konsekratora. Od tego momentu hierarcha posługiwał się, oprócz tytułu biskupa białoruskiego, także tytułem namiestnika metropolity kijowskiego w Wielkim Księstwie Litewskim. W ocenie Mironowicza przypisywanie sobie prerogatyw namiestnika metropolity było jednak ze strony duchownego aktem samozwańczym, wynikającym z jego ambicji, a nie z realnych uprawnień, jakie powierzył mu metropolita Warłaam[1]. Biskup Sylwester przybył do swojej rezydencji w Mohylewie w 1707, gdy miasto było okupowane przez wojska rosyjskie. Praktycznie natychmiast znalazł się w konflikcie z monasterem Trójcy Świętej w Słucku, gdyż nie miał zamiaru respektować jego bezpośredniej zależności od metropolity kijowskiego i podporządkował wspólnotę biskupstwu białoruskiemu. W styczniu 1708 bractwo Przemienienia Pańskiego w Słucku skierował do metropolity kijowskiego Joazafa protestację, w której zarzuciło hierarsze nie tylko nieuznawanie przywilejów monasteru, ale i pobicie mnichów, dokonanie grabieży w pałacu archimandrytów i wywiezienie z klasztoru cennych dokumentów oraz innych przedmiotów[1]. W 1709 metropolita w swoim posłaniu potępił wymienione działania biskupa białoruskiego[1]. W okresie tym Sylwester (Czetwertyński) nie był uznawany przez króla polskiego za kanonicznego biskupa białoruskiego - nie otrzymał stosownego przywileju. Hierarcha uznał ponadto przebywanie na ziemi mohylewskiej w czasie trwającej wojny północnej za niebezpieczne, a samo zarządzanie administraturą - za niemożliwe. W związku z tym w marcu 1708 opuścił rezydencją biskupią w Pieczersku i wycofał się do rodzinnego majątku w Starej Czetwertni[1]. Jeszcze w tym samym roku udał się do Woroneża, gdzie spotkał się z carem Piotrem I i prosił o powstrzymanie wojsk rosyjskich od grabieży na terenie Mohylewa. Relacje między biskupem białoruskim i carem były niejednoznaczne - Sylwester (Czetwertyński) negatywnie oceniał politykę władcy Rosji wobec prawosławnej metropolii kijowskiej, zaś Piotr I uważał hierarchię za osobę wrogą swojemu państwu[2].

W 1711 Jan Bogusław Horain, który w tym samym roku nabył Starą Czetwertnię od brata biskupa Sylwestra, Gabriela Czetwertyńskiego, przekazał mniszkom unickim żeński monaster Podwyższenia Krzyża Świętego w Starej Czetwertni, dawną fundację Czetwertyńskich. Archimandryta Sylwester zorganizował wówczas zbrojny najazd na żeński klasztor. W odpowiedzi Horain zajął monaster męski. W ciągu kolejnych kilku lat duchowny, razem ze swoim bratem, zaangażowany był w proces sądowy o majątki obydwu klasztorów[1]. W tym samym czasie procesował się również z zakonem karmelitów o majątek Pieczersk, w którym znajdowała się rezydencja biskupa białoruskiego (część majątku karmelici w 1703 zagarnęli bez podstaw prawnych) i pozostawał w konflikcie ze stauropigialnymi monasterami na terenie swojej eparchii, których przywileje pragnął trwale zlikwidować[3].

W 1713 August II Sas wydał przywilej nadający Sylwestrowi (Czetwertyńskiemu) prawo zarządzania eparchią białoruską, jak również położonymi na jej terenie instytucjami stauropigialnymi. Decyzja o wydaniu przywileju została podjęta pod wyraźnym naciskiem dyplomacji rosyjskiej, natomiast zawarte w niej rozszerzenie kompetencji biskupa miało na celu ograniczenie do minimum kontaktów duchowieństwa prawosławnego Rzeczypospolitej z metropolitą rezydującym na terenie Rosji[3]. W związku z treścią przywileju doszło do dalszego zaostrzenia konfliktu kompetencyjnego między metropolitą kijowskim a biskupem białoruskim, a to z kolei sprawiło, że ten ostatni dopiero w 1715 ponownie udał się do Mohylewa. Z kolei w 1716 przeniósł się do stauropigialnego monasteru Trójcy Świętej w Słucku, uniemożliwiając wspólnocie funkcjonowanie na dotychczasowych zasadach (tj. w bezpośredniej jurysdykcji metropolitów kijowskich) i kontakty z metropolitą kijowskim[3]. W 1718 kolejny dekret królewski odebrał biskupowi Sylwestrowi zwierzchnictwo nad monasterem słuckim[3]. Podobny gwałtowny konflikt biskup Sylwester toczył z Monasterem Kuteińskim, w 1724 ogłaszając nawet odłączenie od Cerkwi ośmiu związanych z nim duchownych[3]. Wcześniej, w 1719 biskup zreorganizował monastery żeńskie w eparchii, zamykając monaster św. Mikołaja w Mohylewie i kierując ostatnie żyjące w nim siostry do monasteru w Barkołabowie oraz w Szkłowie[4].

W 1720 biskup Sylwester skierował memoriał do cara, w którym zwracał się z prośbą o udzielenie ostatniej eparchii prawosławnej w Rzeczypospolitej wszechstronnej pomocy. Prosił, by dyplomacja rosyjska uzyskała od króla gwarancje nielikwidowania eparchii białoruskiej, zezwolenia na konwersje z katolicyzmu na prawosławie, karania osób zakłócających nabożeństwa, dopuszczenie prawosławnych mieszczan do stanowisk w magistracie, a prawosławnych biskupów do senatu, jak również o zwrot 75 cerkwi odebranych przez unitów po 1700. Korzystając z osłabienia międzynarodowej pozycji Rzeczypospolitej, car wymógł na królu wydanie przywileju, w którym August II nie tylko potwierdził prawa Sylwestra (Czetwertyńskiego) do katedry białoruskiej, ale i wszystkie wydane przez swoich poprzedników przywileje i uprawnienia ludności prawosławnej. Wydanie przywileju nie oznaczało jednak w praktyce pełnego zapewnienia swobód wyznaniowych, ani realizacji postulatów biskupa białoruskiego zawartych w korespondencji za carem[4]. W 1721 we wsi Dubrowna doszło do podjętej przez katolików próby zabójstwa biskupa Sylwestra, który udał się do wymienionej miejscowości w celu wyświęcenia cerkwi. Kolejnego zamachu na hierarchę, ponownie nieudanego, dopuścił się w tym samym roku szlachcic Piotr Swiacki, który zaatakował Sylwestra na drodze w pobliżu Mohylewa[4]. W 1722, ponownie pod presją cara, August II po raz kolejny potwierdził legalność sprawowania urzędu przez biskupa białoruskiego[4].

W 1724 duchowieństwo łacińskie samowolnie przejęło należącą do eparchii białoruskiej przeprawę przez Dniepr oraz folwark w Moszonkach, stanowiący majątek ordynariusza prawosławnej administratury. Wydarzenia te sprawiły, że car skierował do Mohylewa swojego komisarza Ignatija Rudakowskiego, który wysoko ocenił działalność biskupa Sylwestra, stwierdzając wręcz, że bez niego prawosławie w Rzeczypospolitej przestałoby istnieć. W czerwcu 1725 hierarcha ponownie pisał do cara, informując o siłowym nawracaniu prawosławnych wiernych na unię i o bezprawnym uwięzieniu dwóch podległych mu duchownych. Wielokrotnie kontaktował się również z królem, występując w obronie stanu posiadania eparchii białoruskiej[4].

Wobec braku spodziewanej reakcji rosyjskiej dyplomacji i pogarszającej się sytuacji prawosławnych w Rzeczypospolitej, Sylwester (Czetwertyński) 3 lutego 1728 ponownie skierował do cara Rosji Piotra II list zawierający dramatyczny apel o pomoc dla eparchii białoruskiej. W liście opisał szereg przypadków łamania praw ludności prawosławnej i stwierdził, że brak rosyjskiej reakcji doprowadzi do całkowitego zniszczenia administratury i wymuszenia konwersji wiernych na katolicyzm. Jedenaście dni po wysłaniu listu biskup zmarł[5].

  1. a b c d e f g Mironowicz A.: Diecezja białoruska w XVII i XVIII wieku. Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, 2008, s. 176-183. ISBN 978-83-7431-150-2.
  2. Mironowicz A.: Diecezja białoruska w XVII i XVIII wieku. Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, 2008, s. 185. ISBN 978-83-7431-150-2.
  3. a b c d e Mironowicz A.: Diecezja białoruska w XVII i XVIII wieku. Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, 2008, s. 186-193. ISBN 978-83-7431-150-2.
  4. a b c d e Mironowicz A.: Diecezja białoruska w XVII i XVIII wieku. Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, 2008, s. 193-199. ISBN 978-83-7431-150-2.
  5. Mironowicz A.: Diecezja białoruska w XVII i XVIII wieku. Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, 2008, s. 204. ISBN 978-83-7431-150-2.

Szablon:Poprzednik Następca