System irygacyjny Dujiangyan

Nieprawidłowe parametry: {31|00|06.012|N|103|36|19.008|E}

System Irygacyjny Dujiangyan i Góra Qingcheng[a]
Obiekt z listy światowego dziedzictwa UNESCO
Ilustracja
{{{opis grafiki}}}
Państwo {{{państwo}}}
Typ Kulturowy
Spełniane kryterium II, IV, VI
Region[b] Azja
Historia wpisania na listę
Wpisanie na listę {{{data wpisu}}}
na {{{sesja wpisu}}}. sesji
Dokonane zmiany {{{dokonane zmiany}}}
Położenie na mapie brak
Mapa lokalizacyjna brak
Brak mapy: {{państwo dane {{{państwo}}} | mapa/core | wariant = {{{państwo}}} }}
Brak współrzędnych
Nieprawidłowe parametry: {{{{współrzędne}}}}
Położenie na mapie świata
Mapa lokalizacyjna świata
Brak współrzędnych
Nieprawidłowe parametry: {{{{współrzędne}}}}
Nieprawidłowe parametry: {{{{współrzędne}}}|}
Światynia Erwang w Dujiangyan

System irygacyjny Dujiangyan (chiń. upr. 都江堰, chiń. trad. 都江堰, pinyin Dūjiāngyàn) – starożytny, funkcjonujący do dziś, system budowli hydrotechnicznych na północno-zachodnim skraju Kotliny Syczuańskiej, w pobliżu miasta Dujiangyan (oznaczonego na schemacie literą E). Nazwa oznacza dosłownie "Tamę na rzece stołecznej" i odnosi się przede wszystkim do systemu. Miasto pierwotnie nazywało się Guanxian.

Sima Qian w Zapiskach historyka napisał o kraju Shu:

Gubernator [Li] Bing odciął [fragment góry, tak by utworzyć] "Oddzielone Wzgórze" i uspokoił szalejące wody rzeki Mo, wycinając dwa wielkie kanały w równinie Chengdu[1].

Uwarunkowania naturalne i położenie

Północno-zachodnią krawędź Kotliny Syczuańskiej tworzą Góry Sino-Tybetańskie, zatrzymujące nadciągający z południowego wschodu monsun. W efekcie w kotlinie tworzy się przykryta chmurami "cieplarnia", zapewniająca korzystny mikroklimat z bardzo długim, ponad 10-miesięcznym okresem wegetacyjnym. Długi okres wegetacyjny pozwala na zebranie dwóch plonów rocznie, pod warunkiem odpowiedniego nawodnienia, zwłaszcza ryżu mokrego.

Monsunowy klimat charakteryzuje się bardzo nierównomiernym rozkładem opadów, ok. 70% deszczu spada w ciągu czterech letnich miesięcy. Dla pobliskiego Chengdu różnica między najbardziej wilgotnym (sierpień - 253.3 mm opadu) a najsuchszym (grudzień - 6,0 mm) miesiącem roku jest ponad czterdziestokrotna (dla porównania: w Krakowie nie przekracza trzech razy)[2].

Średnie miesięczne opadów w Chengdu, 1907-1990[3]
miesiąc I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII
Opady (mm) 6.6 11.5 20.3 47.4 86.3 109.9 241.5 253.3 123.9 45.0 15.5 6.0

Na większości oszaru Chin odpływ wód jest ściśle skorelowany z opadami i wykazuje podobną zmienność, z największymi przepływami w lecie. Nawet na obszarach dobrze nawodnionych (między 900 a 200 mm odpływu rocznego), do których należy Syczuan, istnieje zagrożenie niedoborem wody w zimie a powodziami w lecie. Dodatkowe zagrożenie powodziowe powodują roztopy śniegu w górach. Wezbrane rzeki niosą też znaczną ilość rumoszu[4].

System został zbudowany na końcu przełomu rzeki Min, w miejscu, gdzie wypływa ona na Równinę Chengdu, ok. 50 km od stolicy Syczuanu, Chengdu. W związku z różnicami opadów w górnym biegu, Min Jiang wykazuje znaczne (ale typowe dla chińskich rzek), różnice w odpływie: w okresie suchym (grudzień-marzec) niesie średnio ok. 200 m3/sek., czasem nawet tylko 130 m3/sek. W czerwcu i lipcu osiąga najwyższy stan niosąc do 7500 m3/sek[5].

Historia

Tereny Równiny Chengdu były od VIII w. p.n.e. pod panowaniem niechińskiego państwa Shu. Kultura rolna na tych obszarach była ówcześnie już rozwinięta, mieszkańcy byli jednak zagrożeni przez coroczne powodzie. W wyniku długotrwałych kampanii w latach 441-316 p.n.e. Qin, jedno z Królestw Walczących, podbiło Shu. Zhang Yi wzniósł w 310 r. p.n.e. nową stolicę Shu, Chengdu, na wzór stolicy Qin, Xianyangu[6]. Dążąc do rozwoju gospodarczego, książę Xiaowen mianował w 250 r. p.n.e. Li Binga (李冰,Lǐ Bīng) gubernatorem Sichuanu[1], nakazując mu uregulować sytuację wodną na terenie równiny Chengdu. Wysokie różnice przepływów rocznych sugerowałyby zbudowanie zbiornika retencyjnego. Po badaniach Li Bing zdał sobie jednak sprawę, że takie rozwiązanie byłoby niepraktyczne - jednym z głównych powodów wylewów rzeki Min było jej wypłycanie przez niesiony przez nią materiał skalny. Zbiornik z tamą uległby więc szybkiemu zamuleniu, ponadto rzeka miała pozostać spławna, by umożliwić transport wojskowy[7].

Panorama Kanału Wewnętrznego

Zasada działania

Rozwiązanie problemu było pracochłonne, ale genialne w swej prostocie: Li Bing zdecydował, by nie zagradzać rzeki, a ją rozgałęzić w ten sposób, by nadmiar wody został szybko rozprowadzony na jak największej przestrzeni. Rolę zbiornika retencyjnego pełniły zalewowe pola ryżowe, płytkie, ale o ogromnej powierzchni. W tym celu rzekę podzielono sztuczną groblą na dwa główne kanały: Wewnętrzny i Zewnętrzny. W normalnych warunkach Kanał Zewnętrzny odprowadzał 60% wody, a Wewnętrzny - 40%. W czasie powodzi proporcje te mogły ulec odwróceniu[7].

Kanały jeszcze na terenie miasta dzieliły się (palczaście) na mniejsze. W późnych latach 50. III w. p.n.e. od Wewnętrznego odchodziło 526 głównych kanałów i 2200 mniejszych. Cały system nawadniał ok. 3800 km2 gruntów[8].

Konstrukcja

Schemat systemu irygacyjnego Dujiangyan

Li Bing otrzymał 100 tys. taeli srebra od władcy Qin, króla Zhaoxianga, na pokrycie kosztów budowy, do której zaangażował dziesiątki tysięcy robotników. Pod jego kierunkiem, a następnie jego syna, Li Erlanga, w latach 270-256 p.n.e.[9] lub 250-230 p.n.e.[10] na rzece Min (na schemacie nr 1) wybudowano następujące konstrukcje:

Romboidalna Grobla, widok ze wzgórza Luogang; Kanał Zewnętrzny po lewej, Wewnętrzny po prawej
  • Jingang Ti - dosł. Diamentowa Grobla (nr 4), dzieląca bieg rzeki na dwa nurty. Jej czubek, pierwszy dział wód, który przypomina rybią głowę prującą wodę, nosi adekwatną nazwę Yuzui - Rybi Pysk (nr 2). Początkowo wykonano ją z koszy bambusowych, wypełnionych kamieniami i układanych warstwami, tak że stworzyły sztuczną wyspę. Z czasem ustabilizowała się ona przez grunt niesiony przez rzekę (próby wzmacniania Yuzui metalowymi konstrukcjami kończyły się ich regularnym zmywaniem przez wezbrane wody). Obecnie Yuzui i brzegi Romboidalnej Grobli mają konstrukcję żelbetową, przy czym zlikwidowano dawniej istniejący dodatkowy przelew między Yuzui a Feishayan.
Yuzui - Rybi Pysk - główny dział wód systemu
  • Waijiang - dosł. Rzeka Zewnętrzna lub Kanał Zewnętrzny (nr 3), który podąża głównym nurtem rzeki Min; został pogłębiony i uregulowany, odprowadzono od niego boczne kanały irygacyjne. Niósł też większość mułu i rumoszu oraz funkcjonował jako droga wodna. Główny kanał odchodzący od niego na zachód nazywa się Shahei He.
  • Neijiang - dosł. Rzeka Wewnętrzna lub Kanał Wewnętrzny (nr 5), główny kanał irygacyjny, skręca na wschód, przecinając wzgórze Yulei (oznaczone B) wyciętym w skałach wykopem dwudziestometrowej głębokości. Budowa tego kanału, oprócz sypania grobli Jingang, była największym wyzwaniem, ponieważ należało go wykuć bez użycia nowoczesnych narzędzi i materiałów wybuchowych. Li Bing wykorzystał wielkie zasoby drewna w okolicznych lasach i zastosował niszczenie skał rozżarzając je ogniem, następnie chłodząc wodą. Drążenie kanału zajęło łącznie 8 lat[11]. Wąski wlot przekopu przez górę zwany jest Baopingkou.
  • Baopingkou czyli Wlot Rogu Obfitości (nr 8), wąskie gardło systemu, tworzy wir (nr 6), który przerzuca nadmiar wody przez Przepust Latających Piasków do Kanału Zewnętrznego, w efekcie dając samoregulujący się system. Baopingkou ma 14,3 m szerokości przy dnie, 28,9 m na szczycie, głębokość 18.8 m; szerokość na poziomie lustra wody wynosi 19 m przy niskim stanie wody i 23 m przy wysokim[12]. Na odciętym fragmencie grani, nazwanym Oddzielonym Wzgórzem (Lidui), stoi świątynia Fulongguan (lit. D)
Baopingkou - wlot Kanału Wewnętrznego (po lewej, za świątynią Li Binga)
  • Feishayan czyli Przepust Latających Piasków (nr 7) to ok. 240 m szeroki i 2 m głęboki przepust przez groblę Jingang, dzielącą kanały. Naturalne zawirowanie prądu (nr 6) kierowało nadmiar wody z Kanału Wewnętrznego do Zewnętrznego. Obecnie został przegrodzony żelazobetonowym jazem (na schemacie zaznaczonym fioletową linią) w miejsce dawniej używanych koszy bambusowych wypełnionych kamieniami.

W suchym okresie jesienno-zimowym, od połowy października, Kanał Zewnętrzny osuszano i odmulano, blokując go tamami, konstruowanymi z bambusowych koszy wypełnionych kamieniami, opartych o trójnożne podstawy i pokrytych bambusowymi matami. Następnie, w połowie lutego, identyczne prace wykonywano w kanale Wewnętrznym. Pod Baopingkou mają znajdować się dwie brązowe sztaby, wmurowane jeszcze przez Li Binga, które wyznaczają właściwą głębokość corocznego pogłębiania. System wymagał też umacniania grobli i jazów. 5 kwietnia następowało uroczyste otwarcie kanałów i rozpoczęcie nowego sezonu prac polowych[13][7]. Obecnie część kanałów posiada żelazobetonowe jazy, które wystarczy zamknąć na czas prac konserwacyjnych (jaz na Kanale Zewnętrznym widać na zdjęciu w nagłówku artykułu).

Efekty i ocena

Wiszący most Anlan

System Li Binga funkcjonuje nieprzerwanie od 2300 lat bez zasadniczych zmian konstrukcyjnych, poza bieżącą konserwacją, chroniąc równinę Chengdu przed powodziami i nawadniając jej żyzne gleby. Ekspansja Qin na południe położyła ekonomiczne podwaliny pod jego potęgę[14]. Zasoby uzyskane z rozwoju gospodarczego regionu zostały wykorzystane przez państwo Qin w jego dalszych operacjach wojskowych, zakończonych w 221 r. p.n.e. zjednoczeniem Chin[6]. Pośmiertnie Li Bing i jego syn zostali podniesieni do rangi królewskiej.

Inskrypcja z czasów dynastii Yuan wskazuje, że kanały, poza irygacją i transportem, wykorzystywano też do celów przemysłowych:

Dziesiątki tysięcy kół wodnych łuskających i mielących ryż, napędzających kołowrotki i krosna, pracowały przez okrągły rok na kanałach [Równiny Chengdu][15].

Z filozoficznego punktu widzenia system Dujiangyan można uznać za doskonały przykład zastosowania zasady wuwei czyli nie działania, a raczej działania zgodnego z naturą; naturalnie spływające wody nie zostały sztucznie powstrzymane, lecz ich spływ został ułatwiony i uregulowany. System przetrwał bez szkód rozliczne trzęsienia ziemi, w tym ostatnie Syczuanie (2008 r.). System ten jest również bardzo "ekologiczny", albowiem nie utrudnia spływu wód, nie blokuje drogi rybom i innym zwierzętom wodnym, a jego utrzymanie jest stosunkowo mało energochłonne.

Obecnie Dujiangyan, wraz z sąsiednią górą Qingcheng, jest jedną z ważniejszych atrakcji turystycznych Syczuanu.

Inne konstrukcje

Li Bing i jego syn zostali upamiętnieni w dwóch świątyniach zbudowanych nad brzegami kanałów:

  • Erwang Miao czyli Świątynia Drugiego Króla (na schemacie lit. C), stoi pod wzgórzem Yulei, nad Kanałem Wewnętrznym. Pierwotna świątynia, powstała ku czci królów Shu, została przeniesiona i przemianowana na Erwang, by uczcić budowniczych systemu, w szczególności syna Li Binga, Erlanga
  • Fulonguan - Świątynia Poskromienia Smoka (lit. D), pochodząca pierwotnie III w.n.e., zbudowana ku czci Fan Changshenga, patriarchy taoistycznej sekty Tianshi. W okresie Pięciu Dynastii zbudowano w niej halę poświęconą Li Bingowi. Legenda mówi, że jego syn poskromił w tym miejscu smoka, stąd zmiana nazwy świątyni. Smok w starożytnych Chinach był wiązany z żywiołem wody, więc Li Bing i Erlang w pewnym sensie "poskromili smoka" regulując kapryśną dotąd rzekę Min.
  • Wiszący Most Anlan (lit. A)

W 1958 r. most ten miał 8 przęseł (najdłuższe 61m); łączna długość mostu wynosiła 320 m, a szerokość 2,7 m. Zawieszony był na 10 bambusowych linach o średnicy 16,5 cm. Podpory były drewniane, z wyjątkiem jednego murowanego. Przyczółki były murowane i mieściły kołowroty do napinania lin. Most był każdego roku zamknięty na dwa miesiące ze względu na prace konserwacyjne[16]. Miał być odbudowany w 1803 r., na miejscu poprzedniego, zniszczonego za czasów dynastii Ming[17]. W 1972 r. most został przebudowany i obecnie wisi na stalowych linach, wspartych na żelazobetonowych podporach; konstrukcja ta, wymagająca mniej konserwacji, nie ma jednak żadnej wartości historycznej. Most służy jako atrakcja turystyczna, ruch drogowy przechodzi przez nieodległe zwykłe mosty drogowe.

Zobacz też

  1. a b C. A. Ronan, J. Needham: The Shorter Science and Civilization in China. T. 5. Cambridge: 1995, s. 202.
  2. W latach 1971-2005 różnica między najsuchszym a najwilgotniejszym miesiącem w roku (odpowiednio: luty 32,5 mm, czerwiec 85,4 mm) wyniosła ok. 2,6 raza; cztery najwilgotniejsze miesiące (V-VIII) przyniosły ok. 48% opadów rocznych. Dane za: A. Bokwa, B. Skowera. Występowanie ekstremalnych warunków pluwialnych w Krakowie i okolicy w latach 1971-2005. „Acta Agrophysica”. 13 (2), s. 299-310, 2009. Lublin (pol.). [dostęp 2010-04-14].  Należy zaznaczyć, że Kraków, podobnie jak Chengdu, leży w pobliżu bariery górskiej.
  3. CHENGDU, CHINA, Average Rainfall (ang.). World Climate, 2010-04-03. [dostęp 2010-04-03]. Podane dane mają charakter poglądowy: podobną zmienność wykazują opady w górnym biegu Min Jiang, powyżej systemu, które powodują zmienność przepływu wody.
  4. Edward Derbyshire: Environment: understanding and transforming the physical environment. W: Terry Cannon, Alan Jenkins: The Geography of contemporary China: the impact of Deng Xiaoping's decade. London: Routledge, 1990. ISBN 0-415-00102-1.
  5. C. A. Ronan, J. Needham, op. cit., s. 203.
  6. a b M. Loewe, E. L. Shaughnessy: The Cambridge history of ancient China: from the origins of civilization to 221 B.C.. Cambridge, UK: 1999.
  7. a b c Дуцзянъяньские дамбы и горы Цинчэншань (ros.). Жэньминь Жибао. [dostęp 2010-04-20].
  8. C. A. Ronan, J. Needham, op. cit., ss. 202-203.
  9. C. A. Ronan, J. Needham, op. cit., s. 202.
  10. B. G. Doar. Taming the floodwaters: the High Heritage Price of Massive Hydraulic Projects. „CHINA HERITAGE NEWSLETTER”. 1 (ang.). [dostęp 2010-04-18]. 
  11. B. G. Doar, op. cit.
  12. Panda Travel & Tour Consultant (PTTC): Sketch Map & Introduction to Dujiangyan Weir (ang.). [dostęp 2010-04-3].
  13. C. A. Ronan, J. Needham, op. cit., s. 203.
  14. Mark Edward Lewis: The Early Chinese Empires Qin and Han. Cambridge (Mass.): Harvard University Press, 2007. ISBN 978-0-674-02477-9.
  15. C. A. Ronan, J. Needham, op. cit., s. 209.
  16. C. A. Ronan, J. Needham, op. cit., ss. 154-155; J. Needham nie podaje daty powstania, notuje tylko, że pochodzi na pewno "sprzed dynastii Song.
  17. Sichuan Dujiangyan Irrigation System (ang.). TravelChinaTour.com. [dostęp 2010-04-03].

Bibliografia

Szablon:Bibliografia start

Opracowania

Opracowania online

Szablon:Bibliografia stop