Szponniczek

Szponniczek
Acropternis orthonyx[1]
(Lafresnaye, 1843)
Ilustracja
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada ptaki
Podgromada Neornithes
Nadrząd neognatyczne
Rząd wróblowe
Podrząd pierwowróblowce
Rodzina krytonosy
Rodzaj Acropternis
Cabanis & Heine, 1859
Gatunek szponniczek
Synonimy
  • Merulaxis orthonyx[2]
  • Triptorhinus orthonyx[3]
  • Pteroptochus orthonyx[3]
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[4]
Status iucn3.1 LC pl.svg

Szponniczek (Acropternis orthonyx) – gatunek średniej wielkości ptaka z rodziny krytonosów, jedyny przedstawiciel rodzaju Acropternis. Występuje w Andach Kolumbii, Wenezueli i Ekwadoru. Nie zagroża mu wyginięcie.

Środowiskiem życia tego gatunku są górskie, wilgotne lasy, gdzie przebywa w zaroślach bambusów lub plątaninie krzewów w podszycie. Długość ciała wynosi około 21,5 cm, zaś masa ciała waha się między 81 a 100 g. Czoło, boki głowy i szyi oraz gardło mają barwę pomarańczowobrązową, podobnie jak i kuper oraz pokrywy nadogonowe. Pozostała część ciała czarna i pokryta białymi kropkami, za wyjątkiem głowy – gdzie plamki przybierają barwę płową – oraz lotek i sterówek, których barwa jest raczej czarnobrązowa.

Pożywienie szponniczka stanowią owady, pająki oraz materia roślinna. Żeruje kopiąc w ściółce obiema nogami naraz, przy czym wykonuje niezdarne podskoki. Możliwe, że w żerowaniu pomaga temu ptakowi dochodzący do 25 mm długości tylny pazur. Jeszcze w roku 2003 lęgi gatunku były całkowicie nieznane. W lutym 2004 odnaleziono gniazdo o charakterze nieco kulistej konstrukcji z mchu, gałązek, korzeni oraz suchych liści. Wewnątrz odnaleziono białe jajo o wymiarach 30x22 mm, a 19 dni później pisklę.

Taksonomia

Gatunek opisał po raz pierwszy Frédéric de Lafresnaye w roku 1843 w czasopiśmie Revue Zoologique par La Société Cuvierienne. Przydzielił szponniczkowi nazwę Merulaxis orthonyx[2]. Obecnie przez IOC umieszczany jest w monotypowym rodzaju Acropternis[5], opisanym przez Cabanisa & Heinego[6]. Wyróżnia się 2 podgatunki[5][6]:

  • A. o. orthonyx (Lafresnaye, 1843)
  • A. o. infuscatus Salvadori & Festa, 1899

Różnice między osobnikami z różnych obszarów są jednak znikome i równie dobrze gatunek można uznać za monotypowy[6].

Według propozycji przedstawionej w Zoological Journal of the Linnean Society szponniczek należy do plemienia Rhinocryptina i monotypowego podplemienia Acropternina. Cechą, mającą wyróżniać ten rodzaj do rangi podplemienia jest rozwinięty wyrostek nosowy kości przedszczękowej. Cechy budowy mięśni krtani dolnej (syrinksu) dzieli z kladem Pteroptochos+Scelorchilus oraz nienależącymi do krytonosów obrożnikami (Melanopareia)[7].

Etymologia nazwy naukowej

Nazwa rodzajowa Acropternis pochodzi od greckich słów akros – najwyższy, oraz pternē – obcas. Nazwa gatunkowa orthonyx także pochodzi z greki, od słów orthos – prosty, oraz onux – pazur[8]

Kladogram przedstawiający pozycję w rodzinie[9]

Rhinocryptidae



Liosceles



Psilorhamphus





Acropternis




Rhinocrypta



Teledromas







Scelorchilus



Pteroptochos






Merulaxis



Eleoscytalopus





Myornis




Eugralla



Scytalopus






Morfologia

Długość ciała wynosi 21,5 cm[2][6]. Pozostałe wymiary dla okazów z Muzeum Brytyjskiego: skrzydło ok. 9,6 cm, ogon 8,1 cm[3]. Już Lafresnaye w pierwszym opisie gatunku wspomniał długi, całkowicie prosty tylny pazur[2]. Jego długość dochodzi do 25 mm. Występuje 12 sterówek[10]. Masa ciała samców wynosi 90-100 g, samic 81-89 g[6].

U dorosłych kantarek, przód głowy, gardło i boki szyi pomarańczowokasztanowe. Wierzch głowy, grzbiet i pokrywy skrzydłowe czarne. Cały ten obszar, z wyjątkiem płowo plamkowanej głowy, pokrywają białe kropki. Kuper i pokrywy nadogonowe rudokasztanowe. Lotki ciemnobrązowe, wąsko czerwonobrązowo obrzeżone. Sterówki czarnobrązowe. Czarny spód ciała, miejscami ciemnorudobrązowy, posiada białe kropki. Brzuch i boki przybierają barwę kasztanową. Centrum brzucha ciemnooliwkowobrązowe. Tęczówka brązowa[11], dziób bocznie spłaszczony, jednakże górna krawędź także spłaszczona, formuje płaską „płytkę” u nasady dzioba. Obie szczęki szare, choć dolną cechuje jaśniejsza barwa. W. Goodfellow odnotował, że odstrzelone w trakcie wyprawy dwie samice były bardziej rudawe od spodu[12]. Osobniki młodociane podobne do dorosłych, jednakże na głowie barwę rudawą zastępuje czarniawa, spód ciała pozbawiony jest plamek, zaś pióra na piersi i wyższej części brzucha charakteryzują białe stosiny. Podgatunek infuscatus niemalże identyczny jak nominatywny, jednak spód ciała mniej jest pokryty domieszkami brązu[6].

Zasięg występowania

Całkowity zasięg występowania obejmuje około 113 tys. km² i ograniczony jest do Andów[13]. Podgatunek A. o. orthonyx zasiedla wenezuelskie stany Trujillo, Mérida oraz Táchira, leżące w północno-zachodniej części kraju, oraz wschodnią i centralną część kolumbijskich Andów; w 2002 roku odnotowany został po raz pierwszy w części zachodniej Andów w prowincji Antioquia[14].

A. o. infuscatus zamieszkuje Andy w Ekwadorze, od zachodu zasięg ograniczony jest Chimborazo, oraz północno-zachodnie PeruCerro Chinguela i Cordillera de Colán[6]. Pierwszy raz w Peru został odnotowany w prowincji Huancabamba (Region Piura). Złapał się w sieć na wysokości 2960 m n.p.m., na zboczu Cerro Chinguela, dnia 20 czerwca 1978 roku. W październiku 1980 złapano 3 osobniki z Cordillera de Colán. Odnotowano, że występuje tam na wysokości 2290-2590 m n.p.m.[11]

Środowisko życia stanowią gęste zarośla bambusów Chusquea, także Neurolepis, w omszonych zadrzewieniach Polylepis oraz gęsta plątanina gałęzi w podszycie wilgotnych górskich lasów (również lasów mglistych[11]). Spotykany na wysokości 1900-3900 m n.p.m., zwykle ponad 2500 m n.p.m.[6] Występuje także w lasach wtórnych[15].

Behawior

Choć dla części krytynosów charakterystyczne jest trzymanie ogona zadartego w górę, szponniczek robi to rzadko. Cechuje go także skrytość; łatwiejszy jest do usłyszenia, niż zaobserwowania[16]. Pieśń trwa 0,4-0,5 s, ptak powtarza ją w odstępach 2-5 sekund przez kilka minut. Obejmuje pojedyncze, przenikliwe kiioo, o częstotliwości 2-3 kHz, na końcu nagle schodzące do 1 kHz. Niekiedy samica odpowiada, odzywa się wtedy trwającą 3 do 5 sekund serią 4-7[16] podobnych dźwięków[6]. Zwykle śpiewa w trakcie pierwszej godziny po wschodzie słońca[11].

0,3-0,4-sekundowe zawołanie, występujące u obu płci, stanowi ostre kii, powtarzane w odstępach 2 sekundowych. Jego częstotliwość wynosi 1,5-1,9 kHz[6].

Odnotowane pożywienie obejmuje owady (w tym chrząszcze, Coleoptera), pająki (Aranae) oraz materię roślinną. Żerując szponniczek podskakuje i biega w warstwie runa leśnego. Niekiedy wchodzi na omszone gałęzie do 4 m nad ziemią. Drapie w ziemi obiema nogami jednocześnie, wykonując niezdarne podskoki i odrzucając liście do tyłu. Możliwe, że długi tylny pazur pomaga mu w tym[6]. Porusza się także podobnie do chruścieli[11].

Lęgi

Jeszcze w roku 2003 lęgi szponniczka były całkowicie niezbadane[6]. 11 lutego 2004 roku w Reserva Aguas de Manizales odkryto gniazdo tego gatunku. Znajdowało się na wysokości 1,7 m w gęstym podszycie. Osadzone było na gałęzi krzewu. Miało nieco kulisty kształt, średnicę około 22 cm, długość 30 cm i wysokość 19 cm. Boczne wejście o średnicy koło 10 cm posiadało nieregularny kształt. Budulec stanowił w większości mech, poza tym pióra, cienkie gałązki, drobne suche korzenie oraz duże liście. Spodnia część gniazda była dobrze przymocowana do gałęzi, zaś warstwę zewnętrzną uzupełniały liście krzewów Oreopanax oraz bambusów Chusquea; ponadto z zewnątrz obecne były nieco grubsze gałęzie. W gnieździe znajdowało się pojedyncze białe jajo o wymiarach 30x22 mm. 2 marca, 19 dni po odkryciu gniazda, wykluło się pisklę. W 16 przyniesionych porcjach pokarmu zaledwie jedna zawierała przedstawiciela prostoskrzydłych, pozostałą część stanowiły robaki[17].

Podobne gniazda tworzy krytonosek południowy (Eugralla paradoxa) oraz krytonos czubaty (Rhinocrypta lanceolata)[17]. U pozostałych krytonosów jaja (w liczbie 2-4) również przybierają barwę białą, także i budulec gniazda jest podobny[18]. Okres inkubacji u pozostałych gatunków słabo poznany; u R. lanceolata wynosi wynosi 16-17 dni[6], nieznacznie mniej niż różnica 19 dni między odnalezieniem jaja a wykluciem się młodego w opisanym wyżej przypadku.

Status zagrożenia

Przez IUCN gatunek klasyfikowany jest jako najmniejszej troski (LC, Least Concern). W Ekwadorze rzadki do mało pospolitego; w północnym Peru rzadki. Występuje na kilku obszarach chronionych, są to m.in. Park Narodowy Podocarpus i Rezerwat leśny Pasochoa w Ekwadorze oraz w Wenezueli w Parku Narodowym Guaramacal[6].

  1. Acropternis orthonyx, w: Integrated Taxonomic Information System (ang.).
  2. a b c d F. Lafresnaye. Description de deux Oiseaux de Colombie. „Revue Zoologique par La Société Cuvierienne”, s. 121, 1943. 
  3. a b c Philip Lutley Sclater: Catalogue of Birds in the British Museum. T. 15. Tracheophonae. 1890, s. 350-351.
  4. Acropternis orthonyx. Czerwona księga gatunków zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) (ang.).
  5. a b F. Gill & D. Donsker: Antbirds to tapaculos. IOC World Bird List (v4.1). [dostęp 6 marca 2014].
  6. a b c d e f g h i j k l m n del Hoyo, Elliot i Chiristie 2003 ↓, s. 767.
  7. Giovanni Nachtigall Maurício, Juan Ignacio Areta, Marcos Ricardo Bornschein & Roberto E. Reis. Morphology-based phylogenetic analysis and classification of the family Rhinocryptidae (Aves: Passeriformes). „Zoological Journal of the Linnean Society”. 166, s. 377-432, 2012. 
  8. James A. Jobling: Helm Dictionary of Scientific Bird Names. Christopher Helm Publishers Ltd, 2009, s. 31 i 285. ISBN 1-4081-2501-3.
  9. New World Suboscines I: Furnariida (ang.). [dostęp 2014-03-12].
  10. del Hoyo, Elliot i Chiristie 2003 ↓, s. 753.
  11. a b c d e Theodore A. Parker, III, Thomas S. Schulenberg, Gary R. Graves and Michael J. Braun. The Avifauna of the Huancabamba Region, Northern Peru. „Ornithological Monographs”. 36, s. 169-197, 1985. 
  12. Walter Goodfellow. IV.—Results of an Ornithological Journey through Colombia and Ecuado. „The Ibis”. Ser.8. 2, s. 67, 1902. 
  13. Ocellated Tapaculo Acropternis orthonyx. BirdLife Data Zone. [dostęp 9 marca 2014].
  14. Andrés M. Cuervo et al.. New and noteworthy bird records from the northern sector of the Western Andes of Colombia. „Bulletin of British Ornitgologists' Club”. 123 (1), 2003. 
  15. Elisa Bonaccorso. Avifauna de un bosque andino de altura: Bosque Protector Cashca Totoras, Provincia de Bolívar, Ecuador. „Ornitologia Neotropical”. 15, s. 483–492, 2004. 
  16. a b Robert S. Ridgely & William L. Brown: The Birds of South America. T. 2. The Suboscine Passerines. University of Texas Press, 1994, s. 409. ISBN 978-0-292-77063-8.
  17. a b Paula Caycedo-Rosales, Pedro José Cardona & Paola Pulido-Santacruz. El Nido de Tapaculo Ocelado (Acropternis orthonyx). „Ornitología Colombiana”. 2, 2004. 
  18. red. Christopher Perrins: Ptaki. Wszystkie rodziny świata. Warszawa: Buchmann, 2012, s. 451. ISBN 978-83-7670-263-6.

Bibliografia

  • J. del Hoyo, A. Elliot, D.A. Christie: Handbook of the Birds of the World. T. 8. Broadbills to Tapaculos. Lynx Edicions, 2003. ISBN 84-87334-50-4.

Linki zewnętrzne