Transport kolejowy w Gliwicach

Gliwice
POL Gliwice COA.svg
Ten artykuł jest częścią cyklu artykułów o Gliwicach

Początki kolei żelaznych w Gliwicach sięgają pierwszej połowy XIX wieku. Gliwicki dworzec kolejowy należy do największych dworców kolejowych konurbacji górnośląskiej, według kategoryzacji PKP oznaczony został kategorią A. Przez Gliwice przebiegają międzynarodowe linie kolejowe E30 i CE30 łączące Drezno z Lwowem, znajdują się tutaj zakłady Newag Gliwice i Gliwicka Fabryka Wagonów oraz węzeł intermodalny przy porcie Gliwice łączący transport kolejowy z rzecznym i drogowym.

Historia

Okres pruski

Kolejowa mapa Cesarstwa Niemieckiego z 1849 roku
SVT 137 Latający Ślązak jako eksponat muzealny w Delitzsch

Pierwszy projekt połączenia kolejowego łączącego Górny Śląsk z Wrocławiem stworzył w 1816 Carl Johann Bernhard Karsten. Dwutorowa trasa o trakcji parowej i długości ponad 200 km miała służyć przede wszystkim transportowi węgla, z możliwością uruchomienia przewozu osób. Projekt ten został odrzucony w Berlinie ze względu na niższy koszt transportu węgla Odrą[1].

3 czerwca 1836 środowisko burżuazji śląskiej powołało do życia Komitet Założycielski Kolei Górnośląskiej (niem. Oberschlesische Eisenbahn), na czele którego stanął prezydent rejencji opolskiej hrabia Püchler. W wyniku sporów o przebieg linii od Opola na wschód rozpoczęto budowę jedynie na odcinku z Wrocławia do Opola, zakończoną 29 maja 1843[2]. Ostateczny przebieg trasy od Opola do Nowego Bierunia (przez Gliwice) zatwierdzono w październiku 1842. Równo trzy lata później, 2 października 1845 otwarto odcinek do Gliwic, a po kolejnych dwóch tygodniach do Świętochłowic. Budowę linii zakończono ostatecznie 3 października 1846 w Mysłowicach, a planowane połączenie z Bieruniem nie zostało zrealizowane[1]. Linia liczyła 196,3 km, a otwarcia dokonał król pruski Fryderyk Wilhelm IV[3]. Wraz z otwarciem linii otwarto również stację kolejową Gliwice Łabędy (niem. Laband)[2].

W tym samym roku (1846) Gliwice zyskały połączenie z całą pruską siecią kolejową poprzez nowootwartą Kolej Dolnośląsko-Marchijską (niem. Niederschlesisch-Märkische Eisenbahn), łączącą Berlin z Wrocławiem. Rok później Gliwice uzyskały połączenie z Galicją poprzez Kolej Krakowsko-Górnośląską (niem. Krakau-Oberschlesische Eisenbahn), łączącą Kraków z Mysłowicami[2]. Dostęp kolei Królestwa Polskiego był możliwy dwa lata później, gdy powstała Kolej Warszawsko-Wiedeńska[2].

W 1872 Koleje Górnośląskie otwarły linię do Bytomia[2], a w 1879 do Opola (drugą linię z pominięciem Kędzierzyna-Koźla)[2]. W 1883 Koleje Górnośląskie zostały znacjonalizowane i przejęte przez Zarząd Królewskich Pruskich Kolei Żelaznych (niem. Königlich Preußische Eisenbahn-Verwaltung), które w 1904 otworzyło linię do Katowic Ligoty[2]. W 1924 Polskie Koleje Państwowe otworzyły linię od granicy polsko-niemieckiej w Gierałtowicach, która umożliwiła utworzenie bezpośredniego połączenia z Rybnikiem (znajdującym się po I wojnie światowej na terenie Polski)[2].

W 1895 oddano do użytku warsztaty wagonowe (niem. Hauptreparatur-Werkstatt), późniejsze Zakłady Naprawcze Taboru Kolejowego Gliwice, a obecnie Gliwicka Fabryka Wagonów Holding S.A.[3]. 1 października 1904 rozpoczęły działalność Królewskie Kolejowe Warsztaty Lokomotyw (niem. Königliche Eisenbahn-Lokomotivwerkstätte), funkcjonujące od 1971 jako Zakłady Naprawcze Lokomotyw Elektrycznych[4].

25 marca 1899 Górnośląskie Tramwaje Parowe (niem. Oberschlesische Dampfstrassenbahnen AG, w skr. ODS) otworzyły odcinek linii wąskotorowej z Trynku do Rud Raciborskich o prześwicie 785 mm. Ostatecznie budowę linii Gliwice – Racibórz zakończono w Raciborzu Płoni w 1903 roku[5].

W 1913 powstał pierwszy projekt rozbudowy dworca do obecnych rozmiarów, który został kilkukrotnie zmodyfikowany zanim doczekał się realizacji. W 1923 roku rozpoczęto przebudowę otoczenia dworca, a budowę samego dworca 24 kwietnia. Obiekt oddano do użytku 9 grudnia 1925[3].

Od 15 maja 1936 do 21 sierpnia 1939 ze stacji Berlina-Charlottenburg do Bytomia, przez Gliwice, kursował Latający Ślązak (niem. Fliegender Schlesier). Był to luksusowy pociąg ekspresowy łączący Berlin ze Śląskiem. Pociąg ten osiągał prędkość maksymalną 160 km/h i należał wówczas do najszybszych na świecie. Podróż z Bytomia do Dworca Śląskiego w Berlinie trwała 4 godziny i 24 minut[6].

W 1939 zakończono budowę Kanału Gliwickiego (niem. Gleiwitzer Kanal) kończącego się w Gliwickim Porcie w Łabędach, obsługiwanego przez stację kolejową Gliwice Port[3].

Okres polski

ELF Kolei Śląskich na stacji Gliwice

Po II wojnie światowej i zmianie granic tabor i infrastruktura kolejowa została przejęta przez Polskie Koleje Państwowe.

W grudniu 1952 uruchomiono ekspresowe połączenie z Warszawą wykonywane za pomocą wagonu spalinowego MsBx, a od 1958 za pomocą elektrycznego zespołu trakcyjnego E58 już jako ekspres Górnik[3].

W latach 50. rozpoczęto intensywną elektryfikację polskiej kolei, i tak: 1 czerwca 1957 zakończono elektryfikację linii do Katowic, 3 października 1960 do Opola (przez Strzelce Opolskie), 18 lipca 1962 do Kędzierzyna-Koźla, 8 września 1977 do Katowic Ligoty, a 23 grudnia 1980 do Bytomia[2].

Począwszy od lat 60. rozpoczęto likwidację pociągów osobowych: do Raciborza Markowic (1 lipca 1966)[7], do Lublińca (15 października 1973)[2], do Rud (4 listopada 1991)[5], do Jastrzębia-Zdroju (9 stycznia 1995)[2], do Katowic Ligoty i dalej (1 czerwca 1997)[2] oraz do Rybnika (28 listopada 2000)[2]. 31 lipca 2001 zlikwidowano połączenia do Bytomia, jednakże zostało ono reaktywowane 31 stycznia 2008[8] oraz ponownie zlikwidowane 1 marca 2012[9].

W 1992 ekspres Górnik został przemianowany na InterCity i stał się pierwszym połączeniem klasy InterCity zatrzymującym się w Gliwicach[3]. W 1993 roku rozbudowano gliwicki dworzec poprzez dobudowę czwartego peronu. Zbudowano go rozbierając wcześniej trzeci peron bagażowy[3].

1 stycznia 2001 w ramach restrukturyzacji PKP PLK Zakład Linii Kolejowych w Gliwicach został włączony do zakładu w Tarnowskich Górach[10].

25 września 2010 w związku z 165 leciem istnienia kolei w Gliwicach na stacji Gliwice odbyły się uroczystości rocznicowe w ramach których m.in. została wydana książka Węzeł kolejowy Gliwice 1845-2010 oraz odsłonięto tablicę pamiątkową na budynku dworca[10].

W 2010 roku rozpoczęto rewitalizację linii do Opola (linie kolejowe nr 137 Gliwice – Gliwice Łabędy, 135 Gliwice Łabędy – Pyskowice i 132 Pyskowice – Opole)[11][12]. 1 października 2011 w Gliwicach zadebiutowały pociągi Kolei Śląskich na trasie Gliwice – Częstochowa[13]. 1 lutego 2013 KŚ reaktywowały linię Gliwice – Bytom[14], a 1 czerwca ponownie ją zawiesiły[15]. W 2013 roku rozpoczęto rewitalizację linii do Katowic (linia kolejowa nr 137)[12].

Linie

Gliwice – Dworzec kolejowy
Gliwice – Kanał Gliwicki

Normalnotorowe

Przez Gliwice przebiega linia kolejowa nr 137, będąca częścią europejskiej linii kolejowej E 30 (ZgorzelecPrzemyśl)[16][17][2].

Od stacji Gliwice rozpoczynają się linie kolejowe nr 141 (do stacji Katowice Ligota), nr 147 (do stacji Zabrze Biskupice) oraz nr 200 (do Kopalnia Węgla Kamiennego Sośnica-Makoszowy). Od stacji Łabędy rozpoczyna się linia kolejowa nr 135 (do stacji Opole Główne przez Strzelce Opolskie)[2].

Stacja Gliwice jest połączona ze stacją Łabędy drugą, dodatkową linią nr 168, a ze stacją Sośnica linią nr 200[2].

W ruchu pasażerskim wykorzystywane są linie nr 135 (Opole), nr 137 (Katowice, Kędzierzyn-Koźle, Opole) oraz nr 147 (Bytom). Pozostałe linie wykorzystywane są jedynie w ruchu towarowym[2].

Wąskotorowe

Wszystkie linie wąskotorowe na terenie Gliwic są nieczynne i w znacznej części rozebrane[5]. Linia kolei wąskotorowej została 1 marca 1993 wpisana do rejestru zabytków[18], w Studium Uwarunkowań i Kierunków Zagospodarowania Przestrzennego Miasta Gliwice z 2009 roku zakłada się możliwość odtworzenia kolejki dla celów turystycznych[19].

Posterunki ruchu

Czynne

Główną stacją Gliwic jest stacja Gliwice znajdująca się w Śródmieściu. Jest to drugi co do wielkości dworzec Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego, według kategoryzacji PKP oznaczony kategorią A. W dzielnicy Łabędy na rozgałęzieniu linii do Opola (linia nr 135) i Kędzierzyna Koźla (linia nr 137) znajduje się stacja Gliwice Łabędy. Za stacją Łabędy na linii nr 137 znajduje się jeszcze przystanek osobowy Gliwice Kuźnica[2].

Ruch towarowy poza stacjami Gliwice i Gliwice Łabędy obsługują również stacje Gliwice Port (znajdująca się na początku Kanału Gliwickiego) oraz stacja Gliwice Sośnica, która do 1 czerwca 1997 obsługiwała również ruch pasażerski[2].

Nazwa Rodzaj Liczba
krawędzi
peronowych
Infrastruktura Dawne nazwy
Gliwice stacja kolejowa 8 kasy biletowe[20]
automaty biletowe[21]
poczekalnia[22]
przejścia podziemne[22]
wieże wodne[22]
rampy[23]
nieczynne lokomotywownie[24]
Gleiwitz (1845-1884)
Gleiwitz Staatsbahnhof (1885-1920)
Gleiwitz (1921-1930)
Gleiwitz Hauptbahnhof (1931-1945)
Gliwice Kuźnica przystanek osobowy 2 wiaty[25] Rotfeld (1942-1945)
Łabędy (Przystanek) (1945-1946)
Łabędy Przystanek (1947-1967)
Gliwice Łabędy stacja kolejowa 4 wiaty[26] Laband (1845-1945)
Łabędy (1945-1967)
Gliwice Port stacja towarowa Gleiwitz Hafen (1936-1945)
Gliwice Sośnica stacja kolejowa 2 nieczynna lokomotywownia[24] Sosnitza (1855-1935)
Gleiwitz Ost (Sosnitza) (1936-1939)
Gleiwitz Ost (1940-1945)
KWK Sośnica bocznica szlakowa
Szobiszowice posterunek odgałęźny
[27] [28] [29]

Nieczynne

Na linii kolejowej nr 141 pomiędzy stacją Gliwice i Gliwice Sośnica znajdują się dwa nieczynne przystanki służbowe: Gliwice Lokomotywownia i Gliwice ZNTK[27][2].

Wszystkie wąskotorowe przystanki kolejowe na terenie Gliwic są nieczynne[2].

Producenci taboru

Griffin wyprodukowany w Newagu

W Gliwicach znajdują się dwa zakłady zajmujące się produkcją, modernizacjami i naprawami taboru kolejowego: Gliwicka Fabryka Wagonówwagonami oraz Newag Gliwicelokomotywami elektrycznymi i elektrycznymi zespołami trakcyjnymi.

Oświata

W 1953 roku w Gliwicach utworzono Technikum Kolejowe, które powstało na bazie funkcjonującego od 1945 szkoły w Kędzierzynie. W 1954 roku szkoła otworzyła własny internat w pobliskim Zameczku Leśnym. W 1956 roku otwarto wydział dla pracujących oraz przeniesiono internat na ulicę Górnych Wałów. W 1965 roku został oddany budynek szkoły, a w 1985 roku po raz kolejny przeniesiono internat, tym razem na ulicę Krakusa. W 1991 roku zamknięty został wydział dla pracujących, a w 2002 roku szkoła przyjęła obecną nazwę czyli Zespół Szkół Techniczno-Informatycznych[30]. W 2013 Koleje Śląskie objęły patronat w tej szkole nad klasą kształcącą w zawodzie technik elektroenergetyk transportu szynowego[31].

Kolejowe kluby sportowe

W latach 1926-1945 w Gliwicach działał kolejowy klub sportowy Reichsbahn SG 1926 Gleiwitz, którego macierzystym stadionem był RSG-Stadion przy obecnej ulicy Sportowej. W sierpniu 1945 utworzony został klub Kolejarz Gliwice, który przejął też stadion po RSG[32][33].

  1. a b Jakub Halor. 160 lat Kolei Górnośląskiej. „Świat Kolei”. 11/2006, s. 36-41. Łódź: Emipress. ISSN 1234-5692. 
  2. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u Ryszard Stankiewicz, Marcin Stiasny: Atlas Linii Kolejowych Polski 2011. Wyd. pierwsze. Rybnik: Eurosprinter, 2011. ISBN 978-83-931006-4-4. (pol.)
  3. a b c d e f g Przemysław Nadolski, Tomasz Roszak, Krzysztof Soida, Edward Wieczorek: Węzeł Kolejowy Gliwice. Wyd. pierwsze. Rybnik: Eurosprinter, 2010. ISBN 978-83-931006-1-3. (pol.)
  4. ZNLE S. A. – O FIRMIE (pol.). [dostęp 2012-03-10].
  5. a b c Paweł Korcz: Atlas Wąskotorówek. Wyd. pierwsze. Poznań: Poznański Klub Modelarzy Kolejowych, 2006. ISBN 83-920757-3-0. (pol.)
  6. Jakub Halor. Historia „Latającego Pierona”. „Świat Kolei”. 11/2007, s. 19-25. Łódź: Emipress. ISSN 1234-5692. 
  7. Krzysztof Soida: Koleje wąskotorowe na Górnym Śląsku. T. I. s. 55.
  8. Krzysztof Bojda: Połączenie kolejowe Gliwice-Bytom reaktywowane (pol.). Wojewódzki Portal Komunikacyjny, 2008-01-31. [dostęp 2011-12-10].
  9. Śląskie: Od dziś z rozkładu znika 67 pociągów Przewozów Regionalnych (pol.). rynek-kolejowy.pl, 2012-03-01. [dostęp 2012-05-11].
  10. a b 165 lat węzła kolejowego Gliwice. kurierkolejowy.eu, 2010-10-05. [dostęp 2013-09-23].
  11. Rozpoczyna się remont torów do Pyskowic. Będą utrudnienia. gliwice.gazeta.pl, 2010-09-24. [dostęp 2013-07-31].
  12. a b Od poniedziałku rozkład Kolei Śląskich na czas remontów [ZMIENIONY ROZKŁAD]. dziennikzachodni.pl, 2013-04-11. [dostęp 2013-07-31].
  13. Pociągi nowego przewoźnika – Kolei Śląskich – wyjechały na tory. Gazeta Prawna, 2011-10-01. [dostęp 2011-10-03].
  14. Pociągi wróciły na linię Bytom – Gliwice. kurierkolejowy.eu, 2013-02-04. [dostęp 2013-02-04].
  15. Koleje Śląskie szukają oszczędności. tvp.info, 2013-06-01. [dostęp 2013-06-03].
  16. Janusz Engelhardt: Odpowiedź podsekretarza stanu w Ministerstwie Infrastruktury - z upoważnienia ministra - na zapytanie nr 6651. sejm.gov.pl, 2010-04-09. [dostęp 2013-07-21].
  17. Umowa Europejska o głównych międzynarodowych liniach kolejowych (AGC). drogipubliczne.eu. [dostęp 2013-07-22].
  18. MIASTO GLIWICE STUDIUM UWARUNKOWAŃ i KIERUNKÓW ZAGOSPODAROWANIA PRZESTRZENNEGO MIASTA GLIWICE „część A UWARUNKOWANIA”. bip.gliwice.eu, 2009-12-07. [dostęp 2013-07-30].
  19. MIASTO GLIWICE STUDIUM UWARUNKOWAŃ i KIERUNKÓW ZAGOSPODAROWANIA PRZESTRZENNEGO MIASTA GLIWICE „część A USTALENIA”. bip.gliwice.eu, 2009-12-07. [dostęp 2013-07-30].
  20. Wykaz kas własnych "PKP Intercity" S.A.. intercity.pl. [dostęp 2012-06-26].
  21. Biletomaty KŚ (pol.). kolejeslaskie.com. [dostęp 2012-12-08].
  22. a b c Gliwice w Ogólnopolskiej Bazie Kolejowej – bazakolejowa.pl
  23. Wykaz ogólnodostępnych torów ładunkowych z przyległym placem lub rampą będących w zarządzie PKP Polskie Linie Kolejowe S.A. do wykonywania czynności ładunkowych (pol.). plk-sa.pl, 2013-06-21. [dostęp 2013-09-15].
  24. a b Ryszard Stankiewicz, Marcin Stiasny: Atlas Linii Kolejowych Polski 2011. Wyd. pierwsze. Rybnik: Eurosprinter, 2011, s. R20. ISBN 978-83-931006-4-4. (pol.)
  25. Gliwice Kuźnica w Ogólnopolskiej Bazie Kolejowej – bazakolejowa.pl
  26. Gliwice Łabędy w Ogólnopolskiej Bazie Kolejowej – bazakolejowa.pl
  27. a b Wykaz posterunków ruchu i punktów ekspedycyjnych (pol.). plk-sa.pl, 2013-07-01. [dostęp 2013-09-23].
  28. Wykaz peronów. plk-sa.pl, 2012-12-03. [dostęp 2013-01-14].
  29. Indeks stacji, przystanków osobowych, posterunków kolejowych z nazwami aktualnymi i wcześniejszymi. W: Ryszard Stankiewicz, Marcin Stiasny: Atlas Linii Kolejowych Polski 2011. Wyd. pierwsze. Rybnik: Eurosprinter, 2011. ISBN 978-83-931006-4-4. (pol.)
  30. Historia szkoły. zsti.gliwice.pl. [dostęp 2013-09-12].
  31. KŚ patronem klasy technikum w Gliwicach (pol.). kurierkolejowy.eu, 2013-05-10. [dostęp 2012-05-13].
  32. Zanim powstał Piast (pol.). piast.gliwice.pl, 2011-12-18. [dostęp 2013-09-14].
  33. Historia gliwickiej piłki nożnej (pol.). muzeum.gliwice.pl, 2013-05-10. [dostęp 2013-09-14].