Traszka pirenejska

Traszka pirenejska
{{{nazwa łacińska}}}[1]
(Dugès, 1852)
Okres istnienia: 1,7–0 mln lat temu
Ilustracja
{{{opis grafiki}}}
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada płazy
Rząd płazy ogoniaste
Rodzina salamandrowate
Rodzaj Calotriton
Gatunek traszka pirenejska
Synonimy

Euproctus asper Dugès, 1852

Kategoria zagrożenia (CKGZ)[2]
Status iucn3.1 NT pl.svg

Traszka pirenejska (Calotriton asper)gatunek płazów ogoniastych z rodziny salamandrowatych. Zamieszkuje Pireneje. Prowadzi wodny tryb życia w górskich stawach i strumieniach, w których się rozmnaża. Jej liczebność zmniejsza się na skutek działalności człowieka.

Taksonomia i ewolucja

W przeszłości gatunek zaliczano do rodzaju Euproctus, przeniesiono go w 2005 (Carranza & Amat) ze względu na polifiletyzm rodzaju Euproctus. Pozostawiono w nim gatunki E. montanus (Savi, 1838) i E. platycephalus (Gravenhorst, 1829), natomiast traszkę pirenejską razem z nowym gatunkiem opisanym w 2005 przeniesiono do rodzaju Calotriton, nazwanego przez Graya w 1858 roku, lecz niestosowanego przez wiele lat. Badania z użyciem genów rybosomalnych DNA mitochondrialnego (12S, 18S) wykazały bowiem bliższe pokrewieństwo między traszką pirenejską i przedstawicielami rodzajów Triturus i Neurergus, niż pomiędzy nią a wymienionymi wyżej gatunkami pozostawionymi w rodzaju Euproctus[3].

Powyższe badania zaowocowały ustaleniem następujących powiązań (Carranza & Amat, 2005, uproszczone):




Lyciasalamandra atifi



Salamandra s. bernardezi





Pleurodeles






Euproctus montanus



Euproctus platycephalus




Lissotriton





Mesotriton alpestris inexpectatus




Neurergus kaiseri





Calotriton arnoldi



Calotriton asper




Triturus







Neurergus oddzielił się od pozostałych salamandrowatych prawdopodobnie 9,5 miliona lat temu, natomiast rodzaj Triturus – 8, kiedy to Calotriton ze zwierzęcia żyjącego w stawach zmienił się w traszkę wartkich górskich strumieni. Mogło mieć to związek z wypiętrzeniem się Pirenejów. Z kolei rozdzielenie się dwóch zaliczanych do tego rodzaju gatunków miało miejsce w plejstocenie, 1,7 miliona lat temu. Za przyczynę uważa się tutaj pojawienie się bariery geograficznej. Brak bardziej intensywnej specjacji tego rodzaju interpretuje się jako wpływ początkowo małego zasięgu występowania. Nie można też wykluczyć innego wyjaśnienia, wedle którego więcej gatunków pojawiło się, ale nie dotrwało naszych czasów. Wedle jeszcze innej hipotezy C. asper krótko po oddzieleniu się od krewniaczki rozprzestrzeniła się w kierunku zachodnim, a zimny plejstocen przetrwała na południowych stokach Pirenejów[3].

Morfologia

Przednia część ciała. Dobrze widoczna szorstka, guzkowata skóra

Największa zanotowana długość ciała samca wynosi 12,75 cm, samicy zaś 14,3 cm[3]. Zwykle jednak wymiary te wynoszą odpowiednio 10,5-12 cm oraz 11-14 cm[4]. Skóra jest szorstka, pokryta nawet na brzusznej stronie ciała rogowaciejącymi na czubku guzkami, szarawa, oliwkowa bądź czarniawa[3], wedle innych źródeł także zielona czy brązowa[4]. Jej chropowatość musiała rozwinąć się wtórnie, gdyż bardzo różni się od gładkiej skóry spotykanej u bliskich krewnych traszki pirenejskiej. Mogą pokrywać ją żółte cętki zbiegające się w okolicy kręgosłupa w szeroką podłużną linię, zauważalną zwłaszcza u osobników młodych i jeszcze nie dorosłych[3]. W miarę upływu czasu może ona zanikać, aczkolwiek nie musi[4]. Na brzusznej stronie ciała biegnie podłużna żółta, pomarańczowa lub czerwona kreska, a po bokach znajduje się czarne plamkowanie[3].

Traszka posiada płaską głowę, u samców proporcjonalnie szerszą i dłuższą niż u samic, o małych oczach; parotydy nie występują[4]. Spuchnięte brzegi kloaki samic w kształcie opuszkowo-stożkowym są szersze u podstawy[3]. Porównuje się je do dzwona lub gruszki. Niewielki okrągły otwór pomiędzy nimi skierowany jest w dół i w tył. U samców występuje kloaka półkolista ze szparowatym otworem. Ogon u osobników męskich jest wyższy niż u samic, ale za to krótszy. Tylne łapy samców nie dysponują ostrogami[4]. Przyczepność zwiększają czarne, zrogowaciałe, paznokciowate zakończenia opuszek palców, obecne u obu przedstawicieli rodzaju Calotriton. Cechą wyróżniającą go spośród salamandrowatych jest też specyficzna budowa pierwszego z kręgów odcinka krzyżowo-ogonowego kręgosłupa: jego wyrostki poprzeczne (processus transversi) układają się pod kątem prostym w stosunku do osi kręgu[3].

Występowanie i status

Ten górski płaz zamieszkuje Pireneje na granicy Francji, Andory i Hiszpanii. Na wschodzie sięga La Jonquera, na zachodzie – Sierra de Aralar, na południu – Montseny, na północy – St. Jean Pied de Port, choć pojedyncze osobniki niesione z wodą spotykano aż do Tuluzy[4]. Zasięg występowania tego ogoniastego płaza obejmuje Parki Narodowe Ordesa y Monte Perdido oraz de Aigües Tortes y Lago San Mauricio, a prawdopodobnie jeszcze kilka innych obszarów objętych ochroną. Zwierzę bytuje na wysokościach od 700 do 3000 metrów nad poziomem morza[2], choć zdarza mu się schodzić na 175 m[3] (katalońskie Lac de Banyoles[4]). Jest najbardziej pospolity w zachodniej części swego zasięgu występowania. Osobniki różnią się wielkością i umaszczeniem. Poszczególne populacje różnią się morfologicznie masą i wymiarami ciała, a także biochemicznie (wykazano różnice w transferynie, albuminach osocza oraz w dehydrogenazie alkoholowej)[3]. Niektóre z nich zanikły na skutek zmian środowiska naturalnego, a całkowita liczebność gatunku maleje[2].

Płaz prowadzi głównie wodny tryb życia[2]. Jego aktywność przypada na noc[4]. Siedlisko traszki pirenejskiej stanowią zimne górskie stawy, kamieniste strumienie o szybkim nurcie, a także jaskinie, choć rzadko i tylko takie, w których lód utrzymuje się nie dłużej, niż 8 miesięcy w roku[2]. Unika ona mętnej wody. Spłaszczone ciało pozwala jej zręcznie pływać pod kamieniami. Populacje żyjące na północnych stokach Pirenejów unikają wody cieplejszej niż 15 °C; te z południowej strony tolerują temperaturę o 2 °C wyższą. Zwierzęta żyjące na niskich wysokościach na lato opuszczają wodę[4].

W strumieniach o kamienistym dnie i dobrze utlenowanej wodzie[2] niedługo po stopnieniu lodów następuje rozród. Czas trwania fazy wodnej cyklu rocznego, kiedy odbywa się rozmnażanie, zależy od wysokości nad poziomem morza. Przy 300 m n.p.m. trwa od września do maja-czerwca, przy 1000 — od maja do listopada, przy 2400 — od lipca do września. W przeciwieństwie do płazów żyjących "na powierzchni" osobniki zamieszkujące jaskinie nie wymagają stymulacji światłem. Także zwyczaje rozrodcze są zróżnicowane. Samiec może aktywnie poszukiwać swej wybranki lub też zająć specyficzną postawę z prawie pionowo uniesionym ogonem, po czym tkwić w tej pozycji kilka godzin. Gdy odnajdzie partnerkę lub gdy ona zwróci uwagę na jego postawę, owija on swój ogon wokół jej regionu kloaki, przytrzymując ją zarazem, po czym wykonuje specjalne ruchy kończynami tylnymi, wolno i rytmicznie. Sądzi się, że ma to za zadanie pobudzić region kloakalny samicy. Partner tylnymi łapami potrafi pochwycić swe spermatofory i skierować je do kloaki samicy. Po wszystkim zostawia ją[4], a samica składa pod kamieniami[2] i w szczelinach[4] jaja. Według Griffithsa jeden klaster obejmuje od 20 do 40 jaj[2] (wedle innych źródeł matka nie składa ich rocznie więcej od 30[4]). Liczą one (pomijając żelatynową osłonkę) od 3,5 do 5 mm średnicy. Wylęgają się z nich larwy zwane kijankami. Czas, jaki upłynie, zanim przeistoczą się w dorosłe płazy, również zależy od wysokości nad poziomem morza. Gdy chodzi o 1000 metrów, żyją jako larwy około 14 miesięcy, przeobrażając się w drugim lecie swego życia. Na wysokości dwa razy większej żyją w postaci larwalnej 2 lata, przeobrażając się na trzecie lato. Na dużych wysokościach przed przeobrażeniem mogą osiągać 9,5 cm. Powolna metamorfoza trwa miesiąc (dane dla 12 °C). Na wymienionych dwóch wysokościach dojrzałość płciową traszki pirenejskie osiągają w wieku odpowiednio 2 lat dla obu płci oraz 2,5-3 lat (samce) i 4 lat (samice). Spotyka się też zjawisko neotenii, odnotowane w Valle de Arán. Długość życia płaza ocenia się na 20 lat[4].

Zwierzęciu zagraża dewastacja środowiska naturalnego, a także nadmierny rozwój turystyki, w tym narciarskiej. Zagrożenie, głównie w jeziorach, stwarzają także drapieżne ryby z rodziny łososiowatych, w tym wprowadzony przez człowieka pstrąg. Wymienić należy także skażenie pestycydami[2], które akumulują się w ciałach owadożerców, w tym traszki pirenejskiej, a także nawozy i tamy[4]. Gatunek obejmuje załącznik II Konwencji Berneńskiej oraz IV Dyrektywy Siedliskowej Unii Europejskiej. Jest także prawnie chroniony w Hiszpanii[2].

  1. {{{nazwa łacińska}}}, w: Integrated Taxonomic Information System (ang.).
  2. a b c d e f g h i j {{{nazwa łacińska}}}. Czerwona księga gatunków zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) (ang.).
  3. a b c d e f g h i j S. Carranza & F. Amat. Taxonomy, biogeography and evolution of Euproctus (Amphibia: Salamandridae), with the resurrection of the genus Calotriton and the description of a new endemic species from the Iberian Peninsula. „Zoological Journal of the Linnean Society”. 145 (4), s. 555–582, 2005. DOI: 10.1111/j.1096-3642.2005.00197.x (ang.). 
  4. a b c d e f g h i j k l m n Arie van der Meijden, David B. Wake: Calotriton asper (ang.). AmphibiaWeb, 2002-05-25. [dostęp 2010-06-25].