Trywieża

Trywieża
{{{rodzaj miejscowości}}}
Ilustracja
Pomnik z okazji 365-lecia powstania Trywieży
Państwo podlaskie
Powiat hajnowski
Gmina Hajnówka
Liczba ludności (2012) 75
Strefa numeracyjna (+48) 85
Tablice rejestracyjne BHA
SIMC
Położenie na mapie województwa podlaskiego
Mapa lokalizacyjna województwa podlaskiego
Brak współrzędnych
Nieprawidłowe parametry: {{{{współrzędne}}}}
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Brak współrzędnych
Nieprawidłowe parametry: {{{{współrzędne}}}}
Nieprawidłowe parametry: {{{{współrzędne}}}|}

Trywieża – (gwarowe: Tryvéža[1], Trywież) wieś w Polsce położona w województwie podlaskim, w powiecie hajnowskim, w gminie Hajnówka[2]. W latach 1975-1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa białostockiego. Zachowała się drewniana architektura typowa dla dawnej białoruskiej wsi (m. in. pomalowane listwy narożnikowe domów i kolorowe okiennice). Trywieża powstała w XVII wieku, w XVIII wieku była znana z produkcji żyta i gorzałki. Wieś zawsze była niewielka, liczba domów wahała się od 10 do 30. Mieszkańcy są narodowości białoruskiej i wyznania prawosławnego. W końcu XX wieku odkryto tu surowce ilaste.

Położenie i komunikacja

Trywieża znajduje się w centralnej części Równiny Bielskiej. Według podziału geobotanicznego Szafera miejscowość znajduje się w krainie białowiesko-knyszyńskiej[3]. Przez miejscowość przepływa niewielka rzeka Łoknica, dopływ Narwi. Wieś znajduje się około 11 kilometrów od stolicy gminy i powiatuHajnówki[4].

Najbliższą czynną stacją kolejową jest Hajnówka. Przez miejscowość przechodzą drogi powiatowe: Nr 664 i 667. Pozostałe drogi są drogami gminnymi[5].

Pochodzenie nazwy

Ganek ze spiralnie tłoczonymi słupkami (dom nr 14)

Nazwa miejscowości sugeruje miejsce, w którym niegdyś stały trzy wieże lub obiekty podobne do nich[6]. Wśród mieszkańców miejscowości funkcjonuje legenda tłumacząca pochodzenie nazwy. Według tej legendy pola, na których leżą dziś Trywieża oraz Wieżanka należały niegdyś do pana, który posiadał hektarowy sad. Posiadał też zamek wokół którego rosły drzewa zwane sokomorami. Należącymi doń gruntami zarządzał ekonom, Żyd Aniśko. Pan zbudował obok swego zamku wieżę, z której oglądał swoje pole oraz nadzorował swoich poddanych. Oprócz tego na wzgórzu stały jeszcze trzy inne wieże, z których Aniśko obserwował pracę chłopów. Wykopał ponadto na polu pięć sadzawek i cztery stawy. Jeden nazwał Prystaw, drugi Kopanym. Wykopał także rzeczkę”, która płynęła od Borysówki do Nowego Kornina, mijając po drodze wsie Wasilkowo, Trywieżę i Wieżankę. Po śmierci pana, Aniśko wraz z córkami sprzedał grunta dla okolicznych mieszkańców. Na górce z trzema wieżami powstała Trywieża, natomiast w miejscu, w którym stał pański zamek powstała Wieżanka[6].

Legenda ta nie znajduje potwierdzenia w materiale historycznym. W rzeczywistości nazwa Trywieża pochodzi od herbu rodziny Kazanowskich. Część wsi określana jest jako Nova Hulica (Nowa Ulica), oznacza część wsi, która powstała później[6].

Historia

Herb Grzymała

Folwark

Rozwój osadnictwa spowodował likwidację większej części Puszczy Bielskiej. Na początku XVII wieku osadnictwo dotarło do samej granicy Puszczy Białowieskiej. Powstawały osady i folwarki, wśród nich folwark trywieski, którego powstanie związane jest z osobą Adama Kazanowskiego herbu Grzymała[6]. Adam Kazanowski otrzymał w 1638 roku po swoim ojcu starostwo i leśnictwo bielskie. W 1640 roku założył na jego terenie folwark Trywieża[6]. Stało się to w wyniku sporów "dla lepszego dozoru i strzeżenia puszczy", na podstawie zezwolenia króla Władysładwa IV[7].

W 1649 roku, po śmierci męża, folwark trywieski otrzymała Elżbieta Słuszczanka. W 1651 roku zbudowano dwór w Trywieży[8]. Historia Trywieży urywa się w połowie XVII wieku i ponownie zaczyna w czasach Klemensa Branickiego, hetmana polnego[1].

W XVIII wieku po przejściu leśnictwa bielskiego pod zarządzanie Branickich, folwark trywieski stał się jednym z wiodących gospodarstw w ich dobrach. Urodzajne ziemie zapewniały duże plony zbóż. W Trywieży powstała gorzelnia. Trunki wytwarzano z żyta i jęczmienia[8]. W 1755 pożar zniszczył gorzelnię, która niebawem została odbudowana[9]. W 1771 odnotowano dobre wyniki produkcji gorzałki. „Na 18 000 garnców wódki przeznaczano 2 600 szańców żyta i 400 szańców jęczmienia, z czego uzyskano 72 000 garnców.” Tzn. że ze 100 garnców zboża uzyskiwano 25 garnców wódki. Gorzałkę wysyłano do Warszawy i Tarchomina[9]. Wytwarzano też tarcicę dębową, którą dostarczano do Białegostoku[10].

W folwarku trywieskim były dwa wiatraki i jeden młyn koński. Później, z materiału pochodzącego z rozbiórki końskiego młyna, odbudowano cerkiew w Orli (spłonęła w pożarze). Drewno z Puszczy Białowieskiej było wtedy niedostępne ze względu na granicę powstałą po trzecim rozbiorze Polski, a Puszcza Ladzka miała ograniczone zasoby[9].

W wyniku uwłaszczenia w 1861 roku chłopi otrzymali nadziały ziemi z obowiązkiem wykupu w ciągu 50 lat[11].

Współczesna historia

Zdobienia okiennic w domu nr 14

Podczas I wojny światowej, w czasie bieżeństwa, tylko dwie rodziny pozostały w Trywieży. Bieżeńcy wrócili dopiero po siedmiu latach, a ich pola zostały porośnięte młodym lasem. W opuszczonych domach zamieszkali sprowadzeni z Białorusi robotnicy pracujący przy pozyskiwaniu drewna w Puszczy Białowieskiej oraz w tartaku[11][1]. W okresie międzywojennym wszyscy mieszkańcy wsi posługiwali się białoruską gwarą. Większość mieszkańców umiała czytać i pisać w języku rosyjskim i polskim. We wsi była czteroklasowa szkoła, na której kończyła się edukacja. Nauczyciel pochodził z Poznańskiego. Tylko jedna osoba ukończyła szkołę zawodową, był nią Andrzej Gabrylewski, który później pracował jako wioskowy kowal. Do kina w Hajnówce szkoła zorganizowała tylko jeden wyjazd. W 1938 szkoła zakupiła radio[12].

Podczas II wojny światowej tylko kilka domów zostało zniszczonych[13]. Po wojnie cztery rodziny wyjechały do BSRR na wskutek namów sowieckich agitatorów[14].

Po wojnie namawiano ludzi do zawiązania spółdzielni produkcyjnej, obiecując im dostatnie życie. Spółdzielnia powstała w 1952, jednak rozwiązano ją już w 1956 roku, a grunta zwrócono gospodarzom. W 1962 zorganizowano kółko rolnicze. Kółko posiadało cztery traktory z pełnym parkiem maszynowym. W 1967 zajmowało pierwsze miejsce w Gromadzkiej Radzie Narodowej w Łosince[14].

W latach 70. XX wieku prowadzono prace archeologiczne w okolicach Trywieży, w trakcie których odkryto złoża gliny ceramiki budowlanej. W 2007 roku powstał pomysł zbudowania nowoczesnej cegielni w Trywieży. Zakładano, że produkcja cegły budowlanej ruszy w 2010[15], a zatrudnionych zostanie około dwustu ludzi. Uruchomienie tej inwestycji było przesuwane w czasie ze względu na opieszałość urzędników na wyższych szczeblach władzy[16][17].

Wiejski Dom Kultury

W sierpniu 1996 odbył się festyn białoruski, podczas którego otwarto Wiejski Dom Kultury. Na uroczystość przybył generalny konsul Białoruski Michał Slemniow[18]. Z Trywieży pochodzi Bazyli Siegień, prodziekan Wydziału Filologicznego Uniwersytetu w Białymstoku, pracuje przy katedrze Filologii Białoruskiej[15].

W roku 2006 z inicjatywy sołtysa Konstantego Sołowianiuka odsłonięto pomnik poświęcony powstaniu wsi Trywieża. Pomnik stanął w 365. rocznicę założenia folwarku, z którego później powstała wieś. Pomnik przedstawia trzy wieże z klinkierowej cegły[19][1].

W roku 1847 wieś liczyła 12 domów, zamieszkiwało ją 114 osób, w 1911 roku liczyła 29 domów, zamieszkiwało ją 223 osób, w 2007 roku wieś liczyła 29 domów, zamieszkiwało ją 78 osób[16]. Według stanu za 31 grudnia 2012 w Trywieży było 75 stałych mieszkańców[20]. Trywieża zawsze była niewielką wsią, a liczba domów wahała się od 10 do 30[16].

Środowisko naturalne

Zabytkowy dom nr 14

Obszar gminy Hajnówka jest lekko falisty[21]. Cieki w okolicy Trywieży zostały uregulowane ze względu na działalność zagospodarowanie rolnicze[22]. W pobliżu miejscowości znajdują się pokłady kruszywa mineralnego w frakcji ilastej. Ze względu na dobrą klasę bonitacyjną gleb nie są jednak wykorzystywane gospodarczo[23].

Gospodarka

Wieś znajduje się w rolniczej części gminy[22]. W jej obrębie dominują gleby klasy IVa. Brak gleb o klasie wyższej niż IIIb. Struktura ta jest zbliżona do stanu dla całej gminy[24]. Dominują korzystne dla rolnictwa gleby lekkie i bardzo lekkie. Gleby ciężkie stanowią około 1% areału[25].

Górnictwo mimo posiadania złóż surowców mineralnych nie rozwinęło się[23]. W 2007 roku powstał pomysł zbudowania cegielni[15].

Edukacja

Wieś należy do rejonu szkoły podstawowej w Nowokorninie. Szkoła służy podtrzymaniu tożsamości białoruskiej[26][27]. Gimnazjum rejonowe znajduje się w miejscowości Dubiny[28]. Obie szkoły zapewniają możliwość nauki języka białoruskiego.

Religia

Mieszkańcy wsi są wyznania prawosławnego, należą do parafii w Łosince. Według stanu parafii z 31 grudnia 2007 roku, 78 parafian pochodziło z Trywieży[29]. W roku 1930 pojawili się we wsi zielonoświątkowcy, na wskutek działalności kaznodziejskiej Tatiany Drobotiuk z Rzepisk[30]. W roku 1981 liczba zielonoświątkowców wynosiła 9 osób, należeli do zboru w Nowosadach[31].

Kultura

W miejscowości znajduje się 5 obiektów zabytkowych są to domy mieszkalne część z nich wraz z częścią zagrody[32].

  • Dom nr 14 drewniany z 1937 roku
  • Dom nr 17 drewniany z końca XIX wieku, część gospodarcza dobudowana w 1943 roku
  • Dom nr 18 z częścią gospodarcza drewniany z końca XIX wieku
  • Dom nr 20 z oborą drewniany z 1862 roku
  • Dom nr 22 drewniany z lat 40. XX wieku
  1. a b c d Krystyna Kościewicz. Try weży. „Nad Buhom i Narwoju”. №5 (87), s. 30, вересень-жовтень (wrzesień – październik) 2006. 
  2. Strona Internetowa Urzędu Gminy Hajnówka. Urząd Gminy Hajnówka. [dostęp 2013-09-13].
  3. Gmina Hajnówka Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego. Biała Podlaska: Gmina Hajnówka, 1998-1999, s. 7.
  4. Trywieża (pol.). [dostęp 2013-09-09].
  5. Gmina Hajnówka Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego. Biała Podlaska: Gmina Hajnówka, 1998-1999, s. 86.
  6. a b c d e Sosna: Łosinka – Parafia na skraju Puszczy Ladzkiej. 2009, s. 161.
  7. AGAD, Archiwum Roskie, o.III, rkps CV/10, k. 7
  8. a b Sosna: Łosinka – Parafia na skraju Puszczy Ladzkiej. 2009, s. 163.
  9. a b c Sosna: Łosinka – Parafia na skraju Puszczy Ladzkiej. 2009, s. 164.
  10. Sosna: Łosinka – Parafia na skraju Puszczy Ladzkiej. 2009, s. 165.
  11. a b Sosna: Łosinka – Parafia na skraju Puszczy Ladzkiej. 2009, s. 171.
  12. Sosna: Łosinka – Parafia na skraju Puszczy Ladzkiej. 2009, s. 172.
  13. Sosna: Łosinka – Parafia na skraju Puszczy Ladzkiej. 2009, s. 173.
  14. a b Sosna: Łosinka – Parafia na skraju Puszczy Ladzkiej. 2009, s. 174.
  15. a b c Sosna: Łosinka – Parafia na skraju Puszczy Ladzkiej. 2009, s. 177.
  16. a b c Sosna: Łosinka – Parafia na skraju Puszczy Ladzkiej. 2009, s. 178.
  17. Arkadiusz Panasiuk. Bezrobocie: Narew, Trywieża.... „Kurier Hajnowski”, 2009-03-03. 
  18. Sosna: Łosinka – Parafia na skraju Puszczy Ladzkiej. 2009, s. 175.
  19. Sosna: Łosinka – Parafia na skraju Puszczy Ladzkiej. 2009, s. 176-177.
  20. Statystyka ludności na 31 grudnia 2012 r.. Urząd Gminy Hajnówka. [dostęp 2013-09-13].
  21. Gmina Hajnówka Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego. Biała Podlaska: Gmina Hajnówka, 1998-1999, s. 9.
  22. a b Gmina Hajnówka Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego. Biała Podlaska: Gmina Hajnówka, 1998-1999, s. 10.
  23. a b Gmina Hajnówka Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego. Biała Podlaska: Gmina Hajnówka, 1998-1999, s. 11.
  24. Gmina Hajnówka Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego. Biała Podlaska: Gmina Hajnówka, 1998-1999, s. 73.
  25. Gmina Hajnówka Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego. Biała Podlaska: Gmina Hajnówka, 1998-1999, s. 76.
  26. Szkoła Podstawowa w Nowokorninie. BIP Gminy Hajnówka. [dostęp 2013-09-14].
  27. Szkoła Podstawowa w Nowokorninie. Urząd Gminy Hajnówka. [dostęp 2013-09-15].
  28. Publiczne Gimnazjum w Dubinach. [dostęp 2013-09-14].
  29. Sosna: Łosinka – Parafia na skraju Puszczy Ladzkiej. 2009, s. 221.
  30. Leszek Jańczuk. Chrześcijanie Wiary Ewangelicznej na Podlasiu w latach 1928-1953. „Studia Theologica Pentecostalia”. 1, s. 109-110, 2013. WSTS. ISSN 2300-729X. 
  31. Jan Mironczuk: Polityka państwa wobec Zjednoczonego Kościoła Ewangelicznego w Polsce (1947-1989). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Semper, 2006, s. 120. ISBN 83-89100-95-9.
  32. Gmina Hajnówka Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego. Biała Podlaska: Gmina Hajnówka, 1998-1999, s. 49.

Bibliografia

  • Trywieża (Trywież). W: Grzegorz Sosna, Antonina Troc-Sosna: Łosinka – Parafia na skraju Puszczy Ladzkiej. Pod red. Doroteusza Fionika. Bielsk Podlaski – Ryboły: Stowarzyszenie Muzeum Małej Ojczyzny w Studziwodach, 2009, s. 161-178. ISBN 978-83-925074-8-2.