USS Essex (1856)

Szablon:Okręt rozszerzony infobox USS Essex, początkowo „New Era” – amerykańska rzeczna kanonierka pancerna floty Unii z okresu wojny secesyjnej, powstała z przebudowy statku cywilnego. W służbie od 1861 roku, walczyła na rzece Missisipi i jej dopływach od początku kampanii na tej rzece do końca wojny, po której została wycofana ze służby. Nazwę tę, pochodzącą od miejscowości i hrabstwa w stanie Massachusetts[1], nosiły także inne okręty.

Budowa i początkowe przebudowy

„Essex” był jednym z pierwszych okrętów rzecznych Unii, zbudowanych na potrzeby walk na Missisipi. Powstał z przebudowy drewnianego promu rzecznego „New Era”, zbudowanego dla Wiggins Ferry Company z Saint Louis w 1856 roku przez Page & Bacon z New Albany (Indiana) i zakupionego przez Departament Wojny Stanów Zjednoczonych 20 września 1861 w celu przeróbki na okręt[2]. Napędzany był centralnym kołem łopatkowym umieszczonym w tylnej części nadbudówki i jako prom, miał odkrytą przestrzeń ładunkową przed i po bokach nadbudówki, a także za kołem łopatkowym, co sprzyjało łatwemu ustawieniu tam dział. Koło łopatkowe było napędzane przez dwie poziome maszyny parowe[3]. Jego wymiary początkowo wynosiły 159 x 47 stóp (48,5 m długości i 14,3 m szerokości)[4]) i wyporność 355 ton[5].

Początkowo okręt został przebudowany na kanonierkę typu timberclad, z nachylonymi osłonami z grubej warstwy drewna dookoła pokładu, grubości przynajmniej 30 cm, o wysokości dochodzącej do 2 m w miejscach pomiędzy dziewięcioma strzelnicami dział[4]. Pokłady: dziobowy i rufowy, z ustawionymi na nich działami, były odkryte od góry. Po bokach, osłony były wyższe i łączyły się pod kątem z nadbudówką, której górne piętro, z kabinami, pozostawało nie chronione. Uzbrojenie początkowo stanowiły trzy gładkolufowe 9-calowe działa Dahlgrena (kalibru 229 mm)[4]. 15 października 1861 wszedł do służby pod niezmienioną nazwą „New Era”[3].

Wkrótce, w grudniu 1861 przebudowano okręt na kanonierkę częściowo opancerzoną, w zakładach Jamesa B. Eadsa w Carondelet (obecnie część Saint Louis)[2], budujących w tym samym czasie serię kanonierek pancernych typu „City”. Dziobową i rufową baterię dział nakryto pokładem, łączącym się z górnymi brzegami drewnianych osłon. Powstałą w ten sposób dziobową kazamatę pokryto płytami żelaznymi, chociaż najwyraźniej nie do pełnej wysokości, być może płytami grubości 3/4 cala (19 mm) pokryto też boki[5]. Kabiny na górze w dalszym ciągu nie były chronione. Zmieniono przy tym nazwę okrętu na ostateczną „Essex”[5]. Po uszkodzeniu w bitwie o Fort Henry w lutym 1862, gdzie pocisk przebił przednią kazamatę ponad pancerzem, „Essex” został po raz trzeci przebudowany, tym razem gruntownie, z inicjatywy dowódcy Williama Portera[5].

Ostateczna przebudowa

USS "New Era" od rufy, podczas pierwszej przebudowy na kanonierkę timberclad z odkrytymi pokładami działowymi.
USS „Essex” w ostatecznej postaci, od strony rufy.

Podczas ostatecznej przebudowy między lutym a czerwcem 1862, cała część nadwodna została nakryta kazamatą o pochyłych ścianach, podobną do kanonierek rzecznych typu „City”. Kazamata „Esseksa” była jednak unikalna spośród amerykańskich okrętów rzecznych przez to, że obejmowała dwie kondygnacje i miała wysokość ponad 17 stóp (5,2 m )[5]. Dolne piętro stanowił pokład bateryjny, z ustawionymi na nim działami, a na górnym były kwatery oficerów i magazyny. Z przodu osłonę stanowiło 30 cali drewna (76 cm), pokryte 1¾ calowymi (45 mm) płytami żelaznymi. Ściany kazamaty były wykonane z 16 calowego (40 cm) drewna, pokrytego trzema czwartymi cala (19 mm) żelaza[5]. Między warstwą drewna a żelaza była 1-calowa (25 mm) warstwa gumy, mająca w założeniu amortyzować uderzenia[5]. Sterówka była nakryta charakterystyczną[to znaczy jaką?] żelazną kopułą grubości jeden i trzy czwarte cala (45 mm)[5]. Cytowane dane pochodzą z najbardziej szczegółowego źródła, lecz w publikacjach spotykane są także inne dane odnośnie opancerzenia (np. z płyt żelaznych grubości 25-76 mm[3]) lub rozmiarów okrętu, czemu sprzyjał brak oficjalnych planów i kolejne przebudowy jednostki.

Podczas ostatniej modernizacji wzmocniono także dziób, wypełniając go drewnem w celu przystosowania go do taranowania. Znacząco wzrosły wymiary okrętu, do 205 na 60 stóp (62,5 m długości i 18,3 m szerokości) oraz ponad dwukrotnie zwiększyła się jego wyporność, do 1000 ton[5]. Na skutek większej wyporności, główny pokład (wewnątrz kazamaty) znajdował się zaledwie 7 cm nad poziomem wody[6]. Poszerzone boki kadłuba ochraniały w pewnym stopniu przed taranowaniem (według relacji dowódcy, boczne sponsons w tym celu istniały jednak już w czasie walk w lutym 1862)[5]. Zamontowano także mocniejsze kotły i maszyny parowe i być może większe koło łopatkowe, co sugeruje jego osłona wystająca ponad wysoką kazamatę; ponadto zmieniono pozycję kotłów, co stało się widoczne po dwóch nowych wysokich kominach obok siebie, w przedniej części okrętu[5]. Według niektórych źródeł, okręt miał cztery kotły i maszyny o średnicy cylindrów 23 cali (58 cm)[5]. Na kominach przebudowany „Essex” nosił z przodu litery identyfikacyjne „S” i „X”. Przebudowa kosztowała ponad 50 tysięcy dolarów[5].

Uzbrojenie składało się z dział ustawionych w kazamacie i strzelających przez wycięte w niej strzelnice. Jego skład zmieniał się z czasem. We wrześniu 1862 uzbrojenie składało się z 8 dział: 2 dział gwintowanych 50-funtowych, działa 32-funtowego, działa 24-funtowego, 1 działa 10-calowego Dahlgrena (254 mm) i 3 dział 9-calowych Dahlgrena (229 mm)[6]. W 1864 okręt przenosił wyjątkowo ciężkie uzbrojenie z 2 100-funtowych dział gwintowanych Parrota i 6 dział 9-calowych Dahlgrena[6]. W przedniej ścianie kazamaty były strzelnice dla trzech dział, a w zaokrąglonej tylnej części jedno działo mogło strzelać przez trzy strzelnice, na różne strony[6]. Pozostałe działa były w strzelnicach burtowych. W publikacjach spotyka się również inne dane odnośnie uzbrojenia[a].

Służba

„Essex” był intensywnie używany podczas całej kampanii na Missisipi, odnosząc kilkakrotnie uszkodzenia. Jego pierwszym i najbardziej znanym dowódcą, do września 1862, był kmdr. por. (Commander) William Porter „Wild Bill” (brat admirała Davida Portera)[3]. Okręt wszedł w skład Zachodniej Flotylli Kanonierek, należącej początkowo do Armii USA (wojsk lądowych). Jeszcze jako „New Era” działał w październiku na Mississippi i jej dopływie Ohio, a od 30 października do połowy listopada 1861 brał udział w ekspedycji na opanowaną przez konfederatów rzekę Cumberland (dopływ Ohio)[1].

Już jako „Essex”, po częściowym opancerzeniu, wziął udział w krótkich potyczkach z konfederackimi kanonierkami 7 i 11 stycznia 1862 na Missisipi koło Lucas Bend w stanie Missouri, wraz z kanonierką pancerną „St. Louis”[1]. 6 lutego 1862 wziął udział w ataku na Fort Henry nad rzeką Tennessee, otwierającym działania Unii na pełną skalę w zlewisku Missisipi. Został jednak podczas tej akcji poważnie uszkodzony, gdyż po przebiciu przedniej kazamaty, trafiony został środkowy kocioł i w efekcie wybuchu zginęło dwóch członków załogi w sterówce nad pokładem bateryjnym, a 29 zostało poparzonych[7] (według innych źródeł, 11 zabitych i 23 rannych, w tym Porter[1]).

Po remoncie i ostatecznej przebudowie „Essex” uczestniczył w walkach pod Vicksburgiem, będącym centralnym punktem oporu konfederatów na rzece. 13 lipca 1862 brał udział w próbie ataku na Vicksburg[1]. 22 lipca 1862 przeszedł z taranowcem „Queen of the West” koło baterii Vicksburga, podejmując próbę zniszczenia stojącego tam okrętu pancernego CSS „Arkansas”[1]. „Essex”, próbując staranować „Arkansas”, wszedł na mieliznę, lecz zdołał ostatecznie odpłynąć w dół rzeki[8], łącząc się z eskadrą Marynarki Unii za Vicksburgiem. Ponownie uczestniczył w akcji przeciw „Arkansas” pod Baton Rouge 5 sierpnia 1862, zakończonej awarią maszyn okrętu pancernego konfederatów i jego samozatopieniem przez załogę[1].

We wrześniu „Essex” przeszedł remont w Nowym Orleanie. W tym czasie, 1 października Zachodnia Flotylla została włączona w skład Marynarki USA jako Eskadra Missisipi[1].

Od 8 maja do 8 lipca 1863 „Essex” brał udział w ostrzeliwaniu Port Hudson nad Missisipi w stanie Luizjana, zakończonych jego kapitulacją[1]. 9 lipca „Essex” został uszkodzony w walce z konfederatami pod Donaldsonville. Mimo to, pełnił służbę patrolową na rzece do początku 1864[1].

„Essex” wziął następnie udział w początkowej fazie ekspedycji na Red River, wpływając tam z siłami floty 6 marca 1864 i uczestnicząc w zdobyciu Fort de Russy 15-16 marca. Jednakże, z powodu zbyt dużego zanurzenia, nie brał udziału w dalszej części ekspedycji i 17 kwietnia zawrócił do Vicksburga[1] (ekspedycja pozostałych sił prawie że zakończyła się utratą okrętów na płyciznach rzeki Red River). 4 maja 1864 „Essex” przebazował do Memphis, gdzie pozostał jako jednostka strażnicza do końca wojny. 27 kwietnia 1865 łodzie „Esseksa” pomagały uratować 60 rozbitków ze statku „Sultana”, zniszczonego w wybuchu kotła[1].

„Essex” został wycofany ze służby po wojnie 20 lipca 1865 w Mound City[1], po czym został sprzedany 29 listopada 1865 za 4000 dolarów[9].

Dowódcy

  • Komandor porucznik (Cmdr.) William Porter „Wild Bill” (grudzień 1861 - wrzesień 1862)
  • Komandor porucznik (Cmdr.) Charles Caswell (wrzesień 1862 - lipiec 1863)
  • Komandor porucznik (Cmdr.) Robert Townsend (sierpień 1863 - wrzesień 1864)
  • Komandor porucznik (Cmdr.) Andrew Bryson (październik 1864 - do końca wojny)
Źródło:[3]
  1. A. Konstam (op. cit., s. 23) podaje uzbrojenie początkowe z 16 dział (2x9 cali, 7x42 funty i 7x32 funty) oraz kolejne zmiany dział, sugerujące końcowy skład uzbrojenia: 8x9 cali, 2x100 funtów, 2x50 funtów, 4x32 funty (wszystkie podane działa, oprócz 9-calowych, gwintowane). Jest to jednak wątpliwe, gdyż oprócz sprzeczności z cytowanym wcześniej źródłem, ze zdjęć i rysunków wynika, że „Essex” miał maksymalnie 14 furt armatnich, z tego 3 przeznaczone dla jednego działa rufowego. DANFS z kolei podaje 5 dział: 1x32 funty, 3x9 cali i 1x10 cali, lecz nie wiadomo w jakim okresie.
  1. a b c d e f g h i j k l m Essex - DANFS
  2. a b A. Konstam, Union..., s.10
  3. a b c d e A. Konstam, Union..., s.23
  4. a b c D. Canney, The Old..., s.38
  5. a b c d e f g h i j k l m D. Canney, The Old..., s.39
  6. a b c d D. Canney, The Old..., s.41
  7. A. Konstam, Union..., s.17
  8. A. Konstam, Union..., s.19
  9. D. Canney, The Old..., s.41 i 137

Bibliografia

  • Donald L. Canney, The Old Steam Navy. Volume two. The ironclads 1842-1885, Annapolis 1993, ISBN 0-87021-586-8
  • Angus Konstam, Union River Ironclad 1861-65, New Vanguard no. 56, Osprey Publishing 2002, ISBN 1-84176-444-2
  • Essex w serwisie Dictionary of American Naval Fighting Ships (DANFS) Marynarki USA [dostęp 23-9-2011]