Urnula craterium

Szablon:Grzyb infobox Urnula craterium – gatunek grzyba z rzędu kustrzebkowców, z rodziny Sarcosomataceae. Jest pasożytem dębów i innych gatunków drzew powodując zgorzel (antraknozę), jest też saprotroficzny – owocniki pojawiają się na przewróconych pniach. Charakterystyczne, czarnej barwy, kielichowate owocniki pojawiają się wczesną wiosną. Angielskie nazwy tego grzyba to "devil's urn"[1] i "gray urn"[2]. Łacińska nazwa rodzaju pochodzi od krateru, naczynia służącego w starożytnej Grecji do mieszania wina z wodą.

Historia

Gatunek został po raz pierwszy opisany w 1822 z Północnej Karoliny jako Peziza craterium przez Lewisa Davida de Schweinitza[3]. Po raz pierwszy w literaturze pod obecną nazwą pojawił się w 1949 roku, gdy mikolog Elias Magnus Fries utworzył rodzaj Urnula, ustanawiając opisany przez de Schweinitza gatunek Peziza craterium jako gatunek typowy nowego rodzaju[4]. W 1896 Heinrich Rehm przemianował gatunek z powrotem na Peziza craterium i zastąpił typ Urnula terrestris, gatunkiem nie spokrewnionym z poprzednim. Doprowadziło to do sytuacji, w której do rodzaju Urnula zaliczono jeden gatunek, nie zbliżony do oryginalnie opisanego przez Friesa. Elsie Kupfer napisała do Rehma prosząc go o wyjaśnienie jego decyzji; ten odpowiedział, że[5]:

[Gatunek] Urnula craterium został umieszczony z pokrewnym rodzajem Geopyxis, ponieważ Geopyxis został ustanowiony przez Persoona zanim Fries ustanowił rodzaj Urnula, oraz celem zachowania rodzaju Urnula, do którego Saccardo zaliczył Podophacidium terrestre Niessla, do którego to gatunku on (Rehm) ograniczył obecny rodzaj[6].

Wg Kupfer, Rehm nie wyjaśnia dlaczego jego zdaniem Urnula craterium należy do gatunków pokrewnych rodzajowi Geopyxis, ani powodu, dla którego Podophacidium terrestre powinien być uważany za należący do rodzaju Urnula. W makro-i mikroskopowej analizie tkanek tych rodzajów wykazała niespójność podziału Rehma i przywrócił nomenklaturę Friesa[5].

Charakterystyka

Rycina przedstawiająca: a) owocniki b) worek i wstawki c) włoski hymenium d) pojedynczy zarodnik U. craterium[7]

Owocnik (askokarp) tego gatunku ma 3 do 4 cm wysokości i średnicę od 4 do 6 cm; początkowo jest zamknięty, w miarę dojrzewania otwiera się, wskutek czego powstaje okrągły otwór otoczony obszarpanymi lub gładkimi, podwiniętymi do środka krawędziami[8]. Owocnik na zewnątrz jest brązowawoczarny do czarnego, o aksamitnej powierzchni, natomiast jego wnętrze, z warstwą zarodnikonośną (hymenium), jest zazwyczaj jaśniejsze.

Zewnętrzna powierzchnia może być pokryta drobnymi płatkami[9].

Czarkowaty owocnik jest osadzony na trzonie, o wysokości zazwyczaj 3 do 4 cm, z czarną grzybnią u nasady. Stadium niedoskonałym tego gatunku jest Conoplea globosa (Schw.) Hughes, patogen dębów[10].

Cechy mikroskopowe

Zarodniki są elipsoidalne lub kiełbaskowate, gładkie, cienkościenne, pozbawione ziaren amyloidu, szkliste, o wymiarach 22-37 na 10-15 µm[9]. Worki mieszczą 8 zarodników, są cylindryczne, o wymiarach 600 na 15-17 µm[8]. Mają wieczko. Worki porozdzielane są nitkowatymi, rozgałęzionymi wstawkami (parafizami)[11].

Występowanie

Owocniki U. craterium rosną pojedynczo lub w grupkach, najczęściej przytwierdzone do opadłych i częściowo przykrytych ziemią gałęzi drzew, głownie dębów. Jako grzyby pasożytnicze powodują zgorzel drewna różnych gatunków drzew, w tym dębów, orzeszników, lip i buków. Ponieważ grzyb odżywia się martwym drewnem, uważany jest również za saprotroficzny. Jest dość często znajdywany w lasach liściastych i mieszanych, chociaż często przeoczany ze względu na ciemną barwę i częściowe przykrycie owocników ściółką. Jako jeden z pierwszych grzybów owocnikowych pojawiających się od marca do maja, U. craterium bywa określany jako "zwiastun wiosny"[12].

Gatunek notowany ze wschodniej części Ameryki Północnej, Europy, Japonii[13] i Chin[14]. Jest umieszczony w czerwonej księdze Czech jako krytycznie zagrożony (CE)[15] i w czerwonej księdze Polski, jako rzadki (R)[16].

Zastosowanie

Gatunek ten nie jest zalecany do spożycia ze względu na twardą konsystencję owocników[9].

Biochemia

U. craterium hodowany na płynnych podłożach wytwarza substancje chemiczne, hamujące wzrost innych grzybów patogennych względem osik: niszczących liście Ophiostoma crassivaginatum i O. piliferum, jak również powodujących zgorzel drewna Phellinus tremulae[17]. Wykazano, że produkuje związki pestalotynę, 5,6-dehydropestalotynę, 4-metoksy-3,5-dimetylo-pyran-2-on, i (4S)-3,4-dihydro-4,8-dihydroksy-1(2H)-naftalenon. Żaden z tych związków po wyizolowaniu nie hamował jednak wymienionych patogenów in vitro[18].

  1. Urnula craterium: The Devil's Urn (MushroomExpert.Com) (ang.). [dostęp 2009-04-05].
  2. No Shit! There I Was...Gone Wild. Merrillville, Ind: ICS Books, 1996, s. 539. ISBN 1-57034-041-2.
  3. de Schweinitz LD. „Schr Nat Ges Leipzig”. 1, s. 117, 1822. 
  4. Fries EM. „Summ Veg Scand”. 2, s. 122, 1849. 
  5. a b Kupfer EM. Studies on Urnula and Geopyxis. „Bulletin of the Torrey Botanical Club”. 29, s. 137-44, 1902. 
  6. "Urnula craterium was placed with its related species under Geopyxis, because Geopyxis was established by Persoon before Urnula by Fries; and that in order to retain the genus Urnula, under which Saccardo had placed Podophacidium terrestre of Niessl, he (Rehm) restricted the genus to this latter fungus."
  7. Walter Rogers Johnson, Lewis David von Schweinitz: A memoir of the late Lewis David von Schweinitz, P.D. with a sketch of his scientific labours. W.P. Gibbons, 1835 Plate XXV
  8. a b Healy RA Huffman DR, Tiffany LH, Knaphaus G: Mushrooms and Other Fungi of the Midcontinental United States (Bur Oak Guide). Iowa City: University of Iowa Press, 2008. s. 295. ISBN 1-58729-627-6
  9. a b c Weber NS, Smith AH: The Mushroom Hunter's Field Guide. Ann Arbor, Mich: University of Michigan Press, 1980. s. 32. ISBN 0-472-85610-3
  10. Hughes SJ. (1951). "Microfungi V. Conoplea Pers. and Exosporium Link.". Canadian Journal of Botany 38: 659–96.
  11. Wolf FA. (1958). "Mechanism of apothecial opening and ascospore expulsion by the cup-fungus Urnula craterium". Mycologia 50 (6): 837–43.
  12. McKnight VB, McKnight KH. (1987). A Field Guide to Mushrooms, North America. Boston: Houghton Mifflin. p. 36. ISBN 0-395-91090-0
  13. Otani Y. (1980). "Sarcoscyphineae of Japan" [japoński]. Nippon Kingakukai Kaiho 21 (2): 149–79
  14. Zhuang W-Y, Wang Z. (1998). "Sarcosomataceous discomycetes in China". Mycotaxon 67 (0): 355–64.
  15. Marounek D. (2007). "Find of Urnula craterium (Schwein.) Fr. near Roudnicku" [czeski]. Mykologicky Sbornik 84 (1): 11–12.
  16. Czerwona lista grzybów wielkoowocnikowych w Polsce [W:] Mirek Z., Zarzycki K., Wojewoda W., Szeląg Z. (red.) Czerwona lista roślin i grzybów Polski. Instytut Botaniki im. W. Szafera PAN, Kraków 2006
  17. Ayer WA. (1995). "Application of natural products chemistry to a biological problem". Canadian Journal of Chemistry 73: 465–70.
  18. Ayer WA, Trifonov Latchezar S, Hutchison LJ, Chakravarty P. (2000). "Metabolites from a wood-inhabiting cup fungus, Urnula craterium". Natural Product Research 14 (6): 405–410.