Walter Nowotny

Walter Nowotny
Nowi, Tiger vom Wolchowstroj
258 zwycięstw
ilustracja
Major Major
Data i miejsce urodzenia 7 grudnia 1920
Gmünd, Austria
Data i miejsce śmierci 8 listopada 1944
Epe, III Rzesza
Przebieg służby
Lata służby 1939–1944
Siły zbrojne Balkenkreuz.svgLuftwaffe
Jednostki JG 54, JG 101, Kommando Nowotny
Stanowiska dowódca: I./JG 54, JG 101, Kommando Nowotny
Główne wojny i bitwy II wojna światowa
Odznaczenia
Krzyż Rycerski Krzyża Żelaznego z Liśćmi Dębu, Mieczami i Brylantami
Krzyż Niemiecki w Złocie Krzyż Żelazny I Klasy Krzyż Żelazny II Klasy Czarna Odznaka za Rany Medal za Kampanię Zimową na Wschodzie 1941/1942

Walter Nowotny (ur. 7 grudnia 1920; zginął 8 listopada 1944) – urodzony w Austrii niemiecki as myśliwski z czasów II wojny światowej. Przypisuje mu się uzyskanie 258 zwycięstw w 442 misjach bojowych. 255 z nich odniósł na froncie wschodnim a trzy pilotując jeden z pierwszych myśliwców odrzutowych, Messerschmitta Me 262 podczas obrony Rzeszy. Większość zestrzeleń uzyskał pilotując samolot Focke-Wulf Fw 190, około 50 zaś – Messerschmitt Bf 109[1]. Nosił przydomki: Nowi oraz Tygrys Wołchowski.

Nowotny wstąpił do Luftwaffe w 1939, w 1941 ukończył szkolenie dla pilotów myśliwskich, po którym przydzielono go do Jagdgeschwader 54 "Grünherz" (JG 54) na froncie wschodnim. Był pierwszym pilotem, który uzyskał 250 zwycięstw, z czego 194 w samym tylko 1943, co przyniosło mu odznaczenie Krzyżem Rycerskim Krzyża Żelaznego z Liśćmi Dębu, Mieczami i Brylantami 19 października 1943. Z powodów propagandowych otrzymał rozkaz wycofania się z czynnej służby.

Przywrócony do służby frontowej we wrześniu 1944, uczestniczył w testach i tworzył taktyki dla myśliwca odrzutowego Me 262. Uzyskał na nim trzy zestrzelenia, zanim nie rozbił się w następstwie walki, jaką stoczył z myśliwcami United States Army Air Forces (USAAF) 8 listopada 1944. Po jego śmierci pierwsze bojowe skrzydło myśliwców odrzutowych, Jagdgeschwader 7, nazwano na jego cześć "Nowotny"[2].

Młodość

Walter Nowotny urodził się w Gmünd, niewielkim miasteczku w Dolnej Austrii. Ojciec, Rudolf Nowotny, był urzędnikiem kolejowym; dwaj bracia – Rudolf i Hubert – zostali oficerami Wehrmachtu. Hubert Nowotny poległ w bitwie stalingradzkiej[3]. W latach 1925–1935 jego rodzina mieszkała w Schwarzenau, do momentu, gdy ojca przeniesiono do Mistelbach an der Zaya, położonego na północ od Wiednia. Walter uczęszczał do szkoły podstawowej (Volksschule) w Schwarzenau zanim zdał do Bundesoberrealschule w Waidhofen an der Thaya. Przez te lata śpiewał także w chórze zakonu cystersów w Zwettl[4].

Z uwagi na przenosiny ojca, Nowotny zmienił szkołę na gimnazjum (Oberschule) w Laa an der Thaya, gdzie zdał maturę w maju 1938. Jako nastolatek interesował się wieloma dyscyplinami sportu. W 1935 grał w szkolnej reprezentacji piłki nożnej w Waidhofen i w 1937 zajął pierwsze miejsce w zawodach w rzucie oszczepem oraz trzecie miejsce w biegu na 1000 m podczas lekkoatletycznych mistrzostw Dolnej Austrii. Uczestniczył także jako widz w Igrzyskach w Berlinie w 1936. W ramach obowiązkowej służby w Reichsarbeitsdienst zaciągnął się do Luftwaffe 1 października 1939[5].

Służba w Luftwaffe

Podstawowe szkolenie wojskowe rozpoczął w 2. Flieger-Ausbildungsregiment 62 w Quedlinburgu (1 października 1939 – 15 listopada 1940) oraz kontynuował je w Luftkriegschule 5 w dzielnicy Wrocławia Strachowicach (16 listopada 1939 – 30 czerwca 1940)[5]. Awansował na stopień Fahnenjunker-Gefreiter 1 marca 1940 i krótko po tym, 1 kwietnia 1940, na Fahnenjunker-Unteroffizier. 1 lipca 1940, po raz kolejny awansował, tym razem na stopień Fähnrich. Ukończył szkolenie pilotów i otrzymał odznakę pilota 19 sierpnia 1940[6]. Nowotny trenował się także na pilota myśliwskiego w Jagdfliegerschule 5 w Wien-Schwechat (1 sierpnia 1940 – 15 listopada 1940), tej samej szkole, do której rok wcześniej uczęszczał Hans-Joachim Marseille. Tam Nowotny zaprzyjaźnił się z Karlem Schnörrerem oraz Paulem Gallandem, młodszym bratem General der Jagdflieger, Adolfa Gallanda. Paul Galland zgłosił 17 zwycięstw, gdy wchodził w skład Jagdgeschwader 26 (JG 26) w bitwie o Anglię, zanim nie został zestrzelony i w konsekwencji tego zabity przez należącego do RAF-u Spitfire'a 31 października 1942[7]. Po ukończeniu Jagdfliegerschule 5, Nowotnego przydzielono do I./Ergänzungs-Jagdgruppe Merseburg 16 listopada 1940, osłony lotniczej zakładów przemysłowych w Leunie[8].

Jagdgeschwader 54

Focke-Wulf Fw 190

Nowotnego przydzielono do Ergänzungs-Staffel Jagdgeschwader 54 (JG 54) 1grudnia 1940. W owym czasie JG 54 dowodził Major Hannes Trautloft. Nowotnemu po raz kolejny zmieniono przydział, tym razem wysłano go do 9th Staffel JG 54 (9./JG 54), tak zwanego Teufelsstaffel (Diabelskiej eskadry), gdzie kontynuował trening pod okiem frontowych weteranów (23 lutego 1941 – 25 marca 1941). Od 25 marca 1941 do 10 marca 1942 latał wraz z Stabsstaffel Ergänzungs-Jagdgruppe JG 54, gdzie 1 kwietnia 1941 roku dosłużył się stopnia podporucznika, ze starszeństwem od 1 lutego 1941[9].

Podczas swojej 24 misji 19 lipca 1941, wykonywanej na samolocie Messerschmitt Bf 109 E-7 "Biała 2" zameldował swoje pierwsze dwa zestrzelenia nad Saaremą, oba samoloty były dwupłatowcami I-153 Sowieckich Sił Powietrznych (ros. Военно-воздушные силы СССР, Wojenno-Wozdusznyje Siły ZSRR) KBF's 12 OIAE/61 BAB. W tym samym starciu został zestrzelony przez Aleksandra Awdiejewa, również lecącego na I-153. Według archiwów sowieckich, żaden z radzieckich samolotów nie został zestrzelony podczas tego starcia. Nowotny spędził trzy dni w szalupie pływając po Zatoce Ryskiej, ledwo unikając przy tej okazji śmierci z rąk sowieckiego niszczyciela, zanim w końcu morze wyrzuciło go na łotewski brzeg[10].

Przez resztę swojej kariery wojskowej przesądny pilot zawsze miał na sobie spodnie (niem. Abschusshose, dosłownie "zestrzelone spodnie", czasem tłumaczone też jako "zwycięskie spodnie"), które miał na sobie przez te trzy dni spędzone w Zatoce Ryskiej, z jednym wyjątkiem – nie miał ich na sobie podczas ostatniej misji nad Achmer 8 listopada 1944, gdy zginął pilotując odrzutowy myśliwiec Messerschmitt Me 262[11]. Nowotny szybko odzyskał siły po tych wydarzeniach i już 31 lipca zgłosił zestrzelenie łodzi latającej MBR-2 na północny zachód od wyspy Sarema oraz bombowca DB-3 na południe od niej[12].

W 1942 Nowotny powiększył swój dorobek zwycięstw, 30. i 31. zgłosił 11 lipca nad przyczółkiem na moście w Wołchowie, za co 14 lipca 1942 otrzymał Puchar Honorowy Luftwaffe[13]. 20 lipca w ciągu jednego dnia zestrzelił kolejne 5 samolotów (zwycięstwa 32-36) oraz siedem (48-54) 2 sierpnia. Po zestrzeleniu następnych trzech wrogich samolotów 11 sierpnia, podporucznik Nowotny wykonał trzy triumfalne przeloty nad lotniskiem pomimo uszkodzeń swojej maszyny – Bf 109 "Black 1". Gdy następnie podjął próbę lądowania, samolot przekoziołkował po pasie, a pilot odniósł niegroźne obrażenia. W uznaniu zasług Nowotnego nagrodzono Krzyżem Rycerskim Krzyża Żelaznego 4 września, po osiągnięciu 56 zwycięstw. Mógł także udać się na urlop do domu, do Wiednia. Tam po raz ostatni spotkał się ze swoim bratem, Hubertem, zanim ten zginął pod Stalingradem[14][3]. Podporucznika Nowotnego mianowano Staffelkapitänem 1./JG 54 25 października, zastąpił na tym stanowisku Oberleutnanta Heinza Lange[15].

W styczniu 1943 JG 54 rozpoczęła wdrażanie zwrotnych myśliwców Focke-Wulf Fw 190[16]. Dzięki nowej maszynie Nowotny osiągnął niespotykane do tej pory rezultaty zwycięstw, często jego tygodniowa średnia przekraczała dwa dziennie. 1 lutego 1943 Nowotny, Karl Schnörrer, jego skrzydłowy od końca 1942, a także Anton Döbele i Rudolf Rademacher, utworzyli zespół znany jako Teufelskette (niem. "Łańcuch Diabłów") lub Nowotny Schwarm ("Rój Nowotnego"), który zanotował podczas wojny łącznie 524 zwycięstwa, stając się tym samym najskuteczniejszą taką grupą w Luftwaffe[17].

Zwycięstwa 69-72 Nowotny uzyskał 16 marca[18], setne zaś 5 czerwca 1943, podczas 344 misji bojowej[19]. Do 24 czerwca uzbierał kolejne 24, powiększając swój dorobek do 124 zestrzeleń[20]. 21 sierpnia Nowotnego mianowano Gruppenkommandeurem I./JG 54. W samym tylko sierpniu strącił 49 wrogich maszyn, zwiększając swój dorobek do 161 zwycięstw i zrównując się tym samym z osiągnięciami Ericha Hartmanna z Jagdgeschwader 52 (JG 52)[21]. 1 września w dwóch misjach uzyskał 10 zwycięstw, co podniosło jego wynik do 183[22][23]. 72 godziny później wynik ten wynosił już 189, co przyniosło mu Ritterkreuz des Eisernen Kreuzes mit Eichenlaub (Krzyż Rycerski Krzyża Żelaznego z Liśćmi Dębu), którym został odznaczony 4 września. 22 września odznaczenie to miał wręczyć mu osobiście Adolf Hitler, jednak do tego czasu Nowotny zdołał już przekroczyć 200 zwycięstw 8 września, zaś 15 osiągnął 215, dzięki czemu stał się najskuteczniejszym pilotem Luftwaffe w owym czasie[22]. Zestrzelenie dwóch Ła-5 oraz Jaka-9 17 września podwyższyło wynik do 218 zwycięstw, przynosząc mu odznaczenie Ritterkreuz des Eisernen Kreuzes mit Eichenlaub und Schwertern (Krzyż Rycerski Krzyża Żelaznego z Liśćmi Dębu i Mieczami) 22 września 1943. Ceremonia wręczenia Liści Dębu stała się więc ceremonią wręczenia Mieczy[22].

Brylanty do Krzyża Rycerskiego

21 września 1943 Nowotnego awansowano do stopnia Hauptmanna, rozkaz ten wszedł w życie 1 października, dniu jego 225 zwycięstwa[23]. 14 października 1943 stał się pierwszym pilotem, który osiągnął liczbę 250 strąceń, czego dokonał w 442 misjach. Gdy świętował swój sukces w wileńskim Ria Bar, zadzwonił do niego sam Hitler, oznajmiając mu, że został odznaczony Ritterkreuz des Eisernen Kreuzes mit Eichenlaub, Schwertern und Brillanten ("Krzyżem Rycerskmi Krzyża Żelaznego z Liśćmi Dębu, Mieczami i Brylantami"), co uczyniło go ósmym z łącznie 27 ludzi uhonorowanych tym odznaczeniem[24].

Wódz III Rzeszy osobiście wręczył mu Brylanty 19 października 1943 w położonym nieopodal Kętrzyna (niem. Rastenburg) Wilczym Szańcu. Natychmiast też, zanim powrócił do służby na froncie, Nowotny udał się na krótki wypoczynek do Wiednia. 29 października podarował swój Krzyż Rycerski Oberfeldwebelowi Otto Kittelowi. W następnych dniach Nowotny latał jako skrzydłowy Karla Schnörrera, pomagając mu osiągać dalsze zwycięstwa. 11 listopada Anton Döbele zginął po zderzeniu z kolegą. Następnego dnia, 12 listopada 1943, Schnörrer odniósł poważne obrażenia po katapultowaniu się na niskim pułapie. Schnörrera w roli skrzydłowego Nowotnego zastąpił Unteroffizier Ernst Richter. Z jego pomocą Nowotny odniósł dwa ostatnie zwycięstwa na froncie wschodnim 15 listopada 1943. Łącznie Nowotny zanim zwolniono go ze służby uzyskał 255 potwierdzonych zestrzeleń oraz dalsze 50 niepotwierdzonych[25].

Wybitnego pilota wysłano na propagandową podróż po Niemczech, podczas której między innymi wręczono Krzyż Rycerski Wojennego Krzyża Zasługi inżynierowi kolejowemu Augustowi Kindervaterowi 7 grudnia 1943 (w 23. urodziny Nowotnego). Krótko przed świętami Bożego Narodzenia odwiedził fabrykę Focke-Wulfa w Bad Eilsen, gdzie spotkał się z profesorem Kurtem Tankiem. Burmistrz Wiednia, Dipl.-Ing. Hannes Blaschke nagrodził Nowotnego Honorowym Pierścieniem Miasta Wiednia 11 stycznia 1944, ceremonia wręczenia odbyła się tydzień później. Przyjął to wyróżnienie niezbyt chętnie, gdyż uważał, że na nie nie zasługiwał. Jego następna oficjalna wizyta miała miejsce w Büromaschinenfabrik (Fabryce wyposażenia biurowego) w Zella-Mehlis, potem na krótko powrócił do Jagdgeschwader 54. W kwietniu 1944 mianowano go Geschwaderkommodorem Jagdgeschwader 101 (JG 101) oraz dowódcą Jagdfliegerschule 1, myśliwskiej szkoły treningowej Luftwaffe, położonej w Pau w południowej Francji[26].

Kommando Nowotny i śmierć

Egzemplarz Me 262 A sfotografowany około 1944

We wrześniu 1944 Nowotnego mianowano dowódcą specjalistycznej jednostki nazwanej Kommando Nowotny, latającej na nowo skonstruowanych odrzutowych Messerschmittach Me 262, operującej z lotnisk w okolicach Osnabrück. Piloci jednostki walczyć musieli nie tylko z wrogiem, lecz także poradzić sobie z procesem wdrażania do służby nowego odrzutowego samolotu oraz opracowywania dlań taktyk[27].

Generałowie Alfred Keller i Adolf Galland zaplanowali inspekcję w Achmer na popołudnie 7 listopada 1944. Galland już wcześniej kilkakrotnie wizytował Kommando Nowotny i był głęboko zaniepokojony dużymi stratami oraz niewielkimi sukcesami osiąganymi przez Me 262. Po inspekcji na dwóch lotniskach w Achmer i Hesepe, zatrzymał się w koszarach w Penterknapp, aby omówić problemy z kilku ostatnich tygodni. Kilku pilotów otwarcie wyraziło powątpiewanie w gotowość Me 262 do podjęcia misji bojowych[28].

Następnego ranka, 8 listopada 1944, generałowie ponownie przybyli do dowództwa formacji i Keller oświadczył, że asi z ubiegłych lat stali się tchórzami, a Luftwaffe zatraciła ducha bojowego[29]. Niedługo potem dowództwo Kommanda odebrało wiadomość o zbliżającej się dużej formacji nieprzyjacielskich bombowców. Do startu przygotowano dwie pary Me 262: Ericha Büttnera i Franza Schalla w Hesepe, oraz Nowotnego i Günthera Wegmanna w Achmer. Początkowo jedynie Schall i Wegmann zdołali wystartować, ponieważ Büttnerowi podczas kołowania pękła opona a silniki samolotu Nowotnego nie chciały wystartować. Startując z pewnym opóźnieniem, Nowotny samotnie stawił czoła przeciwnikom, gdyż Schall i Wegmann musieli wycofać się wcześniej z walki z uwagi na odniesione uszkodzenia. Nowotny przez radio poinformował, że zestrzelił bombowiec B-24 Liberator oraz myśliwiec P-51 Mustang, zanim zameldował o awarii jednego z silników i nadał ostatnią, zniekształconą wiadomość zawierającą słowo "płonie"[30] Helmut Lennartz wspominał później:

"Bardzo dobrze pamiętam śmierć Nowotnego. Feldwebel Gossler, operator radia w naszej jednostce, ustawił na lotnisku odbiornik. Wraz z wieloma innymi słuchałem komunikatów nadawanych do i z pokładu samolotu Nowotnego. Jego ostatnie słowa brzmiały "Płonę" lub "Płonie". Komunikat był nieco zniekształcony"[31].

Grobowiec Waltera Nowotnego na Zentralfriedhof w Wiedniu

Pozostaje niewyjaśnionym, czy Nowotny zginął z powodu awarii silnika, czy na skutek zestrzelenia przez pilotów USAAF kapitana Ernesta Fiebelkorna (20th Fighter Group) i 1st Lieutenant Edwarda "Buddy" Haydona (357th Fighter Group) na wschód od Hesepe. W przeciągu ostatnich lat amerykańscy historycy wojskowości wysunęli hipotezę, jakoby pogromcą Nowotnego miał być pilot P-51D podporucznik Robert W. Stevens z 364th Fighter Group. Wielu świadków obserwowało samolot Nowotnego, Me 262 A-1a Werk Nummer 110 400 (numer seryjny) "Weiss 8" pikującego pionowo w dół, gdy wylatywał z chmur i w końcu rozbił się w Epe, 2,5 kilometra na wschód od Hesepe[32][33]. Wehrmacht podał informację o jego śmieci 9 listopada 1944 w Wehrmachtbericht[34].

Nowotnemu odprawiono państwowy pogrzeb w Wiedniu. W skład gwardii honorowej wchodzili przyjaciel Karl Schnörrer, Oberst Gordon Gollob, Major Rudolf Schoenert, Hauptmann Heinz Strüning, Major Josef Fözö oraz Major Georg Christl. Panegiryk wygłosili General der Jagdflieger Adolf Galland oraz Generaloberst Otto Deßloch. Nowotnego pochowano na Zentralfriedhof w Wiedniu w grobowcu honorowym ufundowanym przez wchodzące podówczas w dalszym ciągu w skład III Rzeszy miasto Wiedeń. Po dyskusji w wiedeńskim Landtagu z inicjatywy Austriackiej Partii Zielonych uchwalono, przy poparciu Socjaldemokratów oraz właśnie Zielonych, usunięcie honorowego statusu grobowca w 2003[35].

Odznaczenia

Wspomnienia imienne w Wehrmachtbericht

Date Oryginalna treść komunikatu Tłumaczenie
2 września 1943 Oberleutnant Nowotny, Führer einer Jagdfliegergruppe, erzielte gestern zehn Luftsiege[40]. Oberleutnant Nowotny, dowódca myśliwskiej grupy bojowej, odniósł wczoraj dziesięć zwycięstw powietrznych.
9 września 1943 Deutsche und rumänische Fliegerverbände unterstützten auch gestern in zahlreichen Einsätzen die Truppen des Heeres. Dabei erzielte Oberleutnant Nowotny, Führer einer Jagdfliegergruppe, seinen 196. bis 200. Luftsieg[41]. Niemieckie oraz rumuńskie siły powietrzne po raz kolejny wspierały żołnierzy wojsk lądowych. Oberleutnant Nowotny, dowódca myśliwskiej grupy bojowej, osiągnął podczas tych działań zestrzelenia od 196. do 200.
16 września 1943 Oberleutnant Nowotny, Führer einer Jagdfliegergruppe, schoß in den beiden letzten Tagen an der Ostfront 12 feindliche Flugzeuge ab und errand damit seinen 215. Luftsieg[42]. Oberleutnant Nowotny, dowódca myśliwskiej grupy bojowej na froncie wschodnim, zestrzelił w ciągu ostatnich dwóch dni 12 nieprzyjacielskich samolotów i osiągnął swoje 215 zwycięstwo.
10 października 1943 Hauptmann Nowotny erhöhte durch acht Abschüsse die Zahl seiner Luftsiege auf 231[43]. Hauptmann Nowotny zwiększył swój bilans zwycięstw o kolejne osiem do 231.
15 października 1943 Hauptmann Nowotny, Gruppenkommandeur in einem Jagdgeschwader, erzielte gestern an der Ostfront den 250. Luftsieg[44]. Hauptmann Nowotny, dowódca myśliwskiej grupy bojowej na froncie wschodnim, odniósł wczoraj swoje 250 zwycięstwo.
9 listopada 1944 Gruppenkommandeur Major Walter Nowotny, Inhaber der höchsten deutschen Tapferkeitsauszeichnung, fand im Luftkampf nach Abschuß seines Gegners den Heldentod. Mit ihm verliert die deutsche Luftwaffe einen ihrer erfolgreichsten Jagdflieger, der insgesamt 258 Luftsiege errungen hat[34]. Dowódca myśliwskiej grupy bojowej Major Walter Nowotny, wielokrotnie odznaczany najwyższymi odznaczeniami za dzielność, zginął śmiercią bohatera podczas walki powietrznej na skutek zestrzelenia przez swojego przeciwnika. Wraz z jego śmiercią Luftwaffe traci jednego z najlepszych pilotów myśliwskich, który uzyskał 258 zwycięstw powietrznych.
  1. Spick 1996, s. 227.
  2. Forsyth 2008, s. 22.
  3. a b Held 1998, s. 48.
  4. Fraschka 1994, s. 113.
  5. a b Held 1998, ss. 15, 17–19.
  6. Held 1998, s. 23.
  7. Held 1998, s. 25.
  8. Williamson 2006, s. 19.
  9. Held 1998, s. 27.
  10. Bergstrom 2007, s. 36.
  11. Bergström and Mikhailov 2000, s. 127.
  12. Weal 2001, s. 46.
  13. Held 1998, s. 41.
  14. Weal 2001, s. 60.
  15. Held 1998, s. 50.
  16. Held 1998, s. 54.
  17. Held 1998, s. 69.
  18. Held 1998, s. 62.
  19. Held 1998, s. 83.
  20. Held 1998, s. 87.
  21. Weal 1995, s. 67.
  22. a b c Weal 2001, s. 102.
  23. a b Held 1998, s. 90.
  24. Fraschka 1989, s. 111, 113.
  25. Held 1998, ss. 108, 114, 118, 122, 124.
  26. Held 1998, ss. 125–134.
  27. Fraschka 1994, ss. 114, 115.
  28. Boehme 1992, ss. 61, 62.
  29. Fraschka 1994, s. 116.
  30. Morgan and Weal 1998, s. 28.
  31. Boehme 1992, s. 63.
  32. Boehme 1992, s. 62.
  33. Forsyth 2008, s. 14.
  34. a b Die Wehrmachtberichte 1939–1945 Band 3. s. 327.
  35. Held 1998, s. 157.
  36. a b c d Scherzer 2007, s. 573.
  37. Patzwall and Scherzer 2001, s. 334.
  38. a b c d e f g h i Berger 1999, s. 250.
  39. Held 1998, s. 130.
  40. Die Wehrmachtberichte 1939–1945 Band 2. s. 553.
  41. Die Wehrmachtberichte 1939–1945 Band 2. s. 556.
  42. Die Wehrmachtberichte 1939–1945 Band 2. s. 563.
  43. Die Wehrmachtberichte 1939–1945 Band 2. s. 579.
  44. Die Wehrmachtberichte 1939–1945 Band 2. s. 582.

Bibliografia

Szablon:Bibliografia start

  • Berger, Florian (1999): Mit Eichenlaub und Schwertern. Die höchstdekorierten Soldaten des Zweiten Weltkrieges (niemiecki). Wien, Austria: Selbstverlag Florian Berger. ISBN 3-9501307-0-5.
  • Bergström, Christer; Mikhailov, Andrey (2000): Black Cross / Red Star Air War Over the Eastern Front, Volume I, Operation Barbarossa 1941, California: Pacifica Military History. ISBN 0-935553-48-7.
  • Bergström, Christer (2007): Barbarossa – The Air Battle: July-December 1941. London: Chervron/Ian Allen. ISBN 978-1-85780-270-2.
  • Boehme, Manfred: JG 7 The World's First Jet Fighter Unit 1944/1945. Atglen, PA, Schiffer Publishing Ltd 1992. ISBN 0-88740-395-6.
  • Fellgiebel, Walther-Peer (2000): Die Träger des Ritterkreuzes des Eisernen Kreuzes 1939–1945. Podzun-Pallas. ISBN 3-7909-0284-5.
  • Forsyth, Robert (2008): Jagdgeschwader 7 'Nowotny'. Osprey Publishing. ISBN 978-1-84603-320-9.
  • Fraschka, Günther (1994): Knights of the Reich. Atglen, Pennsylvania: Schiffer Military/Aviation History. ISBN 0-88740-580-0.
  • Hagen, Hans-Peter (1998): Husaren des Himmels Berühmte deutsche Jagdflieger und die Geschichte ihrer Waffe (niemiecki). Rastatt, Germany: Moewig. ISBN 3-8118-1456-7.
  • Held, Werner (1998): Der Jagdflieger Walter Nowotny Bilder und Dokumente (in German). Stuttgart, Germany: Motorbuch Verlag. ISBN 3-87943-979-6.
  • Morgan, Hugh and Weal, John (1998): German Jet Aces of World War 2. London: Osprey Publishing. ISBN 1-85532-634-5.
  • Obermaier, Ernst (1989): Die Ritterkreuzträger der Luftwaffe Jagdflieger 1939 – 1945 (in German). Mainz, Germany: Verlag Dieter Hoffmann. ISBN 3-87341-065-6.
  • Patzwall, Klaus D.; Veit Scherzer (2001): Das Deutsche Kreuz 1941–1945 Geschichte und Inhaber Band II. (niemiecki). Norderstedt, Germany: Verlag Klaus D. Patzwall. ISBN 3-931533-45-X.
  • Schaulen, Fritjof (2004): Eichenlaubträger 1940–1945 Zeitgeschichte in Farbe II Ihlefeld – Primozic (niemiecki). Selent, Germany: Pour le Mérite. ISBN 3-932381-21-1.
  • Scherzer, Veit (2007): Ritterkreuzträger 1939–1945 Die Inhaber des Ritterkreuzes des Eisernen Kreuzes 1939 von Heer, Luftwaffe, Kriegsmarine, Waffen-SS, Volkssturm sowie mit Deutschland verbündeter Streitkräfte nach den Unterlagen des Bundesarchives (niemiecki). Jena, Germany: Scherzers Miltaer-Verlag. ISBN 978-3-938845-17-2.
  • Spick, Mike (1996): Luftwaffe Fighter Aces. New York: Ivy Books. ISBN 0-8041-1696-2.
  • Weal, John (1998): Focke-Wulf Fw 190 Aces of the Russian Front. Osprey Publishing. ISBN 1-85532-518-7.
  • Weal, John (2001): Jagdgeschwader 54 'Grünherz'. Osprey Publishing. ISBN 1-84176-286-5.
  • Williamson, Gordon (2006): Knight's Cross with Diamonds Recipients 1941–45. Osprey Publishing. ISBN 1-84176-644-5.
  • Helden der Wehrmacht – Unsterbliche deutsche Soldaten. München, Germany: FZ-Verlag GmbH, 2004. ISBN 3-924309-53-1.
  • Die Wehrmachtberichte 1939–1945 Band 2, 1. Januar 1942 bis 31. Dezember 1943. (niemiecki). München: Deutscher Taschenbuch Verlag GmbH & Co. KG, 1985. ISBN 3-423-05944-3.
  • Die Wehrmachtberichte 1939–1945 Band 3, 1. Januar 1944 bis 9. Mai 1945. (niemiecki). München: Deutscher Taschenbuch Verlag GmbH & Co. KG, 1985. ISBN 3-423-05944-3.

Szablon:Bibliografia stop

Linki zewnętrzne

Szablon:Link GA