Wilhelm Kotarbiński

{{{imię i nazwisko}}}
{{{imię i nazwisko org}}}
{{{pseudonim}}}
[[Plik:{{{grafika}}}|240x240px|alt=Ilustracja|{{{opis grafiki}}}]]
{{{opis grafiki}}}
Imię i nazwisko {{{pełne imię i nazwisko}}}
Data i miejsce urodzenia {{{data urodzenia}}}
{{{miejsce urodzenia}}}
Data i miejsce śmierci {{{data śmierci}}}
{{{miejsce śmierci}}}
Narodowość {{{narodowość}}}
Język {{{język}}}
Alma Mater {{{Alma Mater}}}
Dziedzina sztuki {{{dziedzina sztuki}}}
Epoka {{{epoka}}}
Muzeum artysty {{{muzeum artysty}}}
Ważne dzieła

{{{ważne dzieła}}}

[[Plik:{{{faksymile}}}|130x100px|alt=Faksymile|{{{opis faksymile}}}]]
{{{opis faksymile}}}
Odznaczenia
Cesarski i Królewski Order Świętego Stanisława II klasy (Imperium Rosyjskie)

Wilhelm Kotarbiński (ur. 30 listopada 1849 w Nieborowie, zm. 4 września 1921[a] w Kijowie) – polski malarz, którego twórczość zaliczana jest do akademizmu, romantyzmu, symbolizmu i secesji. Brat stryjeczny Miłosza – znanego malarza, rysownika i krytyka sztuki, w wielu źródłach z nim mylony[b] – oraz Józefa Kotarbińskiego – pisarza, krytyka literackiego i teatralnego, aktora teatralnego i filmowego.

Ponieważ Wilhelm Kotarbiński przez ponad 30 lat tworzył na ziemiach należących wówczas do Imperium Rosyjskiego, został tam uznany za Rosjanina – stąd w wielu rosyjskojęzycznych źródłach figuruje jako Wilgielm Aleksandrowicz Kotarbinskij (ros. Вильгельм Александрович Котарбинский)[1] lub Wasilij Aleksandrowicz Kotarbinskij (ros. Василий Александрович Котарбинский), w źródłach ukraińskojęzycznych także jako Wasyl Ołeksandrowycz Kotarbinskyj (ukr. Василь Олександрович Котарбінский). W nowszych publikacjach (od lat 90. XX w.) jest już określany jako malarz polski i ukraiński[2].

Biografia

Dzieciństwo i okres młodzieńczy – warszawski (1849–1871)

Wilhelm Kotarbiński był synem polskiego szlachcica Aleksandra Kotarbińskiego, który w dobrach nieborowskich w ówczesnej guberni warszawskiej piastował stanowisko rachmistrza[3]. Miał dwóch przyrodnich braci: Wincentego (ur. i zm. w 1858) i Aleksandra Wilhelma (zm. w 1896)[c].

Ukończył gimnazjum klasyczne w Warszawie[3]. W latach 1867–1871 kształcił się w Klasie Rysunkowej w Warszawie pod kierunkiem Rafała Hadziewicza[2][3], otwartej w 1865 w miejsce Szkoły Sztuk Pięknych, którą władze rosyjskie zlikwidowały w 1864.

Młodość – okres rzymski (1871–1887)

Dalszemu kształceniu i karierze malarskiej Wilhelma Kotarbińskiego zdecydowanie sprzeciwił się jego ojciec[4][5][6]. Wilhelm pożyczył więc od swego wuja pieniądze i w 1871 wyjechał do Włoch[7] jako stypendysta Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych (w latach 1872–73 otrzymywał rocznie 200 rubli[8]), gdzie do 1875 kontynuował studia na Akademii Świętego Łukasza w Rzymie pod kierunkiem Francesca Podestiego[2][3][4][5][6]. W nauce języka włoskiego pomogła mu znajomość łaciny, której uczył się w szkole średniej[8]. W czasie studiów żył w skrajnej biedzie – w jego tymczasowym lokum były tylko stół, połamane krzesło i pogryziony przez myszy manekin[8]. Sypiał na jedynym prześcieradle, które przywiązywał do nóg odwracanego na noc stołu. Bywało, że nie jadł przez kilka dni, a z głodu zdarzyło mu się ukraść w sklepie bułkę i pić wodę z fontanny (później, gdy jego sytuacja materialna poprawiła się, zwrócił pieniądze sprzedawcy)[8]. Tak złe warunki życia spowodowały, że zachorował wówczas na dur powrotny. Od śmierci uratowali go lekarz o nazwisku Wendt – Niemiec o rosyjskich lub nadbałtyckich korzeniach – oraz dwaj rosyjscy malarze – bracia Aleksander (ur. w 1848) i Paweł (ur. w 1849) Swiedomscy, także mieszkający w Rzymie. Wkrótce początkujący artysta podjął pracę w ich pracowni na Polu Marsowym (dzielnica Campo Marzio) przy Via Margutta 5[8].

Po ukończeniu studiów Wilhelm Kotarbiński rozpoczął karierę malarską, tworząc obrazy o tematyce związanej ze światem antycznym. Powstawały one w jego własnej pracowni przy Via di San Basilio (urządzonej dzięki pomocy braci Swiedomskich)[8], w której także udzielał odpłatnie lekcji młodym adeptom malarstwa, m.in. poznanej w Neapolu Marii Baszkircewej[9][10]. Ponadto Towarzystwo Zachęty Sztuk Pięknych przyznało mu zasiłek w wysokości 500 rubli[3][8]. Pierwsze prace wystawiał wówczas w Rzymie i we Lwowie[10].

W 1880 poznał sławnego wówczas rosyjskiego krytyka sztuki Władimira Stasowa. Na jego prośbę sporządził kopię jednego z XIV-wiecznych rękopisów ze zbiorów Muzeów Watykańskich, co kosztowało go rok pracy[11].

W stolicy Włoch mieszkał do 1887[5][6] lub 1888[2][11]. Zaprzyjaźnił się tam z Henrykiem Siemiradzkim. Z upływem czasu rosło uznanie dla twórczości Wilhelma Kotarbińskiego, co przysporzyło mu protektorów. Jednym z pierwszych był Josip Juraj Strossmayer, biskup Đakova, który w 1875 zakupił dwa jego obrazy: Męczeństwo świętego Kaliksta i Ucieczkę do Egiptu. Wśród innych znanych nabywców dzieł artysty wymienia się Władysława Kościelskiego, kolekcjonera i mecenasa sztuki[3][11].

O opuszczeniu Włoch przez Wilhelma Kotarbińskiego zadecydował zamiar realizacji zamówienia, wspólnie z malarzami rosyjskimi, na wykonanie fresków we wnętrzach soboru św. Włodzimierza w Kijowie. Do udziału w tym przedsięwzięciu zaprosili go bracia Aleksander i Paweł Swiedomscy, z którymi zaprzyjaźnił się w czasie choroby i od których nauczył się języka rosyjskiego[5][6]. Owa przyjaźń zaowocowała też, nieznaną wtedy w światowej sztuce, współpracą artystyczną – postacie niewolników na obrazie Pawła Swiedomskiego Ulica w Pompejach (znajdującego się obecnie w zbiorach Galerii Tretiakowskiej w Moskwie) namalował Wilhelm Kotarbiński[8].

Wiek dojrzały – okres kijowski (1888–1921)

W 1888 artysta ożenił się[3][11] i zakupił majątek Kalsk w dawnym powiecie słuckim Imperium Rosyjskiego (dziś na Białorusi)[2]. Tworzył tam obrazy i freski dla okolicznych kościołów i cerkwi, m.in. dla kościoła w Starczycach w dekanacie słuckim[12]. Do obrazów sam także rzeźbił ramy[3].

Z Kalska wielokrotnie wyjeżdżał do Kijowa. Początkowo wynajmował tam pokoje w hotelu „Kane” (ros. „Кане”) przy ul. Funduklejewskiej 3[d], zaś w późniejszych latach w hotelu „Praga” przy ul. Bolszoj Wołodymirskoj[e], gdzie miał również pracownię[2][5][6][11]. Przez pewien czas mieszkał też przy Andriejewskim Zjeździe – najstarszej ulicy Kijowa, łączącej Miasto Górne z Padołem (Dolnym Miastem), przy której mieszkali także m.in. Michaił Bułhakow, Nikołaj Bierdiajew i Michaił Wrubel (z pochodzenia Polak)[5][6].

Pierwszą dużą zespołową pracą Wilhelma Kotarbińskiego w Kijowie było wykonanie malowideł – wspólnie z Iwanem Selezniowem, Pawłem Swiedomskim i Wiktorem Wasniecowem – w cerkwi pw. św. Aleksandra Newskiego, której budowę w d. Rubeżiws'koji kołoniji (ob. osiedle w rejonie swiatoszyńskim Kijowa) przy ul. Żytomyrs'ke szose (ukr. вулиця Житомирське шосе) ukończono w 1883. Na polecenie władz miejskich cerkiew w 1934 została zamknięta, później uległa zniszczeniu[13].

W latach 1887–1895[14] pracował przy tworzeniu fresków w soborze św. Włodzimierza w Kijowie, wspólnie z uznanymi malarzami rosyjskimi: Michaiłem Niestierowem, Mykołą Pymonenką, braćmi Aleksandrem i Pawłem Swiedomskimi, Michaiłem Wrublem, Wiktorem Wasniecowem i Wiktorem Zamirajłą. Całością prac kierował rosyjski historyk sztuki, krytyk malarstwa i archeolog Adrian Wiktorowicz Prachow. Wilhelmowi Kotarbińskiemu przypisuje się autorstwo fresków nawiązujących tematycznie do Księgi Rodzaju: Stworzenie słońca, księżyca i gwiazd, Stworzenie ryb i ptaków, Stworzenie zwierząt czworonożnych i człowieka, Bóg odpoczywający po stworzeniu człowieka oraz Przemienienie Pańskie[15].
Prawdopodobnie wspólnie z Pawłem Swiedomskim namalował natomiast w nawach bocznych: Wjazd do Jerozolimy, Wieczerzę Pańską, Chrystusa przed Piłatem i Ukrzyżowanie[15]. Maryna Drobotiuk przypisuje wspólnemu autorstwu W. Kotarbińskiego i P. Swiedomskiego łącznie 18 obrazów i wizerunki 84 postaci[13]. Ścisłe ustalenie autorstwa poszczególnych malowideł jest o tyle trudne, iż ich zdecydowana większość nie jest sygnowana[15], a Wilhelma Kotarbińskiego – jako katolika – nie dopuszczono do całkowicie samodzielnej pracy (malował pod bezpośrednim nadzorem P. Swiedomskiego)[13].

Wzorując się na szkicach sporządzonych dla soboru św. Włodzimierza, W. Kotarbiński i P. Swiedomski wykonali także (z pomocą innych artystów z Kijowa) malowidła w wybudowanej w 1883 cerkwi pw. św. Mikołaja Cudotwórcy w Radomyślu[12].

Wilhelm Kotarbiński wykonał też wiele malowideł ściennych i plafonów w salonach rezydencji zamożnych rodów Kijowa, Moskwy i Petersburga[3][12][16], m.in. plafon z czterema scenami nawiązującymi do legend ukraińskich w westybulu kijowskiej rezydencji przedsiębiorcy i filantropa Nikoły Artemijowycza Tereszczenki (dziś gmach zajmuje Narodowe Muzeum Tarasa Szewczenki) oraz dużą dekorację ścienną w kijowskim pałacu przemysłowca Bohdana Iwanowycza Chanenki (dziś gmach Narodowego Muzeum Sztuki im. Bohdana i Warwary Chanenków)[12][17].

W 1890 Wilhelm Kotarbiński przystąpił do Towarzystwa Malarzy Południoworosyjskich, założonego przez Wiktora Wasniecowa, Adriana Prachowa i Iwana Raszewskiego, którego celem było organizowanie w Kijowie corocznych wystaw malarstwa[12].

W 1893 był współzałożycielem, razem z Władysławem Galimskim, Janem Stanisławskim, Eugeniuszem Wrzeszczem i Janem Ursynem-Zamarajewem, Towarzystwa Malarzy Kijowskich[2][3][9]. Statut Towarzystwa przewidywał nie tylko organizowanie wystaw mistrzów malarstwa (także z zagranicy), ale i maskarad oraz rozgrywek w szachy i bilard[18].

W 1897 artysta wstąpił do Kijowskiego Towarzystwa Starożytności i Sztuk (ukr. Київське товариство старожитностей і мистецтв), w które przekształciło się Towarzystwo Zachęty Sztuk (ukr. Товариство заохочень мистецтв)[19].

Szczyt kariery artystycznej Wilhelma Kotarbińskiego przypadł na lata 90. XIX w. – jego twórczość doceniło wówczas wielu krytyków. Stał się też jednym z ulubionych malarzy cara Mikołaja II Romanowa[5][6]. O pracy W . Kotarbińskiego pisał Władimir Ludwigowicz Kign, rosyjski pisarz, krytyk literatury i podróżnik o niemiecko-polskich korzeniach:

Polak Kotarbiński to wielki marzyciel. Lubi marzyć o ważnym i nieważnym, poważnie i żartując. Po obiedzie. W czasie krótkiego odpoczynku od ciągłej pracy. [...] Rosyjski umysł jest ścisły, polski – rozproszony. Rosyjska wyobraźnia potrzebuje realnego podłoża, polska – buja w obłokach. Rosyjski artysta może być idealistą, ale fantastycznym artystą-malarzem, jakich wśród Polaków niemało, nie stanie się nigdy. Kiedy Swiedomski maluje, to pracuje. Kotarbiński – marzy, marzy zawsze, niezmordowanie, w czasie, gdy pracuje i wtedy, gdy odpoczywa.

Władimir Ludwigowicz Kign[20],

Podczas I wojny światowej artysta namalował plakat pt. Kijów – Polsce, pragnąc w ten sposób zachęcić do darowizn na rzecz ludności polskiej[21].

W 1915 Cesarska Akademia Sztuk Pięknych w Petersburgu nadała Wilhelmowi Kotarbińskiemu tytuł akademika „za zasługi w dziedzinie malarstwa” (większość źródeł podaje błędnie, iż miało to miejsce w 1905)[21].

Wilhelm Kotarbiński był też autorem ilustracji do Pisma Świętego.

Do końca życia mieszkał w Kijowie. Przetrwał tam trudne lata rewolucji rosyjskiej 1905 roku, I wojny światowej i rewolucji październikowej, w której wyniku powstała w 1919 Ukraińska Socjalistyczna Republika Radziecka (do 1934 ze stolicą w Charkowie). Prawdopodobnie po zakończeniu działań wojennych w 1918 Wilhelm Kotarbiński zamierzał wrócić do Warszawy i niepodległej już ojczyzny – rozpoczął od spakowania i wysyłki większości swych płócien, jednak nigdy one do Polski nie dotarły; nie doszło także do powrotu samego artysty[2][22].

Zmarł w zapomnieniu i biedzie[23], w pełnej świadomości, w domu Adriana i Emilii Prachowów przy ówczesnej ul. Tr'ochswiatytels'kiej[f] [4][5][6][21]. W ostatnich tygodniach życia opiekowali się nim jego przyjaciel – polski lekarz o nazwisku Jakubski – i córka Adriana i Emilii Prachowów – Helena. Przyczynami śmierci były związana z wiekiem miażdżyca oraz dur rzekomy[21]. Po śmierci został pochowany w nowej części Cmentarza Bajkowego w pierwszej polskiej kwaterze[24].

Twórczość

Nimfa wodna, jeden z najdrożej wycenionych obrazów Kotarbińskiego
W ciszy wieczornej. Zadumana, jeden z najdrożej wycenionych obrazów na polskich aukcjach

Tematyka obrazów Wilhelma Kotarbińskiego obejmowała przede wszystkim sceny biblijne i antyczne (z kręgu starożytnych kultur Egiptu, Grecji, Rzymu i Bliskiego Wschodu) oraz – w dorzałym okresie jego twórczości – także sceny fantastyczne, symboliczne i alegoryczne. Zachowały się także jego nieliczne pejzaże[25].

Przez dziewiętnastowiecznych polskich krytyków malarstwa jego twórczość była często porównywana z obrazami Henryka Siemiradzkiego, z którym zresztą Wilhelm Kotarbiński przyjaźnił się od czasu pobytu w Rzymie. Po śmierci artysty jego dzieła popadły na blisko sto lat w zapomnienie, a wiele z nich uległo zniszczeniu bądź zaginęło w pełnych zamętu latach obu wojen światowych, rewolucji 1905 roku i rewolucji październikowej w Rosji. Zdecydowana większość ocalałych dzieł znajduje się obecnie poza granicami Polski, m.in. w Muzeum Sztuki im. Nykanora Onackiego w Sumach, które w 1920 – w wyniku dokonanej rok wcześniej nacjonalizacji – przejęło kolekcję dzieł sztuki mieszkającego w Kijowie Oskara Hansena – Polaka, dyrektora zarządu spółki Biełgorodzko-Sumskiej Kolei Żelaznej w carskiej Rosji, filantropa, miłośnika i znawcy starożytności[g] [26]. Zainteresowanie nimi powróciło dopiero na przełomie XX i XXI w., czego wyrazem były coraz liczniejsze publikacje na ich temat oraz wysokie ceny osiągane przez obrazy Wilhelma Kotarbińskiego na aukcjach dzieł sztuki[23][27].

Przykładowe ceny obrazów uzyskane na aukcjach zagranicznych[h]:

  • Nimfa wodna – 1 800 000 koron szwedzkich, tj. ok. 753 000 (15 marca 2007, Szwecja)[28]
  • Dziewczyna i anioł – 60 000 franków szwajcarskich, tj. ok. 138 000 zł (21 września 2007, Szwajcaria)[29]
  • Dziewczyna w malwach – 130 000 franków szwajcarskich, tj. ok. 299 000 zł (21 września 2007, Szwajcaria)[30]
  • Dziewczyny w sukniach złotej i różowej – 130 000 franków szwajcarskich, tj. ok. 299 000 zł (21 września 2007, Szwajcaria)[31]
  • Dwie piękności – 72 500 funtów szterlingów, tj. ok. 374 000 (27 listopada 2007, Sotheby's, Anglia)[32]
  • Wieczór na tarasie – 500 000 koron szwedzkich, tj. ok. 188 000 zł (13 marca 2008, Szwecja)[33]
  • Na tarasie – 115 650 funtów szterlingów, tj. ok. 493 000 zł (12 czerwca 2008, Anglia, nabywca rosyjski)[34]

Przykładowe ceny obrazów uzyskane na aukcjach polskich:

  • W Arkadii – 6 800 zł (4 listopada 1990, Dom Aukcyjny „Agra-Art”)[35]
  • W klasztornej ciszy – 11 500 zł (8 grudnia 1996, Dom Aukcyjny „Agra-Art”)[35]
  • W zachodzącym słońcu – 9 000 zł (19 marca 2000, Dom Aukcyjny „Agra-Art”)[35]
  • Błogość – 12 000 zł (29 listopada 2000, Panorama Art Gallery)[36]
  • Ibisy – 100 000 zł (7 listopada 2002, Dom Aukcyjny „Desa Unicum”)[37]
  • Gwiazda wieczorna – 230 000 zł (18 marca 2007, Dom Aukcyjny „Agra-Art”)[35]
  • W ciszy wieczornej. Zadumana – 280 000 zł (18 marca 2012, Dom Aukcyjny „Agra-Art”)[35]
  • Uliczka w Rzymie – 40 000 zł (14 października 2012, Dom Aukcyjny „Agra-Art”)[35]

Obrazy Wilhelma Kotarbińskiego wielokrotnie prezentowano na wystawach dzieł malarstwa – zarówno za życia artysty, jak i współcześnie, m.in. w 1894 we Lwowie (m.in. Rzymska orgia, Śmierć Messaliny, Rzymskie bachanalia i akwarela Rozrywki w starożytnej Grecji, za którą otrzymał złoty medal)[18], w 1895 i 1901 na wystawach Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych w Warszawie, w 1895 na 3. wystawie Kijowskiego Towarzystwa Malarzy w Kijowie[18], w 1896 w Poznaniu[18], w 1898 w Cesarskiej Akademii Sztuk Pięknych w Petersburgu[3][38], w 2002 na wystawie pt. „Kolory tożsamości” w Państwowej Galerii Sztuki w Sopocie[39], w 2003 na wystawie pt. „Wielki Tydzień” w Muzeum Literatury im. Adama Mickiewicza w Warszawie[40], w 2004/2005 na wystawie pt. „Wszystko jest łaską” w Zamku Królewskim w Warszawie[41]. Jego dzieła były ponadto wystawiane w Krakowie, Berlinie i Paryżu[18].

Na przełomie XIX i XX w. moda na twórczość Wilhelma Kotarbińskiego była na tyle duża, że kijowskie wydawnictwo „Razswiet” (d. ros. „Разсвѣтъ”) zdecydowało się w 1914 na publikację reprodukcji obrazów artysty w formie kartek pocztowych[19][42]. Część kartek posiadała dwujęzyczne podpisy (w j. rosyjskim i j. francuskim). Reprodukcję Rzymskiej orgii, wykonaną techniką drzeworytu, zamieścił także niemiecki magazyn „Moderne Kunst”[10].

Technika i cechy malarstwa

Sielanka włoska, olej na płótnie, 138×79,5 cm. Znakomity przykład głównego nurtu twórczości Kotarbińskiego.[43]

Najwybitniejsze dzieła Wilhelma Kotarbińskiego zostały wykonane techniką olejną na płótnie. Jako podobrazia pod farby olejne artysta używał też deski. Malował także na papierze, stosując techniki akwarelowe i lawowanego tuszu. Wiele obrazów powstało jako dekoracja ścienna lub sufitowa w formie panneau i plafonów.
Wilhelm Kotarbiński uprawiał także malarstwo ścienne techniką fresku.

W rzymskim okresie twórczości dzieła artysty charakteryzowały się wyraźnym podporządkowaniem kanonom malarstwa akademickiego. Wyróżniały je: warsztatowa doskonałość artysty, bogata kolorystyka i niuanse światłocieniowe, a także dekoracyjna forma i dbałość o koloryt[44]. O cechach malarstwa Wilhelma Kotarbińskiego krytyk sztuki, malarz i literat Henryk Piątkowski pisał:

[Kotarbiński] jest przede wszystkim kolorystą, w szlachetnym znaczeniu tego słowa, z impulsu, z poczucia wewnętrznego, z potrzeby ducha. Świat przedstawia mu się w postaci plam kolorowych, bardzo barwnych, w harmonijną zlewających się gamę. Wyszukane tony, łagodnie jednoczące się w artystyczną całość, może zbyt fantastyczną gazą osłaniają rzeczywistość.

Henryk Piątkowski, 1895 (cytat za Marcinem Gochem, 2010)[45],

W okresie kijowskim twórczość Wilhelma Kotarbińskiego ewoluowała od akademizmu do symbolizmu, coraz częściej pojawiały się w obrazach wątki fantastyczne i symboliczne, niekiedy łączone z folklorem i ludowymi wierzeniami Ukrainy, a na przełomie wieków, w epoce fin de siècle’u, na takie właśnie dzieła malarskie istniało duże zapotrzebowanie. Artysta zajął się więc głównie zaspokajaniem gustów bogatych mieszczan, malując na zamówienie i wykonując wiele replik swych obrazów, co odbiło się na poziomie artystycznym prac[46]. Według opinii niektórych krytyków Wilhelm Kotarbiński w pierwszych latach XX w. przekształcił się z utalentowanego artysty w realizującego szereg zamówień dekoratora[25][47] i roztrwonił swój talent[47][48]:

Te godne zadumy Freuda symbolistyczne popłuczyny po innych artystach kontrastują z diametralnie odmiennym, idyllicznym światem antyku, ukwieconym, eterycznym, kobiecym, niewinnym do bólu.

Jerzy Wojciechowski, 1996[47] (cytat za Marcinem Gochem, 2010)[48],

Mimo tak miażdżącej krytyki, której poddano późniejsze dzieła artysty, nie sposób im odmówić biegłości warsztatowej, czy kolorystycznej wiruozerii[48], a malarstwo salonowe było ze strony artysty odpowiedzią na panującą wówczas modę:

Wyobrażenia te są nie tyle polskie i szopenowskie, ile są przejawem powszechnej mody na bezcielesne anielice, blade, o przepastnych oczach i długich włosach. Owe zalecające się poetycznością zjawy skutecznie zdominowały ideał kobiecości w sztuce przełomu wieków, sztuce, którą określić można jako umasowioną i popularną odmianę symbolizmu.

Maria Poprzęcka, 1991 (cytat za Marcinem Gochem, 2010)[48],

Dzięki współtworzeniu fresków w soborze św. Włodzimierza w Kijowie Wilhelm Kotarbiński wniósł także swój wkład w odrodzenie malarstwa monumentalnego w sztuce rosyjskiej[15][49].

Twórca sygnował swoje prace najczęściej polskim podpisem (spotyka się sygnatury: „Wilhelm Kotarbiński”, „WKotarbiński”, „W. Kotarbiński”, „Wilhelm / Kotarbiński”, „W. Kotarbińsky”, „Kotarbiński | Roma”), rzadko cyrylicą[50].

Obrazy (wybór)

Wskrzeszenie syna wdowy z Nain
  • Wskrzeszenie syna wdowy z Nain, 1879, olej na płótnie, 149×222 cm; Muzeum Narodowe w Warszawie
  • Uliczka w Rzymie, ok. 1880, olej na desce, 28,5×18 cm
  • Wznoszenie krzyża, ok. 1880, olej na płótnie
  • Wieńczenie poety, 1881; Muzeum Zamoyskich w Kozłówce[51]
  • Zaczarowany ogród, 1882
  • Śmierć Messaliny, przed 1893, olej na płótnie, 300×500 cm; Prywatne Muzeum Duchowych Skarbów Ukrainy
  • Rzymska orgia, 1893, olej na płótnie, 165,5×220 cm; Muzeum Rosyjskie w Sankt Petersburgu
  • Gwiazda wieczorna, ok. 1900, olej na płótnie, 67×151 cm; własność prywatna
  • Ibisy, ok. 1900, olej na płótnie, 119×180 cm
  • Mogiła samobójcy, ok. 1900, olej na płótnie, 138×80 cm; Muzeum Narodowe w Warszawie
  • Pocałunek fali, ok. 1900, olej na płótnie, 300×500 cm; Prywatne Muzeum Duchowych Skarbów Ukrainy
  • W ciszy wieczornej. Zadumana, 1900, olej na płótnie, 151,3×98 cm; własność prywatna
  • Dziewczyna w malwach, 1900, olej na płótnie, 120×62 cm; własność prywatna
  • Portret Emilii Lwowny Prachowej, po 1900, olej na płótnie, 200×126 cm
  • Dama na marmurowej ławce w starożytnym Rzymie, 1909
  • Anioł na cmentarzu, olej na płótnie; kościół pw. św. Stanisława Biskupa Męczennika w Postoliskach[52][53]

Życie prywatne

W 1888, po powrocie z Włoch, Wilhelm Kotarbiński ożenił się z owdowiałą wcześniej kuzynką. Ich ślub odbył się w Warszawie, a po nim zamieszkali w zakupionym przez Wilhelma majątku Kalsk. Z powodu częstych wyjazdów artysty z Kalska do Kijowa małżeństwo stało się z upływem lat fikcją. Ostatecznie żona przeniosła się do swojej posiadłości w pobliżu Wilna, zaś Wilhelm Kotarbiński pozostał w Kijowie[11].

Praca nad freskami w soborze św. Włodzimierza w Kijowie zaowocowała w życiu prywatnym artysty przyjaźnią z Adrianem Prachowem, nadzorującym całość przedsięwzięcia. W końcu XIX w. Wilhelm Kotarbiński coraz częściej gościł w jego mieszkaniu i z upływem lat stał się przyjacielem domu. Udzielał także lekcji malarstwa akwarelowego córce Adriana i Emilii Prachowów – Helenie[10]. Mówiło się nawet, że był beznadziejnie zakochany[5][6] w żonie Adriana Prachowa – Emilii Lwownie Prachowej, pianistce, uczennicy Ferenca Liszta, której salon odwiedzało wówczas wielu artystów[4][5][6]. Za dowód rzekomej miłości uważa się jej portret, namalowany przez artystę po 1900.

W czasie wojny domowej w 1920 hotel „Praga”, w którym artysta wynajmował dwupokojowy apartament, był trzykrotnie zajmowany przez komendanturę Armii Czerwonej. Wojsko usunęło wówczas wszystkich gości, z wyjątkiem Wilhelma Kotarbińskiego. Jednak po kilku rewizjach, których dokonano w apartamencie, Emilia Prachowa uznała, że dalsze jego wynajmowanie jest dla artysty niebezpieczne i zaproponowała mu przeniesienie się na stałe do jej domu przy ul. Tr'ochswiatytels'kiej[f], w którym dotąd tak często gościł. Była już wówczas wdową (mąż zmarł w maju 1916). Ostatnie miesiące życia twórca spędził więc w domu Prachowów[4][5][6].

Spośród malarzy cenił szczególnie Archipa Kuindżego, Wasilija Surikowa i Wiktora Wasniecowa, zaś spośród pisarzy – Fiodora Dostojewskiego i Lwa Tołstoja[19]. Był wielkim miłośnikiem gry w szachy, której poświęcał niemal cały wolny czas, także podczas ciężkiej choroby, niemal do ostatnich chwil życia[18][21].

Całe życie czuł się Polakiem. Gdy Paweł Trietiakow, rosyjski przedsiębiorca, kolekcjoner i mecenas sztuki, chciał kupić jeden z jego obrazów, zażądał od autora zmiany podpisu na płótnie (wykonanego alfabetem łacińskim) na pisany cyrylicą. Mimo że artyście zależało na obecności jego dzieła w Galerii Tretiakowskiej (byłaby to dlań nobilitacja), kategorycznie odmówił słowami:

Ja zawsze tak podpisuję i dla pieniędzy swojego podpisu przerabiać nie będę. Kupuje pan obraz, a nie mój podpis.

Wilhelm Kotarbiński do Pawła Trietiakowa (cytat za Mykołą A. Prachowem, 1958)[19],

Odznaczenia i nagrody

Nagrobek

W końcu XX w., z inicjatywy Wiktorii Radik, prezesa Kijowskiego Narodowościowo-Kulturalnego Stowarzyszenia Polaków „Zgoda”, podjęto poszukiwania mogiły Wilhelma Kotarbińskiego na Cmentarzu Bajkowym w Kijowie, które utrudniał fakt braku w kancelarii cmentarnej jakiejkolwiek wzmianki o pochówku. Udało się jednak odnaleźć skromną, zarośniętą mogiłę z pochylonym metalowym krzyżem[3] oraz tabliczką z napisem w języku rosyjskim: malarz Wilhelm Aleksandrowicz Kotarbiński (ros. художник Вильгельм Александрович Котарбинский).

Pod patronatem „Dziennika Kijowskiego” rozpoczęto wówczas zbiórkę pieniędzy na budowę nowego nagrobka. Środki przekazane m.in. przez Radę Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa pozwoliły na postawienie pomnika nagrobnego z czarnego granitu z polską inskrypcją: Ś.p. Wilhelm Kotarbiński – artysta malarz – 1849–1921[3].

W grudniu 2002 nagrobek poświęcił proboszcz parafii rzymskokatolickiej św. Mikołaja ks. Piotr Dudek w obecności przedstawicieli Ambasady RP w Kijowie, władz kijowskich i tamtejszego środowiska artystycznego oraz licznie przybyłych kijowskich Polaków[3].

W 2012 informowano, iż administracja cmentarza poszukuje krewnych artysty, ponieważ mogiły nikt nie dogląda[5][6].

  1. a b W dostępnych publikacjach podawane są także daty śmierci: 1921/22 i listopad 1922. Przyczyną owych rozbieżności jest zapewne to, iż w Sprawozdaniu Komitetu Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych za rok 1922 podano, że umarł w listopadzie tegoż roku (por. przyp.). Na nagrobku artysty widnieje natomiast rok śmierci 1921, stąd za najbardziej wiarygodną datę przyjęto tę, którą podają w swych publikacjach Maryna Drobotiuk (por. przyp., s. 344) i Marcin Goch (por. przyp., s. 142).
  2. W źródłach (np. Anatolij Szynkarczuk i Siergiej Papieta) wspomina się, że w 1882 ukończył studia na Akademii Sztuk Pięknych w Petersburgu i w związku z tym – konsekwentnie – błędnie przypisuje się Wilhelmowi autorstwo niektórych obrazów Miłosza Kotarbińskiego (m.in. Wulkan Prometeusza, przykuty do skał Kaukazu, omywanych falami, w obecności Siły i Władzy i Chory kniaź Pożarski przyjmuje posłów moskiewskich) oraz związane z tym medale i tytuły, także tytuł akademika, którego wprawdzie Wilhelm dostąpił, ale 10 lat później, w 1915.
  3. Niejasna jest data urodzenia Aleksandra Wilhelma: [„Gazeta Lwowska” z 30 kwietnia 1896 odnotowuje na s. 4 jego śmierć w wieku 49 lat, a zatem musiałby on urodzić się w 1847 i byłby w takim przypadku rodzonym bratem Wilhelma, natomiast w Wielkiej Genealogii Minakowskiego podany jest rok ur. ca 1862, odnoszący się do drugiego syna w drugim związku małżeńskim.
  4. Obecnie ul. Bohdana Chmielnickiego (ukr. вулиця Богдана Хмельницького); zachowany budynek nosi adres Chreszczatyk 40/1.
  5. Obecnie ul. Wołodymyrs'ka (ukr. вулиця Володимирська); zachowany budynek jest częścią hotelu „Sankt-Petersburg” pod adresem ul. Wołodymyrs'ka 36.
  6. a b Ukr. вулиця Трьохсвятительська; obecnie ten odcinek nosi nazwę ul. Desiatynnej (ukr. вулиця Десятинна), a kamienica znajduje się pod numerem 14.
  7. Pragnąc ocalić swą kolekcję, w 1918 Oskar Hansen wywiózł jej znaczną część z Kijowa do Sumów, gdzie mieszkała jego matka. Zbieżność imienia i nazwiska z polskim architektem Oskarem Nikolaiem Hansenem jest przypadkowa.
  8. Wartości transakcji w złotych zaokrąglono do pełnych tysięcy zł wg średnioważonych miesięcznych kursów walut obcych dla miesiąca, w którym odbyła się transakcja.

Przypisy

Szablon:Przypisy-lista

Bibliografia

  • Publikacje książkowe i prasowe
  • Olgierd Budrewicz: Sagi warszawskie, czyli sensacyjne i powszednie, romantyczne i prozaiczne dzieje dziesięciu wielkich rodów warszawskich. Warszawa: Spółdzielnia Wydawnicza „Czytelnik”, 1967.
  • Marcin Goch: Spuścizna artystyczna Wilhelma Kotarbińskiego w zbiorach muzeów Kijowa, w: W. Walczak, K. Łopatecki (red.): Stan badań nad wielokulturowym dziedzictwem dawnej Rzeczypospolitej, t. I. Białystok: 2010, s. 141–152.
  • Maria Kuczyńska. Polska sztuka w muzeum w Sumach. „Kurier Galicyjski”. Nr 12 (160), s. 16–17, 2012-06-29 – 2012-07-16. Marcin Romer – redaktor naczelny. Iwano-Frankiwsk: Mirosław Rowicki, ТзОВ Видавничий Дім «Молода Галичина». ISSN 1996-2304. [dostęp 2013-09-17]. 
  • Jerzy Malinowski: Malarstwo polskie XIX wieku. Warszawa: Wydawnictwo DiG, 2003, s. 396. ISBN 83-7181-290-6.
  • MP. Najstarszy krucyfiks w powiecie. Ciekawa architektura. „Fakty.wwl. Gazeta powiatu wołomińskiego”, s. 1, 2013-03-28. Wołomin. 
  • Odznaczenie. „Gazeta Lwowska”. R. 87 (nr 14), s. 4, 1897-01-20. Lwów. 
  • Henryk Piątkowski: Polskie malarstwo współczesne. Petersburg: 1895.
  • Maria Poprzęcka: Polskie malarstwo salonowe. Warszawa: Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, 1991, s. 191. ISBN 83-221-0584-3.
  • Jerzy Wojciechowski. Talent zagubiony. O Wilhelmie Kotarbińskim. „Art & Business”. 1996 (nr 11 (80)), s. 24–27, 1996-11. Warszawa: Art.&Business Sp. z o.o.. ISSN 0867-3160. 
  • Марина Дроботюк. Вільгельм Олександрович Котарбінський (1849–1921). „Художня культура. Актуальні проблеми: Науковий вісник”. 2010 (7), s. 334–346, 2010. Олександр Федорук. Kijów: Інститут проблем сучасного мистецтва Національної академіі мистецтв України – Издательство «Хімджест». ISSN 1992-5514 (ukr.). [dostęp 2013-09-15]. 
  • Publikacje internetowe

Linki zewnętrzne

Na górę strony

  1. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Goch.141-142
    BŁĄD PRZYPISÓW
  2. a b c d e f g h Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Goch.142
    BŁĄD PRZYPISÓW
  3. a b c d e f g h i j k l m n Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Ziółkowska
    BŁĄD PRZYPISÓW
  4. a b c d e Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Papieta
    BŁĄD PRZYPISÓW
  5. a b c d e f g h i j k l m n Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie aleksyri
    BŁĄD PRZYPISÓW
  6. a b c d e f g h i j k l m n Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Shinkarchuk
    BŁĄD PRZYPISÓW
  7. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Drobotiuk.334-335
    BŁĄD PRZYPISÓW
  8. a b c d e f g h Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Drobotiuk.335
    BŁĄD PRZYPISÓW
  9. a b Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie artinfo170ADS
    BŁĄD PRZYPISÓW
  10. a b c d e f Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Drobotiuk.336
    BŁĄD PRZYPISÓW
  11. a b c d e f Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Drobotiuk.337
    BŁĄD PRZYPISÓW
  12. a b c d e Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Drobotiuk.339
    BŁĄD PRZYPISÓW
  13. a b c d Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Drobotiuk.338
    BŁĄD PRZYPISÓW
  14. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie vlsobor
    BŁĄD PRZYPISÓW
  15. a b c d Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Goch.149
    BŁĄD PRZYPISÓW
  16. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Goch.148
    BŁĄD PRZYPISÓW
  17. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Goch.147
    BŁĄD PRZYPISÓW
  18. a b c d e f Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Drobotiuk.340
    BŁĄD PRZYPISÓW
  19. a b c d Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Drobotiuk.342
    BŁĄD PRZYPISÓW
  20. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Baszmaczok
    BŁĄD PRZYPISÓW
  21. a b c d e Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Drobotiuk.343
    BŁĄD PRZYPISÓW
  22. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Budrewicz
    BŁĄD PRZYPISÓW
  23. a b Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Goch.141
    BŁĄD PRZYPISÓW
  24. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie m-necropol
    BŁĄD PRZYPISÓW
  25. a b Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Goch.143
    BŁĄD PRZYPISÓW
  26. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Kuczyńska
    BŁĄD PRZYPISÓW
  27. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Goch.150
    BŁĄD PRZYPISÓW
  28. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie artyzm.3605
    BŁĄD PRZYPISÓW
  29. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie artyzm.5107
    BŁĄD PRZYPISÓW
  30. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie artyzm.5106
    BŁĄD PRZYPISÓW
  31. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie artyzm.5105
    BŁĄD PRZYPISÓW
  32. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie artyzm.5612
    BŁĄD PRZYPISÓW
  33. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie artyzm.6149
    BŁĄD PRZYPISÓW
  34. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie artyzm.6602
    BŁĄD PRZYPISÓW
  35. a b c d e f Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie agraart
    BŁĄD PRZYPISÓW
  36. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie artinfoADS
    BŁĄD PRZYPISÓW
  37. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie artinfo120AMiRA
    BŁĄD PRZYPISÓW
  38. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Drobotiuk.341
    BŁĄD PRZYPISÓW
  39. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie PGS
    BŁĄD PRZYPISÓW
  40. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie bł //mr
    BŁĄD PRZYPISÓW
  41. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie waw
    BŁĄD PRZYPISÓW
  42. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie LEXX
    BŁĄD PRZYPISÓW
  43. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Desa.179
    BŁĄD PRZYPISÓW
  44. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Goch.144
    BŁĄD PRZYPISÓW
  45. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Goch.145
    BŁĄD PRZYPISÓW
  46. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Goch.145-146
    BŁĄD PRZYPISÓW
  47. a b c Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Wojciechowski
    BŁĄD PRZYPISÓW
  48. a b c d Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Goch.146
    BŁĄD PRZYPISÓW
  49. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Malinowski
    BŁĄD PRZYPISÓW
  50. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie artinfoKA
    BŁĄD PRZYPISÓW
  51. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Muzeum Zamoyskich
    BŁĄD PRZYPISÓW
  52. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie fakty
    BŁĄD PRZYPISÓW
  53. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Lubiak
    BŁĄD PRZYPISÓW
  54. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie GL14
    BŁĄD PRZYPISÓW