Willamette (rzeka)

{{{nazwa}}}
[[Plik:{{{zdjęcie}}}|240x240px|alt=Ilustracja|{{{opis zdjęcia}}}]]
{{{opis zdjęcia}}}
Kontynent Ameryka Północna
Państwo  Stany Zjednoczone
Lokalizacja {{{lokalizacja}}}
Ciek
Długość 301 km
Spadek {{{spadek}}}
Powierzchnia zlewni {{{powierzchnia zlewni}}} km²
Średni przepływ {{{średni przepływ}}} m³/s {{{miejsce przepływu}}}
Źródło
Miejsce {{{źródło: miejsce}}}
Wysokość {{{źródło: wysokość}}}
Współrzędne Nieprawidłowe parametry: {{{{źródło: współrzędne}}}|type:landmark}
Ujście
Recypient {{{ujście: recypient}}}
Miejsce {{{ujście: miejsce}}}
Wysokość {{{ujście: wysokość}}}
Współrzędne Nieprawidłowe parametry: {{{{ujście: współrzędne}}}|type:landmark}
Mapa
Mapa rzeki
{{{opis mapy}}}
Szlak
{{{szlak}}}
Położenie na mapie Ameryki Północnej
Mapa lokalizacyjna Ameryki Północnej
Brak współrzędnych
Nieprawidłowe parametry: {{{{źródło: współrzędne}}}}
Nieprawidłowe parametry: {{{{ujście: współrzędne}}}}

Willamette River − główny dopływ rzeki Kolumbii, dostarczający 12-15% zasobów wodnych Kolumbii. Rzeka ma 301 km długości i w całości znajduje się w północno-zachodnim Oregonie w Stanach Zjednoczonych płynąc w kierunku północnym pomiędzy pasmami Gór Nadbrzeżnych i Kaskadowych. Rzeka i jej dopływy mają swoje źródła w żyznej dolinie Willamette, zamieszkiwanej przez dwie trzecie populacji Oregonu. Znajdują się tu stolica stanu Salem i jego największe miasto Portland. Portland leży u ujścia Willamette do Kolumbii.

Zlewnia Willamette, utworzona przez ruchy litosfery ziemskiej około 35 milionów lat temu, a następnie przeobrażana na skutek aktywności wulkanicznej i erozji, została w znacznym stopniu zmodyfikowana przez katastrofalną powódź glacjalną, jaka miała miejsce na tych terenach pod koniec ostatniego zlodowacenia. Ludzie pojawili się tam ponad 10 tysięcy lat temu. Wtedy, w dolnym biegu rzeki i u jej ujścia, powstały liczne wioski plemienne.

Bogata w osady, których dostarczyła powódź, a do chwili obecnej zasilana przez obfite opady deszczu z zachodnich zboczy Gór Kaskadowych, dolina Willamette jest jednym z najżyźniejszych regionów rolniczych Ameryki Północnej. Z tego powodu stała się w XIX wieku celem pionierów wędrujących wzdłuż oregońskiego szlaku. Rzeka była w owym czasie ważną arterią komunikacyjną, jakkolwiek wodospad, grodzący ją tuż powyżej Oregon City, stanowił poważną przeszkodę dla łodzi. Obecnie wodospad nie stanowi już przeszkody, gdyż rzekę przecina w wielu miejscach ponad pięćdziesiąt mostów.

Główny nurt

Górne dopływy Willamette mają źródła w górach na południe i południowy wschód od Eugene i Springfield. Od zbiegu Middle Willamette i Coast Willamette w pobliżu Springfield, główny nurt rzeki płynie meandrami głównie na północ pokonując odległość 301 km, by wpaść do rzeki Kolumbii. Dwie najbardziej znaczące zmiany biegu rzeki znajdują się w miejscowości Newberg, gdzie Willamette skręca gwałtownie na wschód i około 24 km poniżej tego miasta, gdzie ponownie obiera kierunek północny. W pobliżu ujścia, na północ od śródmieścia Portland, rzeka dzieli się na dwa kanały opływające wyspę Sauvie[1]. Jako wykorzystywane dla celów żeglugowych, kanały te są zarządzane przez rząd federalny Stanów Zjednoczonych. Kanał główny, głębokości 12 m i szerokości 180-580 m[2][3], łączy się z Kolumbią około 163 km powyżej ujścia tej ostatniej do Oceanu. Kanał ten stanowi główną drogę wodną dla portu w Portland i nadrzecznych stref przemysłowych. Mniejsza odnoga rzeki, Multnomah Channel, ma 34 km długości, około 180 m szerokości i 12 m głębokości. Wpada do Kolumbii około 23 km bliżej jej ujścia, w pobliżu miejscowości St. Helens w hrabstwie Columbia[2][3][4][5][6].

Głównymi dopływami, od źródeł Middle i Coast Wilamette do ujścia poniżej Portland, są rzeki McKenzie, Marys, Calapooia, Santiam, Luckiamute, Molalla i Clackamas (prawe) oraz Long Tom, Yamhill i Tualatin (lewe)[7].

Rozpoczynając się na wysokości 134 m n.p.m., główny nurt rzeki opada 130 m pomiędzy źródłami a ujściem, czyli około 0,4 m na kilometr[8]. Spadek jest nieco większy na odcinku od źródeł do Albany niż pomiędzy Albany a Oregon City[9]. U wodospadu pomiędzy West Linn i Oregon City rzeka opada gwałtownie o około 12 m[9]. Na ostatnim, dolnym odcinku spadek jest bardzo niewielki i nadto zakłócany działalnością pływową Oceanu Spokojnego na Kolumbii[9]. Szerokość głównego nurtu Willamette waha się w granicach 100-200 metrów[9].

Dorzecze

Dorzecze Willamette River obejmuje obszar 29 730 km², co stanowi 12% powierzchni Oregonu[10]. Ograniczone od zachodu przez pasmo Gór Nadbrzeżnych i Kaskadowych od wschodu, ma około 290 km długości i 160 km szerokości[10]. Wysokość względem poziomu morza sięga od 3199 m (Mount Jefferson w Górach Kaskadowych[10] do 3 m u ujścia do Kolumbii.

Zapory

Detroit Dam jest największą zaporą wodną w dorzeczu Willamette River

Na dopływach Willamette znajduje się ponad dwadzieścia zapór, nie licząc dziesiątków jazów, śluz i kanałów, które pozwalają lepiej kontrolować niesforną, skłonną do wylewów rzekę.

Jedyną zaporą w głównym nurcie Willamette jest zapora przy Wodospadzie Willamette powyżej Oregon City, niska konstrukcja typu grobli na samej krawędzi wodospadu, która kieruje wodę do turbin hydroelektrowni, papierni i innych zakładów przemysłowych[11]. Kanał żeglowny, ze śluzami pozwalającymi omijać wodospad, powstał w roku 1873[12].

Zapory na głównych dopływach Willamette to głównie duże, kontrolujące poziom wody i dostarczające energii elektrycznej konstrukcje. Trzynaście z nich zostało zbudowanych i jest utrzymywanych przez Korpus Inżynieryjny Armii Stanów Zjednoczonych (USACE) w ramach projektu „Willamette Valley”[13], a 11 z nich produkuje energię elektryczną[14].

Zapory kontrolujące poziom wód, a obsługiwane przez USACE, mogą przypuszczalnie zatrzymać do 27% wylewów Willamette. Używane są do regulacji przepływu rzek, jak również do zapobiegania powodziom i zwiększenia poziomu wód w rzekach późnym latem i jesienią[12][11][15][16]. Zapora Detroit Dam na North Santiam River jest największą z nich. Ma 141 m wysokości i może zgromadzić 561 mln m³ wody[17].

Powodzie

Vanport City w czerwcu 1948

Willamette River często występuje z brzegów. W roku 1861, gwałtowne deszcze i wysokie temperatury, przy znacznie grubszej niż zazwyczaj pokrywie śnieżnej w górnych partiach Gór Kaskadowych, spowodowały największą powódź w historii Willamette River. Jak pisał świadek katastrofy „cała dolina Willamette zniknęła pod wodą”[18]. Od Eugene do Portland tysiące hektarów bogatych gruntów rolnych zostało zniszczonych, a wiele miast w dolinie poważnie ucierpiało. Ta „Wielka Powódź”, jak ją wówczas nazwano, przyniosła ogromne szkody działalności człowieka, bowiem działalność ta miała miejsce w nadrzecznej dolinie, która zapewniała łatwy dostęp do transportu wodnego i najlepsze rolniczo ziemie. Powódź z 1861 roku niosła − w czasie największego nasilenia − 18 000 m³ wody na sekundę, więcej niż Missisipi w czasie powodzi w XXI wieku, czyniąc niezdatnymi do użytku 1430 km² terenów[18][19].

Latem 1866 roku Willamette osiągnęła 6,4 m ponad „najniższym poziomem wody” (patrz:pływy morskie), a były też inne oznaki możliwej powodzi. Wody Kolumbii podniosły się tak, że miasto The Dalles było bliskie zalania[20].

Powódź nawiedziła Willamette zimą roku 1890, kiedy to rzeka gwałtownie przybrała, by zaraz gwałtownie opaść[21][22]. Główna ulica Portland znalazła się całkowicie pod wodą, szlaki komunikacyjne w Górach Kaskadowych zostały poprzecinane, a wiele linii kolejowych trzeba było zamknąć[22].

W latach czterdziestych XX wieku Willamette nadal zalewała dolinę. W grudniu 1942 roku zniszczyła pięć mostów w hrabstwie Lane[23] powodując siedem ofiar śmiertelnych w Portland i zmuszając mieszkańców Eugene do ewakuacji[24][25]. W listopadzie 1946 roku powódź o mniejszej sile dotknęła Corvallis[26], ale w maju 1948 roku potężna fala człkowicie zniszczyła Vanport City zabierając 15 jego mieszkańców[27][28], a w grudniu tego samego roku ledwo uniknęło zalania Salem[29].

Chociaż do połowy stulecia Willamette została uregulowana i zabezpieczona systemem zapór, śluz, kanałów i wałów przeciwpowodziowych, nadal zdarzały się potężne powodzie. Taka powódź, spowodowana przez burze, nastąpiła przed Bożym Narodzeniem 1964 roku. Willamette i inne rzeki wystąpiły z brzegów zalewając blisko 620 km² okolicznych terenów[30]. Przed świtem 21 grudnia Willamette osiągnęła poziom 9 m, wyżej niż wał powodziowy Portland. Zginęło 15 osób, a około 8 tysięcy musiało opuścić swe domy i szukać schronienia gdzie indziej[31].

24 grudnia prezydent Lyndon B. Johnson przyznał pomoc federalną ofiarom powodzi, a Willamette ciągle przybierała[32]. Przez następne dwa dni rzeka opadała, ale 27 grudnia miała 9,1 m, blisko 4 m powyżej stanu alarmowego[33]. Zagrożenie powodziowe utrzymywało się przez cały styczeń 1965 roku[34].

W lutym 1996 roku bardzo obfite, ciepłe deszcze, przygnane przez subtropikalny prąd strumieniowy, uwolniły masy wody z zalegającej dorzecze Willamette pokrywy śnieżnej. W tych warunkach, podobnych tym z roku 1861, Willamette Valley doznała jednej z najkosztowniejszych katastrof w jej dziejach[35], ale zniszczony obszar był mniejszy niż w 1964 roku: około 470 km²[30].

Około 450 betonowych ścian przeciwpowodziowych, które wzniesiono podczas lutowej powodzi (każda ważyła około 2,5 t), usunięto w kwietniu[36]. W październiku zastąpiła je większa, stalowa ściana, która kosztowała miasto około 300 000 USD. Nowa ściana składa się z ruchomych płyt o grubości 6,4 mm i ma być pewniejszym zabezpieczeniem przed powodziami w przyszłości[37].

Historia

Pierwsi mieszkańcy

Willamette przy połączeniu z rzeką Molalla

Przez co najmniej 10 000 lat nad brzegami Willamette i jej dopywów zamieszkiwały liczne plemiona Indian, a wśród nich Kalapuya, Chinookowie i Klakamasowie[38]. Klakamasowie mieszkali w północno-wschodniej części doliny, w większości nad rzeką Clackamas (która od nich wzięła swą nazwę). Terytorium Chinooków objęło − choć nie wiadomo kiedy − całe północne ziemie dorzecza aż po rzekę Kolumbię. Nazwa doliny i rzeki, Willamette, jest autochtonicznego pochodzenia i stanowi zapis nazwy głównej wioski Klakamasów w języku francuskim[7]. Języki tubylcze Oregonu były z sobą spokrewnione[39], więc nazwa mogła być także wywiedziona z dialektu Indian Kalapuya[40].

W połowie XIX wieku plemię Kalapuya liczyło od dwóch do trzech tysięcy osób podzielonych na kilka (8-16) grup[41]. Klakamasów było w tym czasie nie więcej niż 1800[42]. U.S. Census Bureau przyjmuje, że populacja Chinooków sięgała 5000 głów[43], choć nie wszyscy Chinookowie mieszkali w dolinie Willamette[44]. Populacja Indian doliny w omawianym okresie nie przekraczała 15 000 osób[7].

Tubylcze ludy żyjące nad rzeką Willamette prowadziły różny tryb życia. Te z dolnego biegu rzeki, bliżej wybrzeża Pacyfiku, żyły najczęściej z rybołówstwa. Najważniejszą dla nich rybą był łosoś, który stanowił istotny element wymiany z handlarzami futer. Plemiona z górnego biegu rzeki również łowiły łososie i pstrągi, często budując tamy na dopływowych strumieniach, ale zajmowały się głównie uprawą roli. Ogólnie rzecz biorąc plemiona doliny Willamette prowadziły osiadły tryb życia. Chinookowie mieszkali w dużych, drewnianych chatach[45], praktykowali niewolnictwo i mieli dobrze zorganizowany system kastowy[45]. Plemiona z południa były w większości wędrowne, przemieszczając się z miejsca na miejsce wraz ze zmianami pór roku. Znane były z kontrolowanego wypalania łąk i zagajników dla zyskania terenów pod uprawę roślin (szczególnie kamasji)[46].

Handlarze futer

Rzeka Willamette po raz pierwszy pojawiła się w zapiskach brytyjskiego porucznika Williama Broughtona, uczestnika ekspedycji George'a Vancouvera[12]. Od XVIII do połowy XIX wieku na północnych wybrzeżach Oceanu Spokojnego i na uchodzących doń rzekach kwitł handel futer, przy czym traperzy (głównie kanadyjscy Francuzi) pracowali dla Kompanii Zatoki Hudsona i Kompanii Północno-Zachodniej, polując głównie na bobry i wydry. Futra tych zwierząt osiągały zawrotne ceny tak w Stanach Zjednoczonych i w Kanadzie, jak i w Europie i na Dalekim Wschodzie, ze względu na swą „gęstość, połysk, luksusowy wygląd i nieprzepuszczalność wody”[47]. W tym czasie powstał szlak Oregon-Kalifornia. Droga ta, o długości prawie 1000 km, zaczynała się u ujścia Willamette w okolicach dzisiejszego Portland i biegła przez dolinę Willamette, Góry Kaskadowe i Góry Siskiyou, by przez Dolinę Sacramento dotrzeć do San Francisco[48].

XIX wiek

W roku 1805 Ekspedycja Lewisa i Clarka przebyła wiele tysięcy kilometrów, by skartować i zbadać niedawno pozyskane Terytorium Luizjany i Krainę Oregonu, zamieszkiwane przez północnoamerykańskich Indian i nielicznych osadników z Francji i Wielkiej Brytanii. Ekspedycja pokonała wprawdzie rzekę Kolumbia w górę i w dół jej biegu, ale nie dostrzegła szerokiego ujścia Willamette, jednego z największych dopływów Kolumbii. Dopiero w kwietniu 1806 roku inny badacz, William Clark, opierając się na informacjach uzyskanych od tubylców, odkrył ją dla Europejczyków. Kolejna wyprawa, sponsorowana przez władze, przemierzyła dolinę Willamette w roku 1841, podróżując wzdłuż pasma Siskiyou. Jej członkowie odnotowali, że Indianie łowią w wodospadzie na Willamette znaczne ilości łososia[49].

W połowie XIX wieku żyzna gleba, ciepły klimat i bogactwo ryb w rzekach doliny Willamette zaczęły przyciągać coraz większe ilości osadników ze wschodu Stanów Zjednoczonych[50]. Wielu z nich wędrowało szlakiem oregońskim, który zaczynał się w Independence (Missouri), a kończył w wielu różnych miejscach przy ujściu Willamette River. Chociaż ludzie wędrowali do Oregonu od roku 1836, migracja na wielką skalę rozpoczęła się dopiero w 1843 roku, kiedy na szlak ruszyło blisko tysiąc pionierów. W ciągu następnych 25 lat około 500 000 ludzi przemierzyło szlak oregoński[50].

Oregon City ok. 1867; w tle wodospad

W latach dwudziestych XIX wieku u stóp Wodospadu Willamette powstała osada Oregon City. Prawa miejskie otrzymała w roku 1844, stając się tym samym pierwszym miastem na zachód od Gór Skalistych. John McLoughlin, przedstawiciel Kompanii Zatoki Hudsona, był jednym z założycieli miasta[51]. McLoughlin starał się przekonać rząd brytyjski (wciąż sprawujący władzę nad tym obszarem), by dopuścił do osadzania się Amerykanów, co było wbrew polityce Kompanii[52]. Oregon City prosperowało dzięki papierni napędzanej wodami Wodospadu Willamette, ale jednocześnie wodospad tworzył nieprzekraczalną barierę dla żeglugi rzecznej[53].

Gdy w roku 1851 powstało Portland, szybko stając się największym miastem Oregonu, Oregon City zaczęło powoli tracić znaczenie jako gospodarczy i polityczny ośrodek stanu. W latach pięćdziesiątych na Willamette pojawiły się parowce, które jednak nie mogły pokonać wodospadu[54]. W rezultacie żegluga na Willamette była podzielona na dwa odcinki: dolny, 43-kilometrowy z Portland do Oregon City − który zapewniał łączność z systemem żeglugowym rzeki Kolumbia − i górny na całej niemal długości Willamette[55]. Każda łódź, której właściciel uważał za niezbędne przebycie wodospadu, musiała być przenoszona. To doprowadziło do powstania kilku firm specjalizujących się w przenoszeniu jednostek pływających[56]. W roku 1873 wybudowano omijający wodospad kanał żeglugowy ze śluzami, co ułatwiło nawigację pomiędzy dolnym i górnym odcinkiem rzeki. Obecnie kanał jest rzadko używany.

W latach pięćdziesiątych XIX wieku osadnicy, poszukujący nowych ziem pod uprawę, zaczęli wkraczać na tereny indiańskie. W dolinach rzek Umpqua i Rogue dochodziło do starć, co skłoniło władze stanowe do usunięcia Indian siłą[57]. W 1855 roku Joel Palmer, prawnik z Oregonu, wymusił na plemionach z doliny Willamette zawarcie traktatu, na mocy którego Indianie oddali swe ziemie białym, po czym zostali osadzeni w rezerwacie[58].

Współczesność

Do roku 1910 na rzekach zlewni Willamette zbudowano 15 dużych i wiele mniejszych zapór, zaś trzynaście z nich jest zarządzanych i utrzymywanych przez Korpus Inżynieryjny Armii Stanów Zjednoczonych (USACE). Przy większości zapór istnieją elektrownie wodne, a jeziora zaporowe, będące miejscem rekreacji, pozwalają kontrolować bieg rzeki i zapobiegać powodziom.

W roku 1998 Willamette została uznana przez prezydenta Billa Clintona za jedną z czternastu rzek amerykańskiego dziedzictwa[59].

Flora i fauna

Rybołów jest często widywany nad rzeką Willamette.

W ciągu minionych stu pięćdziesięciu lat nad brzegami rzeki Willamette nastąpiły ogromne zmiany; wytrzebiono lasy nadbrzeżne pokrywające w roku 1850 około 90% szerokiego na ponad 100 m pasa wybrzeża[60]. W roku 1990 jedynie 37% tego obszaru było zadrzewione; cała reszta została oddana pod uprawy lub ustąpiła zabudowie[60]. Istniejące lasy zawierają duże skupiska takich drzew, jak topola kalifornijska, wierzba i klon wielkolistny[9].

Centrum doliny – dawniej porośnięte trawami preriowymi i wolno stojącymi dębami, sosnami żółtymi i kępami innych drzew – obecnie jest niemal całkowicie wykorzystywane rolniczo. Choina zachodnia i żywotnik olbrzymi to główne gatunki drzew lasów porastających wschodnie, względnie suche zbocza Gór Nadbrzeżnych. Wilgotne lasy na zachodnich stokach Gór Kaskadowych zdominowane są przez świerk biały i sekwoję wieczniezieloną[9].

W wodach dorzecza Willamette, mimo zanieczyszczeń generowanych przez miasta i uprawy, żyje trzydzieści jeden miejscowych gatunków ryb, w tym kilka odmian troci, pstrągów, łososi (jak np. czawycza czy keta), czukuczanowatych, a także minóg rzeczny i jesiotr ostronosy. Wśród dwudziestu dziewięciu gatunków napływowych można wymienić suma, okonia i karpia.

Oprócz ryb i osiemnastu gatunków gadów i płazów w dolinie żyje sześćdziesiąt dziewięć gatunków ssaków, w tym m.in. bobry kanadyjskie i wydry rzeczne oraz ponad sto pięćdziesiąt gatunków ptaków, jak bielik amerykański, pluszcz meksykański, rybołów amerykański, czy kaczka kamieniuszka[61].

Willamette River przepływająca przez Portland, największe miasto stanu Oregon.
Willamette River przepływająca przez Portland, największe miasto stanu Oregon.
  1. Benke i in. 2005 ↓, s. 618.
  2. a b Oregon Atlas & Gazetteer. DeLorme Mapping, 1991, s. 41–43, 47–48, 53, 59–60, 66. ISBN 0-89933-235-8.
  3. a b Bureau of Planning and Sustainability: Willamette River Dredged Material Management Plan Project. [dostęp 2010-06-07].
  4. U.S. Geological Survey: United States Geological Survey Topographic Map. [dostęp 2010-06-29].
  5. Multnomah Channel. s. 30. [dostęp 2011-09-14].
  6. Background Project. W: Columbia River Project—Columbia River Channel Improvement Reconsultation Project [on-line]. 28 lutego 2001. [dostęp 2010-06-07].
  7. a b c Bright 2004 ↓, s. 567.
  8. Willamette River. W: Geographic Names Information System [on-line]. 28 listopada 1980. [dostęp 2010-06-25]. Źródło Google Earth
  9. a b c d e f Benke i in. 2005 ↓, s. 617.
  10. a b c Benke i in. 2005 ↓, s. 616.
  11. a b Willamette Falls Hydroelectric Project, Oregon. [dostęp 2010-06-06].
  12. a b c Willamette River Recreation Guide. grudzień 2007. s. 1–3, 10.. [dostęp 2010-07-07].
  13. Willamette BiOp. [dostęp 2012-07-26].
  14. Willamette Basin Reservoirs. [dostęp 2011-09-15].
  15. About Our Willamette Valley Locations. [dostęp 2012-07-26].
  16. U.S. Geological Survey: USGS Topo Maps for United States. ACME Mapper. [dostęp 2010-06-07].
  17. Bob Reinhardt: Detroit Dam. W: The Oregon Encyclopedia [on-line]. [dostęp 2010-06-07].
  18. a b Cain Allen: The Great Flood of 1861. W: The Oregon History Project [on-line]. Oregon Historical Society, 2004. [dostęp 2010-06-06].
  19. Mississippi River Anatomy: How Much Water Does the Mississippi Handle?. America's Wetland Foundation. [dostęp 2013-08-27].
  20. News of the Day: General News. „The New York Times”, 1 lipca 1866. [dostęp 2011-07-02]. 
  21. The Floods and the Storm. , s. 1, 9 lutego 1890. [dostęp 2011-07-023]. 
  22. a b Oregon's Great Floods. „The New York Times”, 7 lutego 1890. [dostęp 2011-07-02]. 
  23. Floods Wash Out Oregon Bridges. „The Vancouver Sun”, s. 1, 1 grudnia 1942. [dostęp 2011-07-02]. 
  24. Lower River Areas Hit by Flood Crest. „The Register-Guard”, s. 1, 2 stycznia 1943. Eugene, Oregon. [dostęp 2011-07-02]. 
  25. Flood Peril Wanes in Ohio Valley. „Reading Eagle”, s. 1, 18, 1 stycznia 1943. Reading, Pennsylvania. [dostęp 2011-07-02]. 
  26. Willamette River Is Nearing Crest of Flood Stage. „The Spokesman-Review”, s. 2, 28 listopada 1946. Spokane, Washington. [dostęp 2011-07-02]. 
  27. Delta Park. [dostęp 2013-08-26].
  28. Hall Landon. After the Flood: Portland State Pays Tribute to Vanport Pioneers. „Daily Record”, s. B3, 4 października 2001. Ellensburg, Washington. [dostęp 2013-08-26]. 
  29. River Flood Waters Reach Oregon Capital. „Telegraph Herald”, s. 16, 14 grudnia 1948. Dubuque, Iowa. [dostęp 2011-07-02]. 
  30. a b S. Gregory, L. Ashkenas, S. Jett, R. Wildman: Flood Inundations/FEMA Floodplains: Floods and Floodplains in the Willamette River. W: Willamette River Basin Atlas (2nd edition) [on-line]. [dostęp 2010-06-06].
  31. Portland Threatened by Rampaging River. „Tri-City Herald”, s. 20, 21 grudnia 1964. Kennewick, Washington. [dostęp 2011-06-29]. 
  32. Floods Spoil Holiday in Oregon. „The Spokesman-Review”, s. 2, 25 grudnia 1964. Spokane, Washington. [dostęp 2011-06-29]. 
  33. Portland Gets Reprieve from a Big Flood Threat. „The Nevada Daily Mail”, s. 1, 27 grudnia 1964. Nevada, Missouri. [dostęp 2011-06-29]. 
  34. 1000 Flee Flood in Northwest; Nation Shivers. „The Pittsburgh Press”, s. 1, 30 stycznia 1965. [dostęp 2011-07-02]. 
  35. George H. Taylor: The Great Flood of 1996: Its Causes and a Comparison to Other Climate Events. listopad 1996. s. 2. [dostęp 2011-08-03].
  36. Flood Wall Comes Down Today in Portland. „The Register-Guard”, s. 3C, 1 kwietnia 1996. Eugene, Oregon. [dostęp 2011-06-26]. 
  37. Flood Wall Readied for Next Time. „The Register-Guard”, s. 5C, 14 października 1996. Eugene, Oregon. [dostęp 2011-06-27]. 
  38. Ronald Spores. Too Small a Place: The Removal of the Willamette Valley Indians, 1850–1856. „American Indian Quarterly”. 17 (2), s. 172, 1993. DOI: 10.2307/1185526. 
  39. Campbell 1997 ↓, s. 120.
  40. A Bridge Too Far Along to Be Renamed. „The Register-Guard”, s. B1, 18 marca 2010. Eugene, Oregon. [dostęp 2011-07-29]. 
  41. Thornton 1990 ↓, s. 125.
  42. Clackamas Indians. W: National Geographic [on-line]. 1996. [dostęp 2010-06-06].
  43. Snipp 1989 ↓, s. 344.
  44. Ruby i Brown 1976 ↓, s. 4.
  45. a b Ruby i Brown 1976 ↓, s. 16.
  46. Deur i Turner 2005 ↓, s. 220.
  47. Mackie 1997 ↓, s. 115.
  48. Engeman 2009 ↓, s. 63.
  49. Wilkes 1845 ↓, s. 341–374.
  50. a b Meinig 1998 ↓, s. 71.
  51. Samson 2010 ↓, s. 125.
  52. Holman 1907 ↓, s. 96–97.
  53. McArthur 2003 ↓, s. 102.
  54. Gulick 2004 ↓, s. 28–29.
  55. Gulick 2004 ↓, s. 22.
  56. Timmen 1973 ↓, s. 14, 17, 27.
  57. Edwards i Schwantes 1986 ↓, s. 61.
  58. Edwards i Schwantes 1986 ↓, s. 62.
  59. American Heritage Rivers News. 19 listopada 2009. [dostęp 2011-o7-22].
  60. a b Benke i in. 2005 ↓, s. 619.
  61. Benke i in. 2005 ↓, s. 620-621.

Bibliografia

  • Arthur C. Benke (red.), Colbert E. Cushing (red.), Jack A. Stanford, Stanley V. Gregory, Richard F. Hauer, Eric B. Snyder: Rivers of North America: Columbia River Basin. Burlington, Massachusetts: Elsevier Academic Press, 2005. ISBN 0-12-088253-1.
  • William Bright: Native American Placenames of the United States. Norman, Oklahoma: University of Oklahoma Press, 2004. ISBN 0-8061-3576-X.
  • Lyle Campbell: American Indian Languages. New York: Oxford University Press, 1997. ISBN 0-19-509427-1.
  • Douglas Deur, Nancy J. Turner: Keeping it Living: Traditions of Plant Use and Cultivation on the Northwest Coast of North America. Seattle: University of Washington Press, 2005. ISBN 0-7748-1267-2.
  • G. Thomas Edwards, Carlos A. Schwantes: Experiences in a Promised Land: Essays in Pacific Northwest History. Seattle: University of Washington Press, 1986. ISBN 0-295-96328-X.
  • Richard H. Engeman: The Oregon Companion: A Historical Gazetteer of the Useful, the Curious, and the Arcane. Portland: Timber Press, 2009. ISBN 0-88192-899-2.
  • Bill Gulick: Steamboats on Northwest Rivers. Caldwell, Idaho: Caxton Press, 2004. ISBN 0-87004-438-9.
  • Frederick Van Voorhies Holman: Dr. John McLoughlin, the Father of Oregon. Cleveland: A. H. Clark Company, 1907. ISBN 1-131-13770-1.
  • Richard S. Mackie: Trading Beyond the Mountains: the British Fur Trade on the Pacific 1793–1843. Vancouver: UBC Press, 1997. ISBN 0-7748-0613-3.
  • Lewis A. McArthur: Oregon Geographic Names. Portland: Oregon Historical Society Press, 2003. ISBN 0-87595-277-1.
  • D.W. Meinig: The Shaping of America: A Geographical Perspective on 500 Years of History. T. III: Transcontinental America, 1850–1915. New Haven, Connecticut: 1998. ISBN 0-300-08290-8.
  • Robert H. Ruby, John A. Brown: The Chinook Indians: Traders of the Lower Columbia River. Norman, Oklahoma: University of Oklahoma Press, 1976. ISBN 0-8061-2107-6.
  • Karl Samson: Frommer's Oregon. Hoboken, N.J.: Wiley-Blackwell, 2010. ISBN 0-470-53771-X.
  • C. Matthew Snipp: American Indians: The First of This Land. New York: Russell Sage Foundation, 1989. ISBN 0-87154-822-4.
  • Franz Stenzel: Cleveland Rockwell: Scientist and Artist, 1837–1907. Portland: Oregon Historical Society, 1972. ISBN 0-87595-037-X.
  • Russell Thornton: American Indian Holocaust and Survival: A Population History Since 1492. Norman: University of Oklahoma Press, 1990. ISBN 0-8061-2220-X.
  • Fritz Timmen: Blow for the Landing. Atglen, Pennsylvania: Schiffer, 1973.
  • Charles Wilkes: Narrative of the United States' Exploring Expedition, During the Years 1838-1842: Condensed and abridged. London: Whittaker and Co, 1845.

Szablon:Link FA