Wróbel blady

Wróbel blady
Passer diffusus[1]
(A. Smith, 1836)
Ilustracja
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada ptaki
Podgromada Neornithes
Nadrząd ptaki neognatyczne
Rząd wróblowe
Podrząd śpiewające
Rodzina wróble
Rodzaj Passer
Gatunek wróbel blady
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[2]
Status iucn3.1 LC pl.svg

Wróbel blady (Passer diffusus) – gatunek ptaka z rodziny wróbli. Występuje w Afryce Południowej; północna granica zasięgu przebiega przez Angolę, Zambię i Tanzanię. Nie jest zagrożony wyginięciem.

Taksonomia

Po raz pierwszy gatunek opisał Andrew Smith w 1836. Holotyp pochodził z okolicy na północ od Oranje[3], zidentyfikowanej jako okolice miasta Kuruman (Prowincja Przylądkowa Północna, Południowa Afryka)[4]. Autor nadał nowemu gatunkowi nazwę Pyrgita diffusa[3]. Obecnie (2019) Międzynarodowy Komitet Ornitologiczny umieszcza wróbla bladego w rodzaju Passer. Wyróżnia 4 podgatunki[5], podobnie jak autorzy HBW. Podgatunek P. d. mosambicus van Someren, 1921 bywa czasem uznawany za podgatunek wróbla siwogłowego (P. griseus)[4], z którym wróbel blady ogółem bywał uznawany za jeden gatunek, przykładowo w Check-list of birds of the world (1962)[6]. Status podgatunku P. d. stygiceps Clancey, 1954 również niejasny. Sugerowano, że mogą to być ciemniejsze osobniki podgatunku nominatywnego, u którego przedstawicieli klinowo zachodzi zmiana ubarwienia lub są to hybrydy P. d. stygiceps i P. griseus ugandae. Potrzebne są dalsze badania na temat granic zasięgów tych dwóch taksonów[4].

Podgatunki i zasięg występowania

IOC wyróżnia następujące podgatunki[5]:

  • P. d. luangwae Benson, 1956[7] – dolina górnej Luangwy, wschodnia Zambia[4] (między równoleżnikami 11°45'S i 12°37'S[8])
  • P. d. mosambicus van Someren, 1921[9] – północno-wschodnia Zambia i północny Mozambik[4], Zanzibar i Pemba[8]
  • P. d. diffusus (Smith, A, 1836[3]) – zachodnia i południowa Angola na wschód po południowo-zachodnią i południową Zambię, na południe po Namibię (poza północno-zachodnią częścią), Botswanę, zachodnie Zimbabwe i zachodnią Południową Afrykę (z wyjątkiem większości południowo-zachodniej części)[4]; zasięg w drugiej połowie XX wieku poszerzał się, pod koniec lat 80. sięgał równoleżnika 32°S na północy i na zachód po południk 23°E[8]
  • P. d. stygiceps Clancey, 1954[10] – południowo-wschodnia Zambia, południowe Malawi, północne i wschodnie Zimbabwe, centralny i południowy Mozambik, północno-wschodnia i wschodnia Południowa Afryka, Eswatini i Lesotho[4]

Morfologia

Długość ciała wynosi 15-16 cm, masa ciała 20-29,6 g[4] według autorów HBW; inne źródło podaje średnią masę ciała 25,3 g i zakres 15–39,5 g (219 osobników z Prowincji Przylądkowej Wschodniej)[11]. Wymiary szczegółowe podane w milimetrach przedstawiono w poniższej tabeli:

(a) – wymiary dla osobników pochodzących z Namibii lub Angoli, (b) – wymiary u osobników pochodzących z Natalu:

Ptaki obydwu płci upierzone są podobnie[8]; według wyników jednego z badań (prowadzonych w Namibii na P. d. diffusus) ustalenie płci nawet u ptaka trzymanego w ręce jest niemożliwe po samym wyglądzie[12]. Czoło, ciemię, przód głowy i boki szyi jasnopopielate. Kantarek i obszar wokół oka, zachodzący nieco na pokrywy uszne, są ciemnoszare. Płaszcz i górna część grzbietu szarobrązowe, na barkówkach, w niższej części grzbietu i kuprze barwa ta przechodzi w czerwonobrązową lub jasnokasztanową. Pokrywy nadogonowe brązowe, niekiedy z jasnymi płowobrązowymi krawędziami. Ogon dość długi, ma kształt prostokątny, jest obrzeżony jasnobrązowo. Pokrywy skrzydłowe mniejsze i nasada średnich mają identyczną barwę jak barkówki. Końcówki wewnętrznych pokryw skrzydłowych średnich mają szerokie białe krawędzie, niekiedy są całkowicie białe. Pokrywy skrzydłowe większe ciemnobrązowe z szerokimi jasnokasztanowymi krawędziami. Skrzydełko i pokrywy pierwszorzędowe ciemnobrązowe z wąskimi płowobrązowymi krawędziami. Lotki ciemnobrązowe, te I rzędu z szerokimi brązowymi lub płowobrązowymi krawędziami, te II i III rzędu – z szerszymi. Broda i gardło białe, kontrastujące z szarą piersią i bokami, nieco jaśniejszym brzuchem, okolicami kloaki i pokrywami podogonowymi. Dziób krótki i gruby, szczęki nieco wygięte. W sezonie lęgowym ma barwę czarną lub bardzo ciemnobrązową, poza nim – szarobrązową z żółtą nasadą żuchwy[8] (inne źródło opisuje go jako barwę rogową w różowawym odcieniu[13]). Nogi i stopy szarobrązowe, czasem nieco różowawe[8]. Tęczówka brązowa[14].

Przedstawiciele podgatunku P. d. mosambicus wyróżniają się ciemniejszym i intensywniejszym ubarwieniem. Osobniki z podgatunku P. d. luangwae cechują się upierzeniem pośrednim między wróblem siwogłowym a P. d. diffusus. Względem wróbli bladych innych podgatunków są mniejsze i mają dellikatniejsze dzioby. Reprezentanci P. d. stygiceps mają ciemniejsze upierzenie, które u wróbli bladych różni się w poszczególnych środowiskach zgodnie z regułą Glogera[8].

Ekologia i zachowanie

Wróble blade zasiedlają głównie otwarte zadrzewienia akacji, często w pobliżu ludzkich siedlisk. Choć odwiedzają same zabudowania, nie są tak związane z ludźmi jak wróble siwogłowe. Prawdopodobnie wynika to z nachodzenia się ich zasięgu z tym wróbli czarnogłowych (P. melanurus), które są lepiej przystosowane do ludzkich siedlisk i rywalizują z wróblami bladymi o miejsca lęgowe[8]. Pierwotnym środowiskiem życia wróbli bladych były skupiska akacji i szerokolistnych drzew oraz inne formacje z udziałem drzew (między innymi miombo). Zajęcie przez nie innych środowisk wynika głównie z komensalizmu z ludźmi i przystosowania się do życia wśród obcych roślin w ich siedliskach[15]. Pojawiają się między innymi na obrzeżach plantacji[16] i w ogrodach[12]. W Malawi na południe od jeziora Niasa wróble blade występują niemal wyłącznie w zadrzewieniach Colophospermum mopane, podobnie jak w dolinie rzeki Luangwa[8].

Przeważnie wróble blade przebywają w parach, choć poza sezonem lęgowym mogą łączyć się w małe stada; prawdopodobnie są to głównie grupy rodzinne. To dość skryte ptaki. Podczas żerowania dołączają się do wróbli domowych (P. domesticus) i czarnogłowych, lecz są to ich konkurenci przy zajmowaniu miejsc gniazdowania[8]. Współwystępują także z wróblami rdzawymi (P. motitensis)[15]. Wróble blade żerują na ziemi, poza tym większość czasu spędzają na drzewach[8]. Prócz skakania również chodzą[8][13], co jest nietypowe dla wróbli ogółem[8]. Prowadzą osiadły tryb życia, podejmują najwyżej lokalne wędrówki[8][4]. Pożywieniem wróbli bladych są nasiona roślin zielnych (w tym traw; poza tym nasiona Alternanthera i Boerhavia repens[16]) i owady[8], zjadają również pąki i jagody[4] (kolcowój, Lycium i Ficus bussei[16]). Przynajmniej do końca lat 90. XX wieku nie zbadano dokładnie składu pokarmu tych ptaków. Obserwowano jak spijają nektar z aloesów dwóch gatunków[8]Aloe marlothii i Aloe greatheadii[16].

Wróble blade są raczej cichymi ptakami. Ich głos kontaktowy to powtarzane chirp lub chirrup, miększy i bardziej melodyjny niż ćwierkanie wróbli domowych. Serie różnorodnych głosów zwykle będących kontaktowymi mogą zostać połączone tworząc pień[8], prostą i powolną[13]. McLean (1984) zapisał go jako chirrip cheeu chiriritit cheeu; pieśń ma być metalicznie brzmiąca, wydawana cieńszym i wyższym głosem niż podobne dźwięki u wróbli innych gatunków[8]. W locie wróble blade odzywają się nosowym zeeec lub zeeut. Alarmują krótkim (około 0,5 s) trajkoczącym głosem zapisywanym przykładowo jako churrit'ti'tit[13].

Pierzenie następuje po sezonie lęgowym. Na Zanzibarze jest to okres od lipca do listopada[8].

Lęgi

Wróbel blady zaglądający do dziupli wąsala, Park Narodowy Marakele, Limpopo, RPA

Lęgi stwierdzano we wszystkich miesiącach roku, pora ich wyprowadzania odpowiada lokalnemu występowaniu deszczów[4]. Szczytowa aktywność lęgowa przypada na lato. W południowej części Afryki Południowej ma ona wyraźniej sezonowy charakter, niż w północno-wschodniej części tego regionu[15]. W Malawi lęgi odnotowywano od grudnia do lipca, w Zambii – od stycznia do kwietnia, w Zimbabwe – od września do maja (okazjonalnie czerwca), w Mozambiku – od października do marca, w Południowej Afryce – od listopada (okazjonalnie od września) do marca[8], w Namibii – od stycznia do marca[12]. Na Pembie, Mafii i Zanzibarze lęgi stwierdzano w marcu i lipcu[8]. Przeważnie w roku wyprowadzane są dwa lęgi[17].

Wróble blade gniazdują w zagłębieniach w drzewach lub budynkach[8] mieszczących się od 1 do 6 m nad ziemią[17]. Używają starych dziupli dzięciołów czy wąsali, a w budynkach – gniazd jerzyków (w tym jerzyków małych, Apus affinis[17]) i jaskółek. Niekiedy zasiedlają wyjątkowo małe szczeliny, przykładowo puste wnętrza słupków ogrodzeniowych[8], nieużywanych rur[17], raz odnotowano gniazdowanie w podwoziu wraku samochodu[12]. Gniazdo ma formę niedbale zbudowanej masy traw[8] z domieszką łodyg roślin zielnych i płatków kwiatów[16]. Wyściółkę stanowią pióra, wełna i sierść[8]. Bywa ona tak rozrzucona po szczelinie z gniazdem, że przesłania całkowicie jego zawartość[17][12]. Obydwa ptaki z pary biorą udział w budowie gniazda[8]. Często miejsca na gniazdo są wykorzystywane naprzemiennie przez wróble popielate i inne ptaki gniazdujące w dziuplach, jak sikory czarne (Melaniparus niger) i ametyszczaki (Cinnyricinclus leucogaster)[17].

Zniesienie liczy zazwyczaj od 3 do 5 jaj[8]. Mają szarobrązową skorupkę intensywnie upstrzoną ciemnobrązowymi plamami[12]. Średnie wymiary to 19 na 14 mm[17]. Inkubacja trwa 11–14 dni[12], wysiadują obydwa ptaki z pary[17][12]. Obydwoje rodzice karmią pisklęta[8][12]. Młode spędzają w gnieździe 16–19 dni, po jego opuszczeniu kolejne 14–21 dni są jeszcze zależne od rodziców[12]. Wróble blade bywają gospodarzami kukułeczek pstrych (Chrysococcyx caprius)[16].

Status i zagrożenia

IUCN uznaje wróbla bladego za gatunek najmniejszej troski nieprzerwanie od 1988 (stan w 2019). BirdLife International uznaje trend liczebności populacji za prawdopodobnie stabilny ze względu na brak widocznych zagrożeń[18]. W latach 1940–2004 stwierdzono znaczną i gwałtownie przebiegającą ekspansję zasięgu w Południowej Afryce. W 2004 proces ten trwał nadal i obejmował poszerzanie zasięgu w Prowincji Przylądkowej Zachodniej[11]. Pod koniec lat 90. XX wieku w Południowej Afryce określany jako niemal wszędobylski[15]. W Eswatini gęstość rozmieszczenia rzędu 51 osobników/100 ha[4] (dane bez podanej daty, dostęp 2019).

Przypisy

  1. Passer diffusus, w: Integrated Taxonomic Information System (ang.).
  2. Passer diffusus. Czerwona księga gatunków zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) (ang.).
  3. a b c A. Smith: Report of the expedition for exploring Central Africa from the Cape of Good Hope June 23, 1834 under the superintendence of Dr. A. Smith. Cape Town: 1836, s. 50.
  4. a b c d e f g h i j k l Summers-Smith, D.: Southern Grey-headed Sparrow (Passer diffusus). W: del Hoyo, J., Elliott, A., Sargatal, J., Christie, D.A. & de Juana, E. (red.). Handbook of the Birds of the World Alive [on-line]. 2019. [dostęp 24 sierpnia 2019].
  5. a b Frank Gill & David Donsker: Old World sparrows, snowfinches, weavers. IOC World Bird List (v9.2), 22 czerwca 2019. [dostęp 23 sierpnia 2019].
  6. Ernst Mayr & James C. Greenway (red.): Check-list of birds of the world. T. 15. Cambridge, Massachusetts: Museum of Comparative Zoology, 1962.
  7. a b c d C.W. Benson. The relationship of Passer griseus (Vieillot) and Passer diffusus (Smith) with a description of a new race of the latter. „Bulletin of the British Ornithologists' Club”. 76, s. 38–42, 1956. 
  8. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z aa ab ac Denis Summers-Smith: The Sparrows. A study of the genus Passer. A&C Black [edycja cyfrowa: T & AD Poyser], 1988 [2010], s. 38–45. ISBN 978-1-4081-3823-6.
  9. a b van Someren, V.G.L.. Descriptions of new subspecies of African birds. „Bulletin of the British Ornithologists' Club”. 41, s. 114, 1921. 
  10. Clancey, Phillip Alexander, Miscellaneous taxonomic notes on African birds V, „Durban Museum Novitates”, 9, 4, 1954, s. 115–117.
  11. a b L. Ward, Vincent & Oschadleus, Dieter & Upfold, Leshia. Southern Greyheaded Sparrows Passer diffusus range expansion in the Western Cape. „Afring News”. 33, s. 18–20, 2004. 
  12. a b c d e f g h i j Bridgeford, P.A., Breeding biology of the Southern Grey-headed Sparrow in the Namib-Naukluft Park, Namibia, „Bird Numbers”, 1, 12, 2003, s. 31-40 [zarchiwizowane z adresu 2019-09-04].
  13. a b c d Faansie Peacock, The Definitive Guide to Southern Africa's Little Brown Jobs, Pavo Publishing, s. 272–273, ISBN 978-0-620-68858-1 [zarchiwizowane z adresu 2019-09-04].
  14. Shelley, George Ernest: The birds of Africa. T. 3. Londyn: 1902, s. 252–255.
  15. a b c d A.J.F.K. Craig, Southern Greyheaded Sparrow [w:] Southern African Bird Atlas Project (SABAP2) [online], 1997, s. 542–543 [dostęp 2019-08-28] [zarchiwizowane z adresu 2019-08-24].
  16. a b c d e f Passer diffusus (Southern grey-headed sparrow), Biodiversity Explorer [dostęp 2019-09-03].
  17. a b c d e f g h Warwick Rowe Tarboton: Guide to the nests and eggs of southern African birds. Struik, 2001, s. 241.
  18. Southern Grey-headed Sparrow Passer diffusus. BirdLife International. [dostęp 24 sierpnia 2019].