Wróbel krótkopalcowy

Wróbel krótkopalcowy
Carpospiza brachydactyla[1]
(Bonaparte, 1850)
Ilustracja
Osobnik sfotografowany w południowo-wschodniej Turcji
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada ptaki
Podgromada Neornithes
Nadrząd ptaki neognatyczne
Rząd wróblowe
Podrząd śpiewające
Rodzina wróble
Rodzaj Carpospiza
Von Muller, 1854
Gatunek wróbel krótkopalcowy
Synonimy
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[5]
Status iucn3.1 LC pl.svg

Wróbel krótkopalcowy (Carpospiza brachydactyla) – gatunek małego ptaka z rodziny wróbli. Występuje od Turcji poprzez Bliski Wschód po Turkmenistan i zachodni Afganistan. Nie jest zagrożony wyginięciem.

Taksonomia

Po raz pierwszy gatunek opisał Karol Lucjan Bonaparte. Opis ukazał się w 1850 w pierwszym tomie Conspectus generum avium[2]. Holotyp pochodził z miasta Al-Kunfuza) w Arabii Saudyjskiej[6]; Bonaparte zapisał nazwę jako Arabia, Abissynia. Autor nadał nowemu gatunkowi nazwę Petronia brachydactyla[2]. Już wcześniej Hemprich i Ehrenberg odkryli ten gatunek w Arabii; nadali mu nazwę Fringilla brachydactyla, nie dołączyli jednak żadnego opisu[7].

Niektórzy autorzy podtrzymują klasyfikację wróbla krótkopalcowego w rodzaju Petronia[6], np. [...]. Wróbel krótkopalcowy nie przypomina jednak przedstawicieli Petronia lub niedawno ponownie uznanego rodzaju Gymnoris głosem, morfologią i zachowaniem. Budowa żuchwy, aparatu gnykowo-językowego i budowa czaszki wskazuje na to, że wróbel krótkopalcowy to relikt w procesie radiacji u wróbli (Passeridae), trznadlowatych (Emberizidae) lub łuszczaków (Fringillidae). Biologią rozrodu (barwa i znakowanie skorupki jaja, wygląd zajadów) bardziej przypominają łuszczaki[8]. Budowa aparatu gnykowo-językowego wskazuje jednak na przynależność do wróblowatych – podobnie jak inni przedstawiciele tej rodziny, wróbel krótkopalcowy ma znacznie powiększony mięsień musculus hypoglossus anterior oraz ma kość preglossale na końcu języka[9]. Kość ta została opisana w 1978 jako właściwa przedstawicielom Passer[10]. Właściwa klasyfikacja gatunku wymaga badań DNA[8].

Niemiecki ornitolog i odkrywca Johann Wilhelm von Müller wydzielił wróbla krótkopalcowego do osobnego rodzaju Carpospiza. Swoje spostrzeżenia zamieścił w dziele Description de nouveaux oiseaux d' Afrique découverts et dessinés d'après nature, o którym informacje ukazywały się w częściach na łamach Journal für Ornithologie. Do opisu załączona była tablica barwna oznaczona numerem 10. Autor nadał gatunkowi nazwę Carpospiza longipennis[11]. Obecnie (2016) Międzynarodowy Komitet Ornitologiczny umieszcza wróbla krótkopalcowego w monotypowym rodzaju Carpospiza[12].

Gatunek monotypowy[12][6].

Nazewnictwo

Nazwa rodzajowa Carpospiza pochodzi od dwóch greckich słów: karpos – nadgarstek i spiza – zięba. Epitet gatunkowy brachydactyla pochodzi od greckiego brakhudaktulos (βραχυδακτυλος[6]), oznaczającego dosłownie o krótkich palcach (brakhus – krótki, daktulos – palec)[13].

Morfologia

Szczegółowy wyglądu dzioba i skrzydła

Długość ciała wynosi 13,5–14,5 cm, masa ciała 21–25 g[6]. Według autora Finches and Sparrows długość skrzydła u samca wynosi 90–102 mm, samicy – 86–94 mm, długość ogona 42–52 mm, a dzioba – 12,5–13,5 mm[3] (autor nie podał liczby zbadanych osobników). Ernst Hartert podaje nieco niższą wartość maksymalną dla długości ogona (do 55 mm) i niższą wartość minimalną dla długości dzioba (od 11 mm). Według Harterta skok liczy 20 mm długości[4].

Nie występuje dymorfizm płciowy w upierzeniu[3][7]. Wróbel krótkopalcowy to pozbawiony cech charakterystycznych, głównie piaskowy ptak[3]. Przy złożonym skrzydle jego końce niemal sięgają końców ogona[14]. Pióra od czoła po kark mają barwę jasnopiaskową lub piaskowoszarą. Jasna lub płowopiaskowa brew jest słabo zarysowana. Niższą część kantarka po obszar pod okiem również porastają pióra płowopiaskowe; dzięki temu ciemna tęczówka uzyskuje jasną otoczkę. Policzek i pokrywy uszne szarobrązowe lub jaśniejsze. Występuje płowobrązowy wąs, pod nim jasnopłowy pas; pasek przyżuchwowy ciemniejszy. Grzbiet, barkówki i kuper identycznej barwy, co wierzch głowy i kark, jedynie pokrywy nadogonowe nieco ciemniejsze lub bardziej brązowe. Ogon ciemny, szarobrązowy, z jaśniejszą lub płowobiałą końcówką i płową krawędzią. Sterówki od spodu jaśniejsze. Pokrywy skrzydłowe mniejsze nie odstają kolorystyką od wierzchu ciała. Pokrywy skrzydłowe średnie u nasady ciemne lub brązowe, zakończone płowo. Pokrywy skrzydłowe większe podobne, mają jednak cienkie płowe krawędzie i szersze, jasne końcówki; tworzą podwójny pasek skrzydłowy. Skrzydełko ciemnobrązowe. Pokrywy pierwszorzędowe jasne, płowe, z ciemniejszymi krawędziami i końcówkami. Lotki ciemnobrązowe, delikatnie obrzeżone jaśniejszym kolorem lub piaskowopłowym, szerzej na lotkach II i II rzędu (przy złożonym skrzydle zdaje się to być jednolitym jasnym polem). Broda i gardło białawe lub jasnopłowe. Pokrywy podogonowe białe[3]. Dziób mocny, barwy kremowej lub jasnopiaskowej, przypomina nieco ten skowronka; wyraźnie zaznaczona jest wygięta górna krawędź dzioba. Nogi pomarańczowobrązowe, o różnym nasileniu tej barwy×10gb.

Jedynym podobnym do wróbla krótkopalcowego ptakiem jest samica wróbla żółtogardłego (Petronia xanthocollis) lub młodociany przedstawiciel tego gatunku[3]. Osobnik zaobserwowany 2 października 2012 w Indiach miał bardzo jasne upierzenie; według niektórych osób, z którymi autor obserwacji się skontaktował (źródła jedynie in litteris) mógł być to ptak leucystyczny lub o wyjątkowo znoszonym upierzeniu[14]. W zimie, tuż po opierzeniu, upierzenie zdaje się być ciemniejsze lub bardziej piaskowobrązowe. Młodociane są podobne do dorosłych, jednak jaśniejsze lub bardziej piaskowe[3]. W północno-wschodniej Afryce przedstawiciele gatunku mają pierzyć się w październiku[7].

Zasięg występowania

Wróble krótkopalcowe lęgną się w południowo-wschodniej Turcji[6], na północnym Bliskim Wschodzie (Armenia, Syria, Liban, na południe po górę Hermon[3]), nieregularnie w Arabii Saudyjskiej i Zjednoczonych Emiratach Arabskich, Armenii na wschód po Iran, Turkmenistan i zachodni Afganistan[6]. Według Harterta w górach południowo-zachodniego Iranu (wówczas: Persji) ptaki tego gatunku można spotkać do wysokości 2400 m n.p.m.[4]. W Jordanii w 2010 zlokalizowano jednoznacznie tereny lęgowe; mieściły się na wysokości około 600 m n.p.m.[15]

Gatunek wędrowny. Z terenów lęgowych wróble krótkopalcowe wędrują na południe lub południowy zachód[15]; na zimowiska w południowym Iraku (okazjonalnie w południowym Izraelu i na Synaju), w zachodniej Arabii Saudyjskiej, Etiopii[3], Erytrei[16] i Sudanie na południe do około 12°N[3]. W Etiopii bywał odnotowywany na wysokości 380–520 m n.p.m., głównie w dolnym biegu rzeki Auasz, na południe do 9 °N. W Erytrei od poziomu morza do 640 m n.p.m. w Agordat i 1394 m n.p.m. w Keren, przeważnie jednak poniżej 300 m n.p.m.; między 15° a 17°30′ N[16].

W Erytrei ptaki tego gatunku przebywają od grudnia do marca[16]. Podczas wędrówek wróble krótkopalcowe przelatują przez Irak, Jordanię, Zjednoczone Emiraty Arabskie i Oman. Sześć razy stwierdzany w Egipcie, zalatuje również do Dagestanu i Jemenu[3]. Przypuszczalnie przedstawiciele gatunku występują w zachodnim Pakistanie, jednak przynajmniej do 2012 nie obserwowano ich tam. 2 października 2012 w Manipal w indyjskim stanie Karnataka zaobserwowano wróbla krótkopalcowego; wcześniej przedstawicieli gatunku obserwowano w Indiach jedynie dwukrotnie, w obydwu przypadkach na początku 2012[14] – po raz pierwszy 15 lutego tamtego roku. Możliwe, że ptaki gniazdujące na wschodnich rubieżach zasięgu zimowały na subkontynencie indyjskim, ale zostały wcześniej po prostu przeoczone[17]. W Jemenie ptaki te nieregularnie lęgną się, co początkowo wnioskowano na podstawie obecności śpiewających samców. Wiosną 2010 stwierdzono lęgi – zlokalizowano 12 gniazd i ponad 45 osobników, w tym wiele śpiewających samców)[15].

Ekologia i zachowanie

Ilustracja z 1868

Gatunek słabo poznany; niewiele jest też informacji o preferowanym środowisku w miejscach rozrodu. Jedyny wydany do 2005 artykuł poświęcony ekologii gatunku skupiał się na rozwoju piskląt[18]. Środowiskiem życia gatunku są trawiaste równiny i zbocza z wychodniami skalnymi, również suche, kamieniste półpustynie i uedy. W niektórych obszarach pojawia się licznie, gdy pojawiają się nasiona prosa. Zwykle przedstawiciele C. brachydactyla pojawiają się w parach lub luźnych stadach; gniazdują w półkoloniach, poza sezonem lęgowym mogą tworzyć stada liczące kilkaset osobników[3].

Pożywieniem wróbli krótkopalcowych są różnorodne nasiona[3] – np. manneczki (Eleusine), wiechliny (Poa) i cibory (Cyperus)[7], również roślin uprawnych[3], oraz zielone części roślin[19]. Zarówno dla młodych jak i dorosłych w sezonie lęgowym podstawą pożywienia są owady, jak chrząszcze (Coleoptera) i prostoskrzydłe (Orthoptera)[18].

Lęgi

Do Turcji przybywają na początku lub w środku maja, okazjonalnie w kwietniu (najwcześniej stwierdzony 10 kwietnia). Odlatują przed końcem sierpnia[8]. W Jordanii w trakcie badań prowadzonych od maja do wczesnego czerwca większość gniazd była budowana lub ptaki dopiero co składały do nich jaja, jedynie w jednym z pięcioma jajami prawdopodobnie odbywało się już wysiadywanie[15]. Badania na ptakach w dolinie Bekaa (Liban) okazało się, że zagęszczenie wróbli jest pozytywnie skorelowane z pokryciem ziemi drobnymi kamykami i ilością dostępnego odpowiedniego środowiska, a skorelowana negatywnie z liczbą drzew. Obecność wróbli na danym terenie zależała również od temperatury i obecności na danym terenie prostoskrzydłych i chrząszczy[18]. Gniazdują w luźnych koloniach[19].

Gniazdo to otwarta, masywna półkula zbudowana z ciernistych gałązek, łodyg liści i traw, wyściełana puchem roślinnym i sierścią. Umieszczona może być na krzewie, ale i w szczelinie skalnej lub otworze budynku[19]. Każde z 12 gniazd odnalezionych w Jordanii w 2010 znajdowało się na niskim krzewie od 2–40 cm nad ziemią. Były to rośliny kolczaste – Astragalus spinosus (8 gniazd), przegorzan (Echinops; 2 gniazda), Achillea fragrantissima i heliotrop (Heliotropium) – po 1 gnieździe[15].

W zniesieniu od 3 do 6 jaj[19]. Trzy jaja z Syrii, w kolekcji Muzeum Brytyjskiego, mają wymiary 19–20 na 13–14,5 mm. Ich skorupka jest biała, pokryta kilkoma fioletowoczarnymi lub fioletowoczekoladowymi plamkami[20].

Status i zagrożenia

W Jordanii zaobserwowano dwa potencjalne naziemne drapieżniki, które mogłyby zagrażać wróblom krótkopalcowym: lisa rudego (Vulpes vulpes) i warana szarego (Varanus griseus)[15].

  1. Carpospiza brachydactyla, w: Integrated Taxonomic Information System (ang.).
  2. a b c Charles Lucien Bonaparte: Conspectus generum avium. T. 1. 1850, s. 513.
  3. a b c d e f g h i j k l m n Peter Clement: Finches and Sparrows. A&C Black, 2010, s. 468–467, seria: Helm Identification Guides. ISBN 1408135303.
  4. a b c Ernst Hartert: Die Vögel der paläarktischen Fauna. T. 1. 1903, s. 145–146.
  5. Carpospiza brachydactyla. Czerwona księga gatunków zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) (ang.).
  6. a b c d e f g Summers-Smith, D. & de Juana, E.: Pale Rock-sparrow (Carpospiza brachydactyla). W: del Hoyo, J., Elliott, A., Sargatal, J., Christie, D.A. & de Juana, E. (eds.). Handbook of the Birds of the World Alive [on-line]. 2016. [dostęp 25 marca 2016].
  7. a b c d Henry E. Dresser: A history of the birds of Europe : including all the species inhabiting the western palaearctic region. 1871-1881, s. 611.
  8. a b c Guy Kirwan, Barbaros Demirci, Hilary Welch, Kerem Boyla, Metehan Özen, Peter Castell, Tim Marlow: The Birds of Turkey. Bloomsbury Publishing, 2010, s. 429–430. ISBN 1408133149.
  9. Walter J. Bock. Affinities of Carpospiza brachydactyla (Passeriformes; Passeridae). „Journal of Ornithology”. 145, s. 223–226, 2004. 
  10. Walter J. Bock & John Morony. The preglossale of Passer (Aves: Passeriformes) - a skeletal neomorph. „Journal of Morphology”. 155 (1), s. 99–109, 1978. 
  11. J. W. von Müller. „Bëitrage zur Ornithologie Afrika's”; III und IV. Lieferung. 1854.. „Journal für Ornithologie”. 11. Heft V, s. 445–446, 1854. 
  12. a b F. Gill & D. Donsker: Old World sparrows, snowfinches & weavers. IOC Worlb Bird List (v6.1). [dostęp 25 marca 2016].
  13. James A. Jobling: Helm Dictionary of Scientific Bird Names. Christopher Helm Publishers Ltd, 2009, s. 76 i 92. ISBN 1-4081-2501-3.
  14. a b c Ramit Singal. Pale Rock Sparrow Carpospiza brachydactyla from Manipal, Karnataka, India. „Indian BIRDS”. 8 (3), s. 78, 2013. 
  15. a b c d e f F. Khoury & M. Janaydeh. [1.pdf A breeding event of Pale Rock sparrows Carpospiza brachydactyla in northeast Jordan]. „Sangrouse”. 33 (1), s. 58–60, 2011. 
  16. a b c John Ash, John Atkins: Birds of Ethiopia and Eritrea: An Atlas of Distribution. Bloomsbury Publishing, 2010, s. 333. ISBN 1408133088.
  17. Surat Singh Poonia, Manoj Sharma & Harkirat Singh Sangha. Pale Rock Sparrow Carpospiza brachydactyla in Gopalpura Hills, Tal Chhapar (Churu district, Rajasthan): a new species for the Indian Subcontinent. „Indian Birds”. 6 (7), s. 159–150, 2012. 
  18. a b c Christopher G. Knight & Colin M. Beale. Pale Rock Sparrow Carpospiza brachydactyla in the Mount Lebanon range: modelling breeding habitat. „The Ibis”. 147 (2), s. 324–333, 2005. 
  19. a b c d European Red List Assessment: Petronia brachydactyla -- (Bonaparte, 1851). BirdLife International. [dostęp 25 marca 2016].
  20. W. R. Ogilvie-Grant: Catalogue of the collection of birds' eggs in the British museum. T. 5. 1912, s. 199.
Błąd w przypisach: Znacznik <ref> o nazwie „glos”, zdefiniowany w <references>, nie był użyty wcześniej w treści.
BŁĄD PRZYPISÓW

Błąd w przypisach: Znacznik <ref> o nazwie „birdlife”, zdefiniowany w <references>, nie był użyty wcześniej w treści.
BŁĄD PRZYPISÓW