Wsiesław Briaczysławicz

Szablon:Władca kraju infobox Wsiesław Briaczysławicz, Wsiesław Czarodziej (ur. ok. 1029, zm. 14 kwietnia 1101) (ros.Всеслав Брячиславич, Всеслав Вещий; białorus.Усяслаў Брачыславіч, Усяслаў Чарадзей) – książę połocki, Wielki Książę Kijowski – jedyny przedstawiciel Rurykowiczów połockich, który panował w Wielkim Księstwie Kijowskim, syn Briaczysława Iziasławicza.

Przydomek

Ilustracja Iwana Bilibina z XIX wieku do podania o Olegu Światosławiczu lub Wołchu Wsiesławiczu. Według niektórych badaczy wzorem dla postaci z baśni był Wsiesław Czarodziej

Wsiesław Briaczysławicz urodził się jako syna Briaczysława Iziasławicza około 1029 roku. Imię jego matki jest nieznane. Powieść minionych lat podaje szczegóły urodzenia Wsiesława:

[...] matka urodziła go przy pomocy magii. Kiedy matka go urodziła, okazało się, że na głowie ma ӕзвено [âzveno], i rzekli mędrcy do matki jego" "To ӕзвено załóż na niego, niech nosi do śmierci". I nosi je na sobie Wsiesław i do tego dnia[1].

Wierzono, że w związku z nietypowymi okolicznościami narodzin i posiadanym przez księcia "amuletem", Wsiesław miał magiczną moc. W nauce są rozbieżności co do znaczenia słowa ӕзвено. Słowo to jest interpretowane różnie: kołtun, znak, czepek, w którym się urodził. Użycie czasownika "nosi" w czasie teraźniejszym dowodzi, że tekst był pisany za życia Wsiesława.

Już za życia Wsiesława układano o nim legendy. Ówcześni poddani wierzyli, że książę ma dar proroczy, może przemienić się w wilka, w sokoła, w tura o złotych rogach. Autor Słowa o pułku Igora opisywał:

Sprawnie dosiadł konia, pomknął do miasta Kijowa, dotknął włócznią złotego słupa kijowskiego. Z Biełgoroda o północy pomknął w postaci okrutnego zwierza, zasłaniając się siną mgłą, rankiem otworzył wrota Nowogrodu, zniósł sławę Jarosława, pomknął wilkiem od Dudutek do Niemigi. [...] Nad Niemigą krwawe brzegi niedobrym były zasiane - zasiane były kośćmi synów ruskich. Wsiesław-książę nad ludźmi sąd czynił, książętom miasta upiększał, a sam nocą wilkiem się czaił; z Kijowa do piania kogutów wielkiemu Chorsowi szlak przebiegał, do Tmutarakani docierał. Jemu w Połocku rano dwonili w dzwony na jutrznię w Świętej Sofii, a on te dzwony słyszał w Kijowie. Choć i prorocza dusza była w odważnym ciele, lecz często cierpiał od nieszczęść. Jemu wieszczy Bojan taką przyśpiewkę mądrą ułożył: "Ni chytremu, ni mądremu, ni wieszczowi nie uniknąć mądrego sądu bożego"[2].

W niektórych baśniach wschodniosłowiańskich pojawia się Wołch Wsiesławicz – mądry władca, śmiały woj, syn księżniczki i okrutnego Węża, zwycięzca nad królem indyjskim. Historycy uważają, że za wzór bohatera wzięty został Wsiesław Czarodziej. Według badaczy epoki pamięć o Wsiesławie zachowała się w bylinach o Ilji Muromiecu[3].

Walki z sąsiednimi księstwami

Wsiesław wraz z dwoma synami przeprawia się przez Dniepr w 1067 roku

W początkowym okresie panowania w Księstwie Połockim Wsiesław zachował lojalność w stosunku do Wielkiego Księstwa Kijowskiego. W 1060 roku wraz z trzema synami Jarosława Mądrego – Iziasławem, Światosławem i Wsiewołodem – wziął udział w wyprawie przeciwko Torkom[4].

Powieść minionych lat podawało, że Wsiesław rozpoczął wojny z sąsiadami około 1065 roku. Prawdopodobnie przyczyną zmiany polityki Połocka było dążenie do usamodzielnienia się w regionie. Wsiesław wykorzystał spory dynastyczne potomków Jarosława Mądrego i, jak napisał Latopis Pskowski, próbował zdobyć Psków, ale po długim oblężeniu zrezygnował[5].

W 1066 roku, według Latopisu Nowogrodzkiego, Wsiesław splądrował Nowogród Wielki: uprowadził kobiety i dzieci, także zdjął i wywiózł dzwony z nowogrodzkiej Sofii[6]. Historycy uważają, że zabrane z chramu artefakty miały upiększać nowo wybudowaną Sofię Połocką. Pogląd ten znajduje potwierdzenie w archeologii: prowadzone w Połocku wykopaliska dowodzą, że w latach 1056-1066 powstały dwie budowle obronne: zamek i Sofia Połocka[7].

Podboje Wsiesława na północy wywołały reakcję potomków Jarosława Mądrego. W zimie 1067 roku Iziasław, Światosław i Wsiewołod wyruszyli na Księstwo Połockie. Po drodze do stolicy Wsiesława złupili Mińsk.

Bracia ci wzięli Mińsk i wybili wszystkich mężów, a żony i dzieci wzięli do niewoli i wyruszyli nad Niemigę, i Wsiesław wyruszył przeciwko nim. I spotkali się przeciwnicy nad Niemigą w trzeci dzień marca[8].

Osobny artykuł: Bitwa nad Niemigą.

Wsiesław po przegranej bitwie zdołał uciec znad Niemigi i schronił się prawdopodobnie w Połocku. Żadne ze źródeł nie podawało, że sojusznicy dotarli do stolicy księstwa: kilka miesięcy później, według Powieści minionych lat, bracia stacjonowali już pod Smoleńskiem nad rzeką Rszą. 10 lipca 1067 roku Iziasław, Światosław i Wsiewołod złożyli przysięgę, że nie zrobią Wsiesławowi krzywdy, jeśli ten przybędzie do nich. Wsiesław, ufając ich dobrym intencjom, spełnił prośbę lecz mimo gwarantowanego bezpieczeństwa, został schwytany i przewieziony do Kijowa, gdzie na rozkaz Iziasława został zamurowany w wieży wraz z dwojgiem synów[8].

Panowanie w Kijowie i powrót do Połocka

W 1068 roku Ruś Kijowską najechali Połowcy. Decydującą bitwę rozegrano nad rzeką Altą, w której Jarosławicze ponieśli klęskę, następnie schronili się w Kijowie i Czernihowie. Rezultat wojny wywołał w Kijowie powstanie przeciwko Iziasławowi, na skutek którego 15 września 1069 roku kijowianie wyzwolili Wsiesława Czarodzieja i przekazali mu rządy nad księstwem. Iziasław znalazł schronienie na dworze bratanka swojej żony - Bolesława Śmiałego[9].

Wsiesław panował w Kijowie przez siedem miesięcy: na wieść, że Iziasław zdobył wsparcie militarne ze strony Bolesława Śmiałego i postanowił odzyskać tron, opuścił Kijów i uciekł do Połocka. Jednak stamtąd został wygnany, a na tron Iziasław wyniósł swojego syna, Mścisława Iziasławicza, który wkrótce zmarł. Namiestnikiem Iziasława w Połocku został jego drugi syn - Świętopełk Iziasławicz[10].

Wsiesław powrócił na tron połocki w 1071 roku, kiedy ponownie doszło do wojny Jarosławiczów z Połowcami[11]. W okresie 1071-1084 Rurykowicze kijowscy niejednokrotnie próbowali zająć Połock i pozbawić władzy Wsiesława. W 1073 roku Światosław, według Powieści minionych lat, podburzył swojego brata, Wsiewołoda, przeciwko Iziasławowi. Dążeniem Światosława było objęcie władzy w Kijowie. W celu zdobycia poparcia Wsiewołoda - Światosław insynuował, że Wsiesław i Iziasław podejmują próby wystąpienia przeciwko nim. Autor Powieści minionych lat przypisywał Światosławowi wypowiedź, z której wynikało, że Iziasław i Wsiesław Połocki prawdopodobnie zawarli sojusz:

"Iziasław dogadał się z Wsiesławem, knując przeciwko nam; i jeśli go nie wyprzedzimy, to nas wygna"[12].

Latopisy przemilczały dalszy etap intrygi z udziałem Wsiesława. W 1078 roku Księstwo Połockie najechał Włodzimierz Monomach, syn Wsiewołoda. Połock został spalony. Wsiesław Czarodziej nie zdołał obronić granic państwa: księstwo utraciło terytorium na południu od linii, łączącej miasta Łukoml i Łohojsk[13]. Prawdopodobnie w okresie 1078-1101 w Księstwie Połockim panował pokój[14], roczniki nie wspominają o żadnych wojnach, ani najazdach.

Powieść minionych lat podało dokładną datę i godzinę śmierci Wsiesława: 14 kwietnia 1101 roku o dziewiątej rano[15].

  1. В год 6552 (1044), w: Повесть временных лет, s. [1].
  2. Слово о полку Игореве, s. [2].
  3. У. Арлоў, 1029. Нарадзіўся князь Усяслаў Чарадзей, w: У. Арлоў, Г. Сагановіч, Дзесяць вякоў беларускай гісторыі, Менск, 1997, s. [3]. ISBN 9986921988.
  4. В год 6568 (1060), w: Повесть временных лет, s. [4].
  5. В л'вто 6573, w: Псковские летописи, s. [5].
  6. Въ лѣто 6574 [1066], w: Новгородская первая летопись старшего извода, s. [6].
  7. У. Арлоў, 1029. Нарадзіўся князь Усяслаў Чарадзей, w: У. Арлоў, Г. Сагановіч, Дзесяць вякоў беларускай гісторыі, Менск, 1997, s. [7]. ISBN 9986921988.
  8. a b В год 6575 (1067), w: Повесть временных лет, s. [8].
  9. В год 6576 (1068), w: Повесть временных лет, s. [9].
  10. В год 6577 (1069), w: Повесть временных лет, s. [10].
  11. В год 6579 (1071), w: Повесть временных лет, s. [11].
  12. В год 6581 (1073), w: Повесть временных лет, s. [12].
  13. В год 6604 (1096). Поучение, w: Повесть временных лет, s. [13].
  14. А. Ю. Карпов, Всеслав Полоцкий, w: Люди Древней Руси. IX-XIII вв., s. [14].
  15. В год 6609 (1101), w: Повесть временных лет, s. [15].

Bibliografia

Szablon:Bibliografia start

  • Арлоў У., Сагановіч Г., Дзесяць вякоў беларускай гісторыі, Менск, 1997 [16]. ISBN 9986921988.
  • Люди Древней Руси. IX-XIII вв. [17].
  • Новгородская первая летопись старшего извода [18].
  • Повесть временных лет [19].
  • Псковские летописи [20].
  • Слово о полку Игореве [21].

Szablon:Bibliografia stop


Poprzednik
Briaczysław Iziasławicz
Coat of Arms of Połack, Belarus.png Książę Połocka
1044-1067
Coat of Arms of Połack, Belarus.png Następca
Iziasław Jarosławicz

Szablon:Władca-Ruś Kijowska

Poprzednik
Iziasław Jarosławicz
Coat of Arms of Połack, Belarus.png Książę Połocka
1068-1069
Coat of Arms of Połack, Belarus.png Następca
Mścisław Iziasławicz
Poprzednik
Świętopełk Iziasławicz
Coat of Arms of Połack, Belarus.png Książę Połocka
1071-1101
Coat of Arms of Połack, Belarus.png Następca
Dawid Wsiesławicz