Wybory prezydenckie w Togo w 2010 roku

Togo
Godło Togo
Ten artykuł jest częścią serii:
Ustrój i polityka
Togo

Wikiprojekt Polityka

Wybory prezydenckie w Togo w 2010 rokuwybory prezydenckie w Togo przeprowadzone 4 marca 2010 i zakończone zwycięstwem urzędującego prezydenta Faure Gnassingbé. Zdobył on prawie 61% głosów, podczas gdy jego główny rywal Jean-Pierre Fabre niecałe 33% głosów. Rezultat wyborów został odrzucony przez opozycję, która oskarżyła władze o fałszerstwa wyborcze i zorganizowała protesty swoich zwolenników. Międzynarodowi obserwatorzy, m.in. z Unii Europejskiej, nie dopatrzyli się jednak przypadków fałszowania głosów, choć skrytykowali część procesu wyborczego.

Organizacja wyborów

W lutym 2005, po śmierci wieloletniego przywódcy Gnassingbé Eyadémy, władzę w kraju przejął jego syn Faure Gnassingbé, który w kwietniu 2005 wygrał kwestionowane przez opozycję wybory prezydenckie. W wyniku powyborczej przemocy zginęło wówczas kilkaset osób. W 2007 w kraju odbyły się wybory parlamentarne, których organizację pozytywnie ocenili międzynarodowi obserwatorzy[1].

Przed kolejnymi wyborami prezydenckimi władze podjęły kroki zmierzające do podniesienia wiarygodności procesu wyborczego i przekonania społeczności międzynarodowej o woli organizacji wolnych i uczciwych wyborów. W tym celu 1 września 2009 powołana została Niezależna Narodowa Komisja Wyborcza (CENI). Składała się ona z 17 członków: 5 przedstawicieli rządzącego Zrzeszenia Ludu Togijskiego (Rassemblement du Peuple Togolais, RPT), 5 przedstawicieli opozycji parlamentarnej, 3 przedstawicieli opozycji pozaparlamentarnej, 3 przedstawicieli społeczeństwa obywatelskiego oraz jednego członka administracji[2]. Jej przewodniczącym został wybrany wywodzący się z szeregów pozaparlamentarnej opozycji Henri Kolani. 18 września 2009 przedstawił on kalendarz wyborczy, zakładający rozpoczęcie prac przygotowawczych do organizacji wyborów w październiku 2009, kampanię wyborczą od 13 do 26 lutego 2010 oraz głosowanie w dniu 28 lutego 2010[3]. Opozycja parlamentarna oprotestowała jednak kandydaturę Kolaniego i w rezultacie 14 października 2009 nowym przewodniczącym komisji wyborczej został przedstawiciel organizacji społecznych, Issifou Tabiou Taffa[4].

Pomoc finansową przy organizacji wyborów zadeklarowała Unia Europejska (UE). 23 grudnia 2009 ogłosiła przeznaczenie 6 mld franków CFA (9,1 mln euro) na organizację "wolnych, przejrzystych i pokojowych wyborów, zgodnych z międzynarodowymi standardami" i "wzmocnienie zdolności" organizacyjnych CENI[5]. 22 stycznia 2010 ogłosiła poszerzenie tej kwoty o dodatkowe 5 mld franków CFA[6], a 1 lutego 2010 zadecydowała o wysłaniu do Togo misji obserwatorów[7].

11 lutego 2010, ze względu na postulaty opozycji, data wyborów została przesunięta z 28 lutego na 4 marca 2010. W związku z tym przesunięciu uległ również termin kampanii wyborczej, która miała ostatecznie obowiązywać od 16 lutego do 2 marca[8]. Przewodniczący komisji wyborczej poinformował jednocześnie, że do udziału w głosowaniu zarejestrowanych zostało 3,296 mln obywateli[9].

1 marca 2010, na trzy dni przed powszechnym głosowaniem, we wcześniejszym głosowaniu wzięły udział służby bezpieczeństwa[10].

Kontrowersje wokół procedur wyborczych

Zgodnie z poprawkami do konstytucji z 2002, wybory prezydenckie miały odbywać się w jednej turze. Jej zwycięzca, niezależnie od liczby zdobytych głosów, zostawał zwycięzcą wyborów. System ten spotkał się z ostrym sprzeciwem dwóch głównych partii opozycyjnych, Unii Sił Zmiany (Union des Forces du Changement, UFC) oraz Komitetu Działania na Rzecz Odnowy (Comité d'Action pour la Renouveau, CAR), które domagały się wprowadzenia wyboru głowy państwa w dwóch turach. System taki byłby korzystniejszy dla opozycji, jako że w potencjalnej drugiej turze jeden opozycyjny kandydat mógłby liczyć na głosy wszystkich partii opozycyjnych[11][12].

Obok zmiany systemu głosowania, opozycja wysunęła również postulat zmniejszenia wysokości obowiązkowego depozytu dla kandydatów na prezydenta, który wynosił 44 tys. USD[13].

Kolejnym żądaniem grup opozycyjnych była rewizja list wyborców[11]. Oskarżali oni komisję wyborczą o umieszczenie na nich większej od rzeczywistej liczby wyborców z północy kraju, zwyczajowo popierającej partię rządzącą[14]. 25 stycznia 2010 sześcioro kandydatów na prezydenta zaapelowało o odroczenie terminu wyborów i dokonanie rewizji spisów wyborców. Zarzuciło również prezydentowi Gnassingbé rozpoczęcie kampanii wyborczej przed jej oficjalnym początkiem. Rzecznik rządu Pascal Bodjona odrzucił stawiane zarzuty, twierdząc że listy wyborców sporządzone zostały przed wyborami parlamentarnymi z 2007 i decyzja o ich zmianie leży w gestii CENI. Sam zarzucił opozycji, że prawdziwym powodem jej nalegań na odroczenie wyborów jest jej nieprzygotowanie do nich[15]. 26 stycznia 2010 komisja wyborcza ogłosiła przeprowadzenie aktualizacji spisów wyborców i dodatkowej rejestracji w dniu 31 stycznia 2010[16].

Na początku lutego 2010 rozwiązania konfliktu, który trwał nadal, podjął się prezydent Burkina Faso Blaise Compaoré. W czasie rozmów RPT, UFC i CAR w Wagadugu nie osiągnięto jednak porozumienia. Opozycja dalej domagała się rewizji list i odroczenia głosowania. Compaoré podkreślał tymczasem konieczność przeprowadzenia wyborów w konstytucyjnym terminie między 28 lutego a 5 marca[17]. Ostatecznie, odpowiedzi na postulaty opozycji, komisja wyborcza zdecydowała o przesunięciu głosowania z 28 lutego na 4 marca[8][1]. Rząd ogłosił, że ruch ten umożliwi lepsze przygotowanie list wyborców i zapewnienie należytych środków bezpieczeństwa w czasie wyborów[18]. Decyzja komisji nie spełniła jednak oczekiwań opozycji i jeszcze tego samego dnia UFC ogłosiła zawieszenie udziału swoich trzech przedstawicieli w pracach CENI[19].

Kandydaci

Ubiegający się o reelekcję prezydent Gnassingbé.

W wyborach prezydenckich w Togo wzięło udział siedmiu kandydatów, w tym po raz pierwszy kobieta[20].

Kandydatem największej partii opozycyjnej i głównym rywalem urzędującego prezydenta Faure Gnassingbé został sekretarz generalny Unii Sił Zmiany (UFC), Jean-Pierre Fabre. 15 stycznia 2010 został on nominowany kandydatem tej partii. Wybór Fabre miał charakter zastępczy ponieważ już w lipcu 2008 kandydatem UFC został wybrany jej lider, Gilchrist Olympio[21]. Jednak z powodów zdrowotnych nie mógł on opuścić Stanów Zjednoczonych, gdzie przechodził leczenie i dostarczyć do komisji wyborczej wymaganego przez prawo zaświadczenia lekarskiego. W tej sytuacji, w ostatnim dniu zgłaszania kandydatów, UFC zdecydowała się na wybór kandydatury Fabre[22][23].

Prezydent Gnassingbé długo zwlekał z ogłoszeniem swojej kandydatury, choć od początku wydawał się być jedynym kandydatem rządzącego Zgromadzenia Ludu Togijskiego (RPT). Oficjalnie został nominowany kandydatem RTP na jego kongresie 12 stycznia 2010, chociaż osobiście w nim nie uczestniczył[24][25][26].

15 stycznia 2010 swoją kandydaturę zgłosił do komisji wyborczej z ramienia Komitetu Działania na rzecz Odnowy (CAR) były premier Yawovi Agboyibo[27]. Dzień wcześniej kandydatem opozycyjnej Organizacji na rzecz Budowy Zjednoczonego Togo (OBUTS) został inny były premier Agbéyomé Kodjo[28].

W sumie do 15 stycznia 2010, dnia zgłaszania kandydatur, wolę udziału w wyborach zadeklarowało i dokumenty złożyło 8 kandydatów[29]. 2 lutego 2010 Sąd Konstytucyjny zaakceptował 7 z nich. Odrzucił kandydaturę Kofiego Yamgnane, posiadającego podwójne obywatelstwo. Powodem odmowy były kwestie proceduralne i sprzeczność w dacie urodzenia na dokumentach poświadczających jego obywatelstwo togijskie z jednej strony a francuskie z drugiej. Yamgnane odrzucił i skrytykował decyzję sądu, twierdząc że prawdziwym jej powodem było wykluczenie "najniebezpieczniejszego rywala RPT". Początkowo zamierzał odwoływać się od wyroku, jednak decyzja sądu była ostateczna[1][30][31].

Pozostałymi kandydatami byli przedstawiciele mniejszych ugrupowań pozbawieni szans na zwycięstwo. Pierwsza kobieta kandydat w wyborach prezydenckich, Brigitte Kafui Adjamagbo-Johnson reprezentowała Demokratyczną Konwencję Ludu Afrykańskiego (CDPA). Biznesmen Nicolas Lawson był kandydatem Partii Odnowy i Odkupienia (PRR) i startował po raz trzeci. Startujący po raz pierwszy Bassabi Kagbara reprezentował Panafrykańską Partię Demokratyczną (PDP)[20].

Cześć opozycji podjęła nieśmiałe kroki w kierunku wyłonienia wspólnego kandydata w wyborach. Odsunięty od udziału w wyborach Kofi Yamgnane oraz były premier Kodjo na początku lutego 2010 zadeklarowali poparcie dla kandydatury Fabre, jednak pozostali przedstawiciele opozycji nie poparli tych działań[32]. Kodjo już po kilku dniach, 15 lutego 2010, po ogłoszeniu przez UFC bojkotu komisji wyborczej, zadecydował o wycofaniu swojego poparcia dla Fabre i ponowił swoją kandydaturę[33].

Kampania wyborcza

Plakat wyborczy apelujący o udział w głosowaniu.

Kampania wyborcza trwała w Togo od 16 lutego 2010 do 2 marca 2010.

Prezydent Gnassingbé w udzielonym 16 lutego 2010 wywiadzie podkreślił ogromne znaczenie wyborów, które określił jako "wielki test" dla kraju. Powiedział, że wybory z 2005 były "traumatyczne dla wielu ludzi" i zapowiedział, że zrobi co w jego mocy dla jak najlepszej organizacji tego głosowania. Dodał, że zwycięstwo w warunkach przemocy byłoby "bez znaczenia"[34].

Prezydent rozpoczął oficjalnie swoją kampanię 18 lutego w Atakpamé. Przy tej okazji zaapelował do mieszkańców o powierzenie mu swojego zaufania w celu "zapewnienia lepszej przyszłości wszystkim Togijczykom"[35]. Fabre rozpoczął własną kampanię prezydencką dzień później w Lomé[36]. Gnassingbé zakończył kampanię wiecem w Karze, stwierdzając że była ona wzorowa dla wszystkich kandydatów. Wyraził pewność, że rezultat głosowania odzwierciedli wolę obywateli i wezwał wszystkich do poszanowania wyników[37].

W czasie kampanii jeden z kandydatów, Nicolas Lawson, oskarżył Gnassingbé o nadużywanie środków publicznych na cele własnej kampanii[38]. W jej trakcie RPT dystrybuowało ryż po kosztach znacznie niższych niż rynkowe. Rzecznik partii stwierdził, że ryż i inne produkty pochodziły z dotacji od zwolenników prezydenta[39]. W czasie kampanii na ulicach miast zdecydowanie dominowały plakaty urzędującego prezydenta. W swoim raporcie powyborczym, misja UE oskarżyła RPT o przekroczenie prawnego limitu wydatków na kampanię wyborczą o około 100 tys. USD, jednak rzecznik partii odrzucił te zarzuty[40].

Przebieg i sytuacja po wyborach

Togo w czasie kampanii wyborczej.

W świetle przemocy po wyborach w 2005, szczególnie ważnym dla CENI był przebieg procesu wyborczego w sposób pokojowy. Przemawiając 3 marca 2010 przewodniczący CENI Taffa Tabiou podkreślał, że zakończona poprzedniego dnia kampania wyborcza przebiegła w spokoju. Powtórzył zobowiązanie komisji wyborczej do "organizacji wyłącznie sprawiedliwych i przejrzystych wyborów, pozbawionych przemocy"[41]. W celu zapewnienia bezpieczeństwa, w dniu głosowania rozlokowanych zostało w kraju 3 tys. policji i 3 tys. żandarmów[13].

Lokale wyborcze otwarte były w dniu 4 marca 2010 od godziny 7:00 do 17:00 czasu lokalnego[41]. Samo głosowanie przebiegło sprawnie i spokojnie[42].

Jednak tuż po jego zakończeniu opozycja wyraziła swoje obawy związane z możliwością fałszowania głosów. Jean-Pierre Fabre stwierdził, że nie ma zaufania do komisji wyborczej, a wszystkie żądania jego partii dotyczące przejrzystości wyborów zostały odrzucone. Dodał, że UFC jako partia polityczna zachowuje sobie prawo do zakwestionowania wyników w przypadku pojawienia się wątpliwości co do ich uczciwości[42].

Pośród atmosfery głębokiego braku zaufania, pierwsze kontrowersje pojawiły się w związku ze sposobem przekazywania wyników wyborów z terenu do siedziby CENI. W porozumieniu z obserwatorami z UE komisja wyborcza ustaliła, że wyniki te będą zbierane przy pomocy systemu satelitarnego VSAT. Jednakże już po głosowaniu, 5 marca 2010 przewodniczący CENI ogłosił, że system VSAT uległ uszkodzeniu i konieczne będzie fizyczne dostarczenie wyników z 35 dystryktów w kraju. Bezpośredni sposób przekazywania głosów od razu oprotestowała opozycja, która zarzuciła władzom celowe działanie i brak transparentności[43]. Dodatkowo UFC zwracała uwagę na brak numerów seryjnych na kartach do głosowania, co jej zdaniem ułatwiało sztuczne wypełnianie urn wyborczych[44].

5 marca 2010 zwycięstwo w wyborach ogłosiła zarówno partia rządząca, jak i opozycyjna UFC. Sam prezydent nie zabrał jednak publicznie głosu. Fabre natomiast ogłosił własne zwycięstwo, stwierdzając, że zdobył ok. 75-80% głosów[45]. Raz jeszcze powtórzył, że wybory były pełne nieprawidłowości[46].

6 marca 2010 komisja wyborcza ogłosiła pełne wyniki wyborów. Według nich, zwycięstwo odniósł prezydent Faure Gnassingbé, zdobywając 60,9% głosów, przed Jean-Pierrem Fabre, który uzyskał 33,94% głosów. Trzeci Yawovi Agboyibo zdobył 2,96% głosów. Frekwencja wyborcza wyniosła 64,68%. Była ona jednak zróżnicowana geograficznie, wyższa w regionach północnych popierających RPT i niższa na południu, tradycyjnym mateczniku opozycji[39][47]. Fabre natychmiast odrzucił wyniki i oskarżył komisję wyborczą o fałszerstwa. Nie uznał, jak określił "tzw. zwycięstwa Gnassingbé" i zapowiedział walkę w obronie własnej wygranej. Tego samego dnia w Lomé doszło do pierwszych protestów zwolenników opozycji. Kilkaset osób zostało rozpędzonych przez służby bezpieczeństwa przy użyciu gazu łzawiącego[48][49].

7 marca 2010 Fabre stanął na czele demonstracji kilkuset jego zwolenników w stolicy. Stwierdził, że nawet "gotów jest zginąć". Protest został jednak stłumiony przez służby porządkowe, a demonstranci schronili się w siedzibie UFC. Aresztowanych zostało kilkanaście osób, a na ulicach Lomé rozlokowane dostały dodatkowe siły policji. W odpowiedzi na wzrost niepokojów, sekretarz generalny ONZ Ban Ki-moon zaapelował o "spokój i powściągliwość" oraz rozwiązanie wszelkich konfliktów na drodze prawnej[50][48][39]. 8 marca 2010 na ulicach stolicy zapanował spokój, jednak liderzy UFC wezwali swoich zwolenników do kolejnych demonstracji przeciw sfałszowaniu wyników wyborów[51]. Władze zakazały organizacji kolejnych protestów, argumentując to potrzebą "zapewnienia ochrony i bezpieczeństwa wszystkim pojedynczym obywatelom"[52]. 9 marca 2010 siły bezpieczeństwa stłumiły demonstrację opozycji w stolicy. Tłum około tysiąca młodych osób wykrzykiwał hasła o potrzebie zmian, zmianie prezydenta i sprzeciwie wobec zamieniania kraju w "królestwo"[53][54].

Wybory w Togo monitorowane były przez międzynarodowych obserwatorów z UE i ECOWAS. W swoim raporcie misja UE nie stwierdziła dowodów fałszowania głosów lub sztucznego wypełniania urn wyborczych. Stwierdziła jednak, że partia rządząca mogła dopuścić się procesu kupowania głosów oraz zarzuciła jej przekroczenie dozwolonych środków na kampanię wyborczą o 100 tys. USD[39]. Wyraziła również zaniepokojenie procesem zliczania głosów i odstąpieniem od system satelitarnego[55]. Obserwatorzy z ECOWAS stwierdzili, że odnotowali problemy związane z kartami do głosowania[51].

Wyniki wyborów

Kandydat - Partia polityczna Liczba głosów %
Faure GnassingbéZrzeszenie Ludu Togijskiego (RTP) 1 243 044 60,92%
Jean-Pierre FabreUnia Sił Zmiany (UFC) 692 584 33,94%
Yawovi AgboyiboKomitet Działania na rzecz Odnowy (CAR) 60 388 2,96%
Agbéyomé KodjoOrganizacja na rzecz Budowy Zjednoczonego Togo (OBUTS) 17 397 0,85%
Brigitte Kafui Adjamagbo-JohnsonDemokratyczna Konwencja Ludu Afrykańskiego (CDPA) 13 451 0,66%
Bassabi KagbaraPanafrykańska Partia Demokratyczna (PDP) 8 357 0,41%
Nicolas LawsonPartia Odnowy i Odkupienia (PRR) 6 029 0,29%
Głosy nieważne 79 283
Razem (frekwencja 64,68%) 2 119 829 100%
Źródło:[56][57]
  1. a b c Togolese presidential election postponed (ang.). France24, 12 lutego 2010. [dostęp 2010-03-08].
  2. Les membres de la Céni ont prêté serment (fr.). Republique Togolaise, 1 września 2009. [dostęp 2010-03-08].
  3. Togo to hold presidential election in February 2010 (ang.). People's Daily Online, 19 września 2009. [dostęp 2010-03-08].
  4. Le président nouveau est arrivé ! (fr.). Republique Togolaise, 14 października 2009. [dostęp 2010-03-08].
  5. Bodjona : "On va continuer à faire ce qui est bien pour les populations (fr.). Republique Togolaise, 31 grudnia 2009. [dostęp 2010-03-08].
  6. Nouvelle aide de l’UE pour l’élection (fr.). Republique Togolaise, 23 stycznia 2010. [dostęp 2010-03-08].
  7. Le RPT dénonce l’attitude de l’opposition (fr.). Republique Togolaise, 1 lutego 2010. [dostęp 2010-03-08].
  8. a b Togo: la présidentielle reportée du 28 février au 4 mars (fr.). AFP, 11 lutego 2010. [dostęp 2010-03-08].
  9. Plus de 3 millions d’électeurs enregistrés (fr.). Republique Togolaise, 15 lutego 2010. [dostęp 2010-03-08].
  10. Troops vote first in Togo's presidential polls (ang.). AFP, 1 marca 2010. [dostęp 2010-03-08].
  11. a b Backache rules main opposition leader out of Togo vote (ang.). AFP, 16 stycznia 2010. [dostęp 2010-03-08].
  12. Olympio : « Pour nous c’est deux tours ou rien » (fr.). Republique Togolaise, 7 grudnia 2009. [dostęp 2010-03-08].
  13. a b Q&A: Togo presidential election (ang.). BBC News, 3 marca 2010. [dostęp 2010-03-08].
  14. Togo votes amid fears of 2005 electoral violence repeat (ang.). France24, 4 marca 2010. [dostęp 2010-03-08].
  15. Bodjona : « Faure ne mène pas de campagne déguisée » (fr.). Republique Togolaise, 26 stycznia 2010. [dostęp 2010-03-08].
  16. Révision ciblée le 31 janvier (fr.). Republique Togolaise, 27 stycznia 2010. [dostęp 2010-03-08].
  17. Respecter les délais constitutionnels (fr.). Republique Togolaise, 10 lutego 2010. [dostęp 2010-03-08].
  18. Togo election postponed (ang.). News24, 12 lutego 2010. [dostęp 2010-03-08].
  19. La Céni confirme le retrait des représentants de l’UFC (fr.). Republique Togolaise, 12 lutego 2010. [dostęp 2010-03-08].
  20. a b The seven candidates up for election (ang.). France24, 2 marca 2010. [dostęp 2010-03-08].
  21. Olympio gets elected by the largest opposition party in Togo as 2010 presidential candidate (ang.). API, 29 sierpnia 2008. [dostęp 2010-02-08].
  22. Backache rules main opposition leader out of Togo vote (ang.). AFP, 16 stycznia 2010. [dostęp 2010-02-08].
  23. UFC replaces Olympio's presidential candidature for Togo's election (ang.). Afrique en ligne, 17 stycznia 2010. [dostęp 2010-02-08].
  24. Le RPT va choisir son candidat (fr.). Republique Togolaise, 8 stycznia 2010. [dostęp 2010-03-08].
  25. Le RPT vote Faure (fr.). Republique Togolaise, 12 stycznia 2010. [dostęp 2010-03-08].
  26. Togo: Faure Gnassingbé sera candidat à un second mandat le 28 février (fr.). AFP, 12 stycznia 2010. [dostęp 2010-03-08].
  27. Agboyibo, le retour (fr.). Republique Togolaise, 15 stycznia 2010. [dostęp 2010-03-08].
  28. Kodjo super optimiste (fr.). Republique Togolaise, 14 stycznia 2010. [dostęp 2010-03-08].
  29. Huit candidats ont déposé leur dossier (fr.). Republique Togolaise, 16 stycznia 2010. [dostęp 2010-03-08].
  30. Togo rejects presidential bid of ex-French minister (ang.). AFP, 2 lutego 2010. [dostęp 2010-03-08].
  31. Yamgnane recalé (fr.). Republique Togolaise, 2 lutego 2010. [dostęp 2010-03-08].
  32. La réunion de Paris se solde par un échec (fr.). Republique Togolaise, 9 lutego 2010. [dostęp 2010-03-08].
  33. Il fera Front tout seul (fr.). Republique Togolaise, 15 lutego 2010. [dostęp 2010-03-08].
  34. Togo polls a test for legitimacy (ang.). News24, 16 lutego 2010. [dostęp 2010-03-08].
  35. Faure : « Tout commence le 4 mars » (fr.). Republique Togolaise, 18 lutego 2010. [dostęp 2010-03-08].
  36. Fabre veut décrocher le maillot jaune (fr.). Republique Togolaise, 19 lutego 2010. [dostęp 2010-03-08].
  37. Faure : « Chacun espère se retrouver premier à l’arrivée » (fr.). Republique Togolaise, 2 marca 2010. [dostęp 2010-03-08].
  38. Lawson charge Faure (fr.). Republique Togolaise, 24 lutego 2010. [dostęp 2010-03-08].
  39. a b c d Dictator's son winner of Togo election (ang.). AP, 7 marca 2010. [dostęp 2010-03-08].
  40. Togo opposition claims fraud in presidential vote (ang.). AFP, 7 marca 2010. [dostęp 2010-03-08].
  41. a b Togo election agency vows violence-free poll (ang.). AFP, 3 marca 2010. [dostęp 2010-03-08].
  42. a b Polls close in Togo after smooth presidential election (ang.). France24, 4 marca 2010. [dostęp 2010-03-08].
  43. Togo opposition says party ahead in president race (ang.). Associated Press, 5 marca 2010. [dostęp 2010-03-08].
  44. Togo opposition claims 'irregularities' in poll (ang.). BBC News, 5 marca 2010. [dostęp 2010-03-08].
  45. Togo's ruling, opposition parties claim victory in vote (ang.). AFP, 5 marca 2010. [dostęp 2010-03-08].
  46. Opposition candidate claims victory ahead of poll results (ang.). France24, 5 marca 2010. [dostęp 2010-03-08].
  47. Poll officials confirm re-election of President Gnassingbe (ang.). France24, 7 marca 2010. [dostęp 2010-03-08].
  48. a b Togo opposition vows to fight Gnassingbe victory (ang.). AFP, 6 marca 2010. [dostęp 2010-03-08].
  49. Tensions mount as Gnassingbe provisionally re-elected (ang.). France24, 6 marca 2010. [dostęp 2010-03-08].
  50. Security forces crack down on post-election opposition protests (ang.). France24, 7 marca 2010. [dostęp 2010-03-08].
  51. a b Calm returns to Lome ahead of planned opposition protest (ang.). France24, 8 marca 2010. [dostęp 2010-03-08].
  52. Government bans protest amid claims of election fraud (ang.). France24, 9 marca 2010. [dostęp 2010-03-09].
  53. Togo police fire tear gas, poll protests fizzle out (ang.). Reuters, 9 marca 2010. [dostęp 2010-03-09].
  54. Togo police teargas protesters (ang.). News24, 9 marca 2010. [dostęp 2010-03-09].
  55. EU observer fears over Togo poll (ang.). BBC News, 5 marca 2010. [dostęp 2010-03-08].
  56. Les Togolais renouvellent leur confiance à Faure (fr.). Republique Togolaise, 7 marca 2010. [dostęp 2010-03-08].
  57. Faure Gnassingbé réélu Président (fr.). Presidence du Togo, 6 marca 2010. [dostęp 2010-03-13].