Zabójstwo przy Rue Morgue

Zabójstwo przy Rue Morgue
{{{tytuł oryginalny}}}
Ilustracja
Ilustracja do noweli z 1923 roku, autor: Byam Shaw .
Autor Edgar Allan Poe
Typ utworu nowela
Data powstania {{{data powstania}}}
Wydanie oryginalne
Miejsce wydania {{{miejsce wydania}}}
Język {{{język}}}
Data wydania {{{data wydania}}}
Wydawca {{{wydawca}}}

Zabójstwo przy Rue Morgue (ang. The Murders in the Rue Morgue) – nowela napisana przez Edgara Allana Poe, opublikowana w czasopiśmie Graham's Magazine w roku 1841[1]. Autor zaliczał ją do grupy jego historii analitycznych[1]. Określana jest jako pierwszy utwór detektywistyczny. Podobne dzieła, poprzedzające jednak utwory Poe, to Panna de Scudery (1819) E.T.A. Hoffmanna[2] oraz Zadig (1748) Woltera[3].

C. Auguste Dupin jest detektywem z Paryża, który decyduje się rozwiązać zagadkowe morderstwo dwóch kobiet w tym mieście, po tym jak podejrzany został już aresztowany. Wielu świadków było cytowanych w gazetach, że słyszeli podejrzanego, jednak każdy z nich uważał, że był to inny rodzaj głosu. Na miejscu zbrodni Dupin znajduje podejrzany włos, który zdaje się nie należeć do człowieka. Zamieszcza ogłoszenie w gazecie z zapytaniem, czy komuś nie zagubił się orangutan („Ourang-Outang"). Gdy odwiedza go marynarz, który odpowiedział na jego zapytanie, Dupin wyjaśnia, w jaki sposób ustalił, że to zwierzę jest prawdziwym „zabójcą” przy Rue Morgue. Jako pierwszy fikcyjny detektyw, postać Dupina była wykorzystywana w różnych literackich wymiarach, nawiązywano do niego choćby w kreacji przyszłych figur detektywistycznych, wliczając w to Sherlocka Holmesa i Hercule Poirota. Wiele późniejszych postaci wzorowanych było na modelu błyskotliwego detektywa stworzonego przez Poe. Sama postać Dupina pojawia się ponownie w Tajemnicy Marii Roget (ang.The Mystery of Marie Roget) oraz w Skradzionym liście (ang.The Purloined Letter).

Treść

Szablon:Spoiler Tematem przewodnim utworu Poe jest zagadkowe, podwójne morderstwo Madame L'Espanaye i jej córki na fikcyjnej paryskiej ulicy Rue Morgue. Relacje w gazetach dotyczące morderstwa podają, że gardło matki było tak przecięte, że jej głowa ledwo się trzymała reszty ciała, a jej córka, po tym jak była duszona, została siłą wepchnięta w komin. Morderstwo zostało popełnione w pozornie niedostępnym pokoju na czwartym piętrze, zamkniętym od środka na klucz. Sąsiedzi, którzy słyszeli odgłosy popełnianego morderstwa, zdawali bardzo sprzeczne relacje, wszyscy twierdzili, że morderca mówił różnymi językami, wliczając w to francuski i hiszpański. Mówili dalej, że głosy były niewyraźne i przyznawali, że nie znali języków, o których twierdzili, że je słyszeli.

Rodowici Paryżanie Dupin i jego przyjaciel, nienazwany w tekście z nazwiska narrator historii, czytają wspólnie owe relacje w gazecie z wielkim zainteresowaniem. Oboje, żyjąc w odosobnieniu i izolacji, nie przyjmują żadnych odwiedzin. Zerwali kontakty z wcześniejszymi wspólnikami i działają na zewnątrz tylko w nocy. Kiedy mężczyzna o nazwisku Adolphe le Bon zostaje aresztowany, mimo że nie ma dowodu jego winy, Dupin jest tak zaintrygowany, że oferuje swoje usługi urzędnikowi policji „G-„.

Ponieważ żaden ze świadków nie może ustalić jakim dokładnie językiem mówił morderca, Dupin przypuszcza, że nie słyszeli oni w ogóle ludzkiego głosu. Znajduje niezwykły włos na miejscu zbrodni i stwierdza, iż ten nie należy do człowieka. Dupin decyduje się na zamieszczenie ogłoszenia w gazecie z zapytaniem o zagubionego orangutana. Na ogłoszenie odpowiada marynarz, który przychodzi do niego do domu. Oferuje on nagrodę za zwrot zwierzęcia. Dupin pyta go o wszystkie informacje jakie zna na temat zabójstwa przy Rue Morgue. Ten przyznaje, że posiadał dzikiego orangutana, którego towarzyszka niedawno zmarła. Zwierzę uciekło i ukradło mu ostrą brzytwę do golenia. Kiedy zaczął gonić orangutana, ten uciekł, wdrapując się na ścianę, przeszedł po instalacji odgromowej, po czym wszedł do apartamentu w Rue Morgue przez okno. Madame L'Espanaye całkowicie tym zaskoczona nie była w stanie się bronić, gdy orangutan próbował ogolić ją przyzwyczajony do codziennej rutyny marynarza. Krwawy czyn sprowokował zwierzę, które wpadło w furię i w efekcie czego tak ścisnęło gardło córki, aż ta umarła. Urzędnik policji, słysząc tę historię, wspomina sarkastycznie, że ludzie powinni zająć się swoimi własnymi sprawami. Dupin odpowiada na to, że „G-„ jest zbyt przebiegły, by szukać głębi.

Tematy i analiza

Ilustracja "Zabójstwa przy Rue Morgue"

W liście do przyjaciela Dr. Josepha Snodgrassa Poe pisał o Zabójstwie przy Rue Morgue, że jego tematem było ćwiczenie pomysłowości w próbach wykrycia mordercy[4]. Dupin nie jest w zasadzie zawodowym detektywem, decyduje się on na rozwiązanie sprawy morderstw przy Rue Morgue dla osobistej rozrywki. Pragnie on również poznać prawdę i udowodnić niewinność fałszywie oskarżonego mężczyzny. Jego zainteresowanie sprawą nie ma wymiaru finansowego i odrzuca on nawet nagrodę pieniężną od właściciela orangutana[5]. Rewelacje w odniesieniu do odnalezienia prawdziwego mordercy w zasadzie kasują samo przestępstwo, gdyż ani orangutan, ani jego właściciel nie mogą być moralnie odpowiedzialni[6]. Późniejsze opowiadania detektywistyczne mogłyby prawdopodobnie obciążać M. Le Bona, aresztowanego podejrzanego, wydającego się winnym na zasadzie red herring, ale Poe nie zdecydował się na to[7].

Metoda Dupina podkreśla ważność słowa czytanego i pisanego. Interesuje się on sprawą przez doniesienia prasowe i czyta informacje o orangutanach z pisemnych relacji w Culvier. Ta metoda angażuje także czytelnika, który podąża za wątkami, samemu czytając poszlaki[8]. Poe podkreśla również moc słowa mówionego. Kiedy Dupin pyta marynarza o informacje na temat mordercy, temu (...)krew uderzyła do głowy, jak w przystępie duszności. Zerwał się z miejsca i zacisnął kij w pięści, lecz po chwili powalił się znów ciężko na krzesło, drżąc na całym ciele. Z rysów jego wyzierało śmiertelne przerażenie[9].”

Poe napisał Zabójstwo przy Rue Morgue w czasie kiedy przestępstwa zajmowały opinię publiczną, co było uwarunkowane przez szybki postęp miejskiego rozwoju. Londyn ustanowił wtedy pierwsze profesjonalne siły policyjne, a amerykańskie miasta zaczynały koncentrować się na naukowej pracy policji, kiedy gazety donosiły o krwawych morderstwach i kryminalnych procesach[1]. Podobnie Zabójstwo przy Rue Morgue nawiązuje do miejskich tematów, które były ponownie używane kilka razy w twórczości Poe, częściowo w Człowieku tłumu, zainspirowanego czasem, który Poe spędził w Filadelfii[10]. Opowieść przedstawia metaforę walki między umysłem a muskulaturą. Siła fizyczna, uosabiana przez orangutana jak i jego właściciela, rozumiana jest tu tylko jako przemoc: orangutan sam jest mordercą, podczas gdy jego właściciel przyznaje, że karał zwierzę biczem. Siła umysłu analityka przewyższa jednak ich przemoc[11]. Nowela zawiera także częsty u autora motyw śmierci pięknej kobiety, co on sam określał jako jeden z najbardziej poetyckich tematów na świecie[12].

Znaczenie i recepcja

Oryginalny manuskrypt książki

Biograf Poe Jeffrey Meyers, pisząc o znaczeniu Zabójstwa przy Rue Morgue, twierdził iż nowela zmieniła historię świata literatury[13]. Często podawany jako pierwsze dzieło detektywistyczne, postać Dupina stała się wzorem dla wielu przyszłych fikcyjnych detektywów jak Sherlock Holmes czy Herkules Poirot. Utwór wyznaczył również wiele toposów, które stały się popularnymi elementami w obrębie gatunku: ekscentryczny ale błyskotliwy detektyw oraz narracja pierwszoosobowa prowadzona przez bliskiego przyjaciela. Poe przedstawia również policję w mało sympatycznym świetle jako kontrast do figury detektywa[14].

Poe był prekursorem narracji, w której detektyw oznajmia swoje rozwiązanie i potem wyjaśnia sposób myślenia go poprzedzający[15]. Uważa się go także za pomysłodawcę zagadki zamkniętego pokoju, eksponowanej w noweli[16]. Od momentu wydania Zabójstwa przy Rue Morgue autor był chwalony za stworzenie nowości z głębią[17]. Badacze z Pensylwanii pisali, że Poe udowadnia swój geniusz z pomysłową siłą i umiejętnością, których nie da się niczemu przyrównać[16]. Poe jednak bagatelizował to osiągnięcie w liście do Philipa Pendeltona Cooka[18]:

Ta historia analitycznego procesu rozumowania zawdzięcza swoją popularność dzięki byciu pewnego rodzaju nowym kluczem. Nie chcę powiedzieć, że ludzie nie są pomysłowi – ale myślą o sobie, że są bardziej pomysłowi niż w rzeczywistości – z powodu ich metod i sposobu ich wyrażania. W odniesieniu przykładowo do „Zabójstwa przy Rue Morgue”; gdzie może być pomysłowość przy rozwiązywaniu pajęczyny, którą ty sam utkałeś dla wyrażenia samego celu jej rozwikłania?[4]

Dzisiejszy czytelnik może być zniechęcony wykroczeniem Poe przeciw ukrytym narracyjnym konwencjom, podług których czytelnik powinien być w stanie sam znaleźć rozwiązanie, zamiast o nim przeczytać. Zawiłe zakończenie jednak jest znakiem złych zamiarów, ponieważ czytelnicy nie uwzględniliby orangutana na ich liście potencjalnych morderców[19]. Rola Poe w tworzeniu historii detektywistycznych jest odzwierciedleniem przyznawanych corocznie przez Mystery Writers of America nagród Edgar Awards[20].

Inspiracja

Panna de Scudery E.T.A. Hoffmanna to często przytaczany utwór detektywistyczny, którym Poe był inspirowany przy pisaniu Zabójstwa przy Rue Morgue[2] W noweli Hoffmanna protagonistką jest Mlle de Scudery, rodzaj osiemnastowiecznej panny Marple, która dowodzi niewinności głównego podejrzanego policji o morderstwo na złotniku. Inni prekursorzy to Zadig Woltera, gdzie główny charakter przeprowadza podobne czyny analityczne. Słowo detektyw nie istniało, kiedy Poe pisał Zabójstwo przy Rue Morgue[17]. Poe mógł także rozszerzyć jego własne wcześniejsze prace analityczne, wliczając w to esej Maelzel's Chess Player oraz Three Sundays in a Week[16].

W zakresie inspiracji fabularnych, Poe mógł być zainspirowany reakcją tłumu na widok orangutana pokazanego w hali w Filadelfii w lipcu 1839 roku[13]. Nazwa głównego bohatera była inspirowana „Dupinem”, postacią z serii publikowanych historii w Burton's Gentleman's Magazine w 1828 o nazwie Nieopublikowane fragmenty z życia Vidocq, francuskiego ministra policji[21]”. Poe był prawdopodobnie zaznajomiony z ową literacką kreacją, w której także występuje analityk, odnajdujący mordercę, chociaż obie fabuły wykazują tylko niewielkie podobieństwo. Jednak ofiary mordercy w obu przypadkach mają podcięte gardło w tak drastyczny sposób, że głowa prawie całkowicie odpada od reszty ciała[22]. Dupin właściwie wspomina Vidocq w tekście, określając go jako „osobę mającą zmysł śledczy[23]”.

Ekranizacje

Muzyka

Literatura

  • Silverman, Kenneth (1991). Edgar A. Poe: Mournful and Never-ending Remembrance (Paperback ed. ed.). New York: Harper Perennial. pp. 171. ISBN 0-06-092331-8.
  • Meyers, Jeffrey (1992). Edgar Allan Poe: His Life and Legacy. New York: Cooper Square Press, 123. ISBN 0-8154-1038-7
  • Booker, Christopher (2004). The Seven Basic Plots. Continuum, 507.
  • Silverman, Kenneth (1991). Edgar A. Poe: Mournful and Never-ending Remembrance (Paperback ed. ed.). New York: Harper Perennial. pp. 173. ISBN 0-06-092331-8.
  • Quinn, Arthur Hobson (1998). Edgar Allan Poe: A Critical Biography. Baltimore: The Johns Hopkins University Press, 354. ISBN 0-8018-5730-9
  • Whalen, Terance (2001). "Poe and the American Publishing Industry", A Historical Guide to Edgar Allan Poe, J. Gerald Kennedy, editor. Oxford University Press, 86. ISBN 0-19-512150-3
  • Cleman, John (2001). "Irresistible Impulses: Edgar Allan Poe and the Insanity Defense", Bloom's BioCritiques: Edgar Allan Poe, edited by Harold Bloom. Philadelphia: Chelsea House Publishers, 65 ISBN 0-7910-6173-6
  • Quinn, Arthur Hobson (1998). Edgar Allan Poe: A Critical Biography. Baltimore: The Johns Hopkins University Press, 312. ISBN 0-8018-5730-9
  • Thomas, Peter (2002). "Poe's Dupin and the Power of Detection", The Cambridge Companion to Edgar Allan Poe, edited by Kevin J. Hayes. Cambridge University Press, 133–134. ISBN 0-521-79727-6
  • Kennedy, J. Gerald (1987). Poe, Death, and the Life of Writing. New Haven, CT: Yale University Press, 120. ISBN 0-300-03773-2
  • Silverman, Kenneth (1991). Edgar A. Poe: Mournful and Never-ending Remembrance (Paperback ed. ed.). New York: Harper Perennial. pp. 172. ISBN 0-06-092331-8.
  • Rosenheim, Shawn James (1997). The Cryptographic Imagination: Secret Writing from Edgar Poe to the Internet. Johns Hopkins University Press, 75. ISBN 978-0-8018-5332-6
  • Hoffman, Daniel (1972). Poe Poe Poe Poe Poe Poe Poe. Baton Rouge: Louisiana State University Press, 110. ISBN 0-8071-2321-8
  • Sova, Dawn B. (2001). Edgar Allan Poe: A to Z. New York: Checkmark Books, 162–163. ISBN 0-8160-4161-X
  • Van Leer, David (1993). "Detecting Truth: The World of the Dupin Tales" The American Novel: New Essays on Poe's Major Tales, Kenneth Silverman, editor. Cambridge University Press, 65. ISBN 0-521-42243-4
  • Cornelius, Kay (2001). "Biography of Edgar Allan Poe" in Bloom's BioCritiques: Edgar Allan Poe, Harold Bloom, ed. Philadelphia: Chelsea House Publishers, 33 ISBN 0-7910-6173-6
  1. a b c ^ a b c d Silverman, Kenneth (1991). Edgar A. Poe: Mournful and Never-ending Remembrance (Paperback ed.). New York: Harper Perennial. pp. 171. ISBN 0-06-092331-8.
  2. a b ^ a b Booker, Christopher (2004). The Seven Basic Plots. Continuum, 507.
  3. # ^ a b c d Silverman, Kenneth (1991). Edgar A. Poe: Mournful and Never-ending Remembrance (Paperback ed.). New York: Harper Perennial. pp. 173. ISBN 0-06-092331-8.
  4. a b ^ a b Quinn, Arthur Hobson (1998). Edgar Allan Poe: A Critical Biography. Baltimore: The Johns Hopkins University Press, 354. ISBN 0-8018-5730-9
  5. # ^ Whalen, Terance (2001). "Poe and the American Publishing Industry", A Historical Guide to Edgar Allan Poe, J. Gerald Kennedy, editor. Oxford University Press, 86. ISBN 0-19-512150-3
  6. # ^ Cleman, John (2001). "Irresistible Impulses: Edgar Allan Poe and the Insanity Defense", Bloom's BioCritiques: Edgar Allan Poe, edited by Harold Bloom. Philadelphia: Chelsea House Publishers, 65 ISBN 0-7910-6173-6
  7. ^ Quinn, Arthur Hobson (1998). Edgar Allan Poe: A Critical Biography. Baltimore: The Johns Hopkins University Press, 312. ISBN 0-8018-5730-9
  8. ^ Thomas, Peter (2002). "Poe's Dupin and the Power of Detection", The Cambridge Companion to Edgar Allan Poe, edited by Kevin J. Hayes. Cambridge University Press, 133–134. ISBN 0-521-79727-6
  9. # ^ Kennedy, J. Gerald (1987). Poe, Death, and the Life of Writing. New Haven, CT: Yale University Press, 120. ISBN 0-300-03773-2
  10. ^ Silverman, Kenneth (1991). Edgar A. Poe: Mournful and Never-ending Remembrance (Paperback ed.). New York: Harper Perennial. pp. 172. ISBN 0-06-092331-8.
  11. ^ Rosenheim, Shawn James (1997). The Cryptographic Imagination: Secret Writing from Edgar Poe to the Internet. Johns Hopkins University Press, 75. ISBN 978-0-8018-5332-6
  12. ^ Hoffman, Daniel (1972). Poe Poe Poe Poe Poe Poe Poe. Baton Rouge: Louisiana State University Press, 110. ISBN 0-8071-2321-8
  13. a b ^ a b c Meyers, Jeffrey (1992). Edgar Allan Poe: His Life and Legacy. New York: Cooper Square Press, 123. ISBN 0-8154-1038-7
  14. ^ Van Leer, David (1993). "Detecting Truth: The World of the Dupin Tales" The American Novel: New Essays on Poe's Major Tales, Kenneth Silverman, editor. Cambridge University Press, 65. ISBN 0-521-42243-4
  15. ^ Cornelius, Kay (2001). "Biography of Edgar Allan Poe" in Bloom's BioCritiques: Edgar Allan Poe, Harold Bloom, ed. Philadelphia: Chelsea House Publishers, 33 ISBN 0-7910-6173-6
  16. a b c Kenneth Silverman: Edgar A. Poe: Mournful and Never-ending Remembrance. Nowy Jork: Harper Perennial, 1991, s. 174. ISBN 0-06-092331-8. (ang.)
  17. a b ^ a b c d Silverman, Kenneth (1991). Edgar A. Poe: Mournful and Never-ending Remembrance (Paperback ed.). New York: Harper Perennial. pp. 173. ISBN 0-06-092331-8.
  18. ^ Kennedy, J. Gerald (1987). Poe, Death and the Life of Writing. New Haven, CT: Yale University Press, 119. ISBN 0-300-03773-2
  19. ^ Rosenheim, Shawn James (1997). The Cryptographic Imagination: Secret Writing from Edgar Poe to the Internet. Johns Hopkins University Press, 68. ISBN 978-0-8018-5332-6
  20. ^ Neimeyer, Mark (2002). "Poe and Popular Culture", The Cambridge Companion to Edgar Allan Poe. Cambridge University Press, 206. ISBN 0-521-79727-6
  21. ^ Cornelius, Kay (2001). "Biography of Edgar Allan Poe" in Bloom's BioCritiques: Edgar Allan Poe, Harold Bloom, ed. Philadelphia: Chelsea House Publishers, 31 ISBN 0-7910-6173-6
  22. ^ Ousby, Ian V. K. (December 1972). "'The Murders in the Rue Morgue' and 'Doctor D'Arsac': A Poe Source", Poe Studies, vol. V, no. 2, 52.
  23. ^ Quinn, Arthur Hobson (1998). Edgar Allan Poe: A Critical Biography. Baltimore: The Johns Hopkins University Press, 311. ISBN 0-8018-5730-9

Szablon:Link GA