Zadziornica włochata

Zadziornica włochata
{{{nazwa łacińska}}}[1]
Boulenger, 1900
Ilustracja
{{{opis grafiki}}}
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada płazy
Rząd płazy bezogonowe
Podrząd Neobatrachia
Rodzina artroleptowate
Podrodzina Arthroleptinae
Rodzaj Trichobatrachus
Boulenger, 1900
Gatunek zadziornica włochata
Synonimy

Astylosternus robustus Noble, 1924[2][3]

Kategoria zagrożenia (CKGZ)[4]
Status iucn3.1 LC pl.svg

Zadziornica włochata (Trichobatrachus robustus) – gatunek afrykańskiego płaza zaliczanego do monotypowego rodzaju. Wyróżnia się nietypowymi wysuwanymi "pazurami" i włosopodobnymi wyrostkami skórnymi samca, wiążącymi się z pełnioną przez niego opieką nad potomstwem. Wyginięcie na razie mu nie grozi, choć stanowi on przedmiot polowań miejscowej ludności.

Nazwa

Epitet gatunkowy nazwy naukowej tego kręgowca to łaciński przymiotnik robustus, -a, -um oznaczający m.in. "silny, mocny"[5]. Nazwa polska, jak i angielska ("hairy frog") odwołuje się zaś do włosopodobnych struktur na grzbiecie i udach samca gotowego do rozrodu.

Morfologia

Płaz ten, koloru ziemistoczekoladowego[6], zielonkawobrązowego lub czarnego[7], mierzy około 11 cm długości (13 cm u samców, 9 cm u samic[8]). Waży około 80 g[2]. Szerokość głowy jest większa, niż jej długość. Pysk jest zaokrąglony. Nozdrza znajdują się bliżej oczu o pionowych źrenicach, niż czubka pyszczka[9]. Pomiędzy stosunkowo dużymi nozdrzami tylnymi znajdują się 2 rzędy lemieszowatych zębów, przed nimi zaś ząbkowany język[9]. Gardło jest żółte[8]. Zanotowano dużą zmienność wielkości języka. Jego długość waha się od 19 do 26 mm, szerokość zaś od 19 do 27 mm[10]. Bębenek często nie uwidacznia się zbytnio. Jego średnica jest o połowę mniejsza od średnicy oka, choć niektóre prace błędnie oceniały jego wielkość na dwie trzecie rozmiaru oka[10].

Samce przerastają znacznie rozmiarami samice. Te pierwsze posiadają parzyste worki rezonansowe i trzy krótkie rzędy małych czarnych kolców na wewnętrznej powierzchni pierwszego palca u ręki. Gotowe do rozrodu wytwarzają także brodawki skórne rozciągające się z boków i ud. Wyrostki te zawierają tętnice i wydaje się, że zwiększają powierzchnię wymiany gazowej[7] (podobnie, jak skrzela zewnętrzne w rozwoju larwalnym). Jest to użyteczne, gdy samiec czuwa przez dłuższy czas nad jajami złożonymi przez samicę w środowisku wodnym. Wąski uchyłek płuc uwidacznia się wyraźnie także u osobników płci męskiej[9]. W 1925 Noble zasugerował, że ma to związek z niewielkimi płucami i solidną budową ciała samca[11].

Zwierzę wyróżnia się też wyciąganymi "pazurami" na tylnych łapach (w przeciwieństwie do prawdziwych pazurów buduje je jednak tkanka kostna, a nie białko keratyna). Mogą one wystawać przez skórę, najwyraźniej dzięki celowemu przerwaniu ciągłości kości[12][13]. Dodatkowo znaleziono niewielki guzek wciśnięty w tkankę nieco za opuszką palca. Normalnie każdy "pazur" jest przytwierdzony do guzka za pomocą mocnych włókien kolagenowych, przebywając w obrębie tkanki łącznej, do drugiego końca "pazura" zaś przyczepia się mięsień[13]. Gerald Durrell[12] odkrył, że gdy płaz jest chwytany lub atakowany, mięsień się kurczy[13], guzek się odłamuje i zaostrzona kość wysuwa się na wierzch, kalecząc ciało napastnika[14].

Jest to najwyraźniej zachowanie obronne. Ponieważ mechanizm cofania "pazurów" nie został jeszcze poznany, sądzi się, że nastepuje regeneracja uszkodzonej tkanki[13]. Podobną regenerację obserwowano już u salamander[15].

Wg Davida Wake'a z University of California w Berkeley broń ta jest unikalna w świecie zwierząt. Co prawda niektóre salamandry używają jako kolców swych żeber, ale mechanizm jest inny[13]. Jednak David Cannatella, herpetolog z University of Texas w Austin, kwestionuje tezę, że kości zadziornicy służą do obrony. Wg niego "pazury" umożliwiają płazowi lepszą przyczepność na skalistym podłożu[16]. Przekonany o tym, że płazy te używają "pazurów" do obrony jest m.in. David Blackburn. Uważa przy tym, że to zachowanie obronne wykorzystywane jest rzadko, tylko w przypadku wyraźnego zagrożenia, z powodu uszkodzeń ciała jakich doznaje tez sama zadziornica[17].

Kości śródstopia znajdują się blisko siebie, nie występują wtrącone paliczki, podobnie jak dyskowate opuszki palców[18]. Palce tylnych łap spaja błona pławna[9][18].

Występowanie

Występuje w Afryce zachodniej: od południowowschodniej Nigerii (Osamba Hills) przez zachodni Kamerun, zachodnią Gwineę Równikową i zachodni Gabon do zachodniego Konga i zachodniej Demokratycznej Republiki Konga (Mayombe Hills). Oddzielna populacja występuje w północnym Kamerunie[19][20]. W tym kraju spotykano też zadziornicę włochatą najczęściej[21]. Jej obecność w Kongu i angolskiej eksklawie o nazwie Prowincja Kabinda nie została potwierdzona[19][20].

Siedliskiem zadziornicy są nizinne strumienie o wartkim nurcie[19]. Preferuje gęste lasy[8] w obrębie wpływu klimatu zwrotnikowego i podzwrotnikowego. Występuje także na terenach podmokłych. Radzi sobie w środowisku zmienionych przez człowieka, spotyka się ją nie tylko w lasach zdegradowanych, ale nawet na plantacjach herbaty, a także na gruntach ornych[19].

Pożywienie i behawior

Zadziornica prowadzi lądowy tryb życia na dnie lasu, a do wody wraca w celach rozrodczych[8]. Dobrze umięśnione kijankimięsożerne i posiadają kilka rzędów rogowatych zębów. Dorosłe żywią się ślimakami, wijami, pająkami, chrząszczami i krótkoczułkowymi[11].

Długość życia wynosi do 5 lat[2].

Rozmnażanie

Sezon rozrodczy rozpoczyna się wraz z nadejściem pory deszczowej. Gdy samice pożywiają się jeszcze w lasach, samce kierują się już do strumieni, oczekując osobników płci przeciwnej. Osiągnąwszy gotowość do rozrodu, samice łączą się z samcami w wodzie[8]. Specjalne struktury na przednich i tylnych łapach pomagają osobnikowi płci męskiej wdrapać się na wybrankę[7]. Jaja zostają przytwierdzone do kamienia w strumieniu. Samiec opiekuje się nimi pod wodą, chroniąc je przed drapieżnikami. Jego ukrwione wyrostki pomagają mu wtedy prowadzić wymianę gazową bez konieczności wynurzania się[8][22].

Kijanki prowadzą wodny tryb życia, zamieszkując strumienie o bardzo szybkim nurcie. Spotyka się je w zbiornikach poniżej wodospadów[19]. Są świetnie umięśnione. Żywią się mięsem, posiadając w jamie gębowej kilka rzędów zrogowaciałych zębów[11]. Brzuszna strona ich ciała zaopatrzona jest w przyssawkę[7].

Historia

Gatunek został odkryty w roku 1900 przez George'a Alberta Boulengera w Kongu Francuskim (obecnie Republika Konga)[13]. Na specyficzne "pazury" uwagę zwrócił dopiero David Blackburn, który podczas badania osobnika tego gatunku został zraniony w rękę[17]. Nie zraziło to biologa, który odkrył w sumie 11 gatunków płazów, posiadających "pazury"[17]. Większość z nich – 9 – zaliczanych jest do rodzaju Astylosternus[23][13], a jeden do Scotobleps[17]. Wszystkie one zamieszkują środkową Afrykę[17] i z zadziornicą łączy je bliskie pokrewieństwo (należą do tej samej podrodziny).

Dodać należy, że kilka wzmianek o pazurach znalazło się już w publikacjach z okresu pomiędzy 1900 i 1925, ale wzięto wówczas te twory za skutek złej konserwacji okazów[17].

Klasyfikacja

Obecnie zadziornica włochata umieszczana jest w monotypowym rodzaju w rodzinie artroleptowatych[19][11]. Dawniej klasyfikowana była do żabowatych[24], spośród których artroleptowate wydzielił w 1981 Dubois[25].

Status

Gatunek jest pospolity na zachodzie Kamerunu[19]. W tym kraju płazy te piecze się nawet i spożywa. Do zabicia używa się harpunów i maczet, by uniknąć zranienia pazurami tego zwierzęcia[13][17]. W Rumpi Hills w Kamerunie spożywa się też kijanki[19].

Liczebność tego płaza obniża się. Z powodu polowań stał się on rzadki w okolicach osiedli ludzkich[19]. Jednakże nie dostrzega się konieczności jego ochrony z uwagi na szeroki zasięg występowania[8]. Gatunkowi przypisuje się status LC (najmniejszej troski).

Poza polowaniami niebezpieczeństwo dla zadziornicy stwarza głównie pogorszenie się jakości wód. Negatywny wpływ wywierają na nią również: rozwój rolnictwa i wylesianie[19]. Korzystnie dla perspektyw gatunku w zasięgu występowania zwierzęcia znajduje się kilka obszarów chronionych[19].

W kulturze

Zadziornica włochata zajęła pierwsze miejsce na liście najdziwniejszych zwierząt świata stworzonej przez serwis internetowy New Scientist[26]. Dzięki swym dziwacznym pazurom porównuje się ją do bohaterów komiksów[15][16][27].

  1. {{{nazwa łacińska}}}, w: Integrated Taxonomic Information System (ang.).
  2. a b c Hairy frog ( Astylosternus robustus ) Hairy frog - Hairy frog information - Hairy frog facts (ang.). [dostęp 2009-07-10].
  3. Amphibian Species of the World 5.3, an Online Reference (ang.). American Museum of Natural History. [dostęp 2009-07-13].
  4. {{{nazwa łacińska}}}. Czerwona księga gatunków zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) (ang.).
  5. Kazimierz Kumaniecki: Słownik łacińsko-polski. Warszawa: Państwowe Wydawnictwa Naukowe, s. 439.
  6. Niezwykłe gatunki żab. [dostęp 2009-07-10].
  7. a b c d Squeakers and Cricket Frogs: Arthroleptidae - Hairy Frog (trichobatrachus Robustus): Species Accounts (ang.). [dostęp 2009-07-10].
  8. a b c d e f g Animal Encyclopedia: Hairy frog (ang.). [dostęp 6 lipca 2009].
  9. a b c d D.C. Blackburn: Amphibia Web – Trichobatrachus robustus (ang.). 2002-11-14. [dostęp 18 czerwca 2009].
  10. a b Arthur Loveridge: African reptiles and amphibians in Field Museum of Natural History. T. XXII. Biodiversity Heritage Library, s. 87, seria: Zoological Series. [dostęp 2009-07-09]. (ang.)
  11. a b c d D.C. Blackburn: Trichobatrachus robustus Boulenger, 1900 - Encyclopedia of Life (ang.). [dostęp 2009-07-09].
  12. a b Gerald Durrell: The Bafut Beagles. (ang.)
  13. a b c d e f g h Catherine Brahic: Horror Frog (ang.). New Scientist, 2008-05-12. [dostęp 18 czerwca 2009].
  14. David C. Blackburn, James Hanken. Concealed weapons: erectile claws in African frogs. „BIology letters”, 2008-04-17 (ang.). 
  15. a b Wolverine- A Frog Prince? (ang.). Redshiftblue.wordpress.com. [dostęp 2009-07-09].
  16. a b Lauren Cahoon: Make Way for Superfrog (ang.). ScienceNOW Daily News, 2008-05-28. [dostęp 2009-07-12].
  17. a b c d e f g ScienceDaily, When Threatened, A Few African Frogs Can Morph Toes Into Claws (ang.). [dostęp 18 cerwca 2009].
  18. a b Hans Gadow: Amphibia and Reptiles. W: S. F. Harmer, A. E. Shipley: The Cambridge natural history. T. VIII. Biodiversity Heritage Library, s. 240. [dostęp 2009-07-09]. (ang.)
  19. a b c d e f g h i j k Trichobatrachus robustus [w:] The IUCN Red List of Threatened Species [online] [dostęp 2009-06-18] (ang.).
  20. a b zasięg wg Czerwonej Księgi IUCN (ang.). [dostęp 2009-06-18].
  21. Global Biodiversity InformationFacility (ang.). [dostęp 2009-07-09].
  22. Patricia Pope Bartlett, Richard D. Bartlett: Frogs, toads, and treefrogs. A Complete Pet Owner's Manual. Hauppage, NY: Barron's, 1996, s. 8-9. [dostęp 2009-07-06]. (ang.)
  23. Anna Błońska: Łamie kości, by mieć pazury. kopalniawiedzy.pl, 2008-05-28. [dostęp 18 czerwca 2009].
  24. Arthur Loveridge: African reptiles and amphibians in Field Museum of Natural History. T. XXII. Biodiversity Heritage Library, s. 18, seria: Zoological Series. [dostęp 2009-07-09]. (ang.)
  25. David Cannatella: Arthroleptidae. Arthroleptid Frogs (ang.). The Tree of Life Web Project, 1995-01-01. [dostęp 2009-07-10].
  26. Najdziwniejsze zwierzęta 2008 roku. Polski Portal Ekologiczny: ochrona przyrody, ochrona środowiska. [dostęp 2009-07-09].
  27. Helen Meredith: X-Frogs (ang.). EDGE Evolutionary Distinct & Globally Endangered, 2008-06-19. [dostęp 2009-07-09].