Zaurolof

{{{nazwa łacińska}}}[1]
Okres istnienia: 70 mln lat temu
ilustracja
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Gatunki

Zaurolof (Saurolophus, "jaszczurzy grzebień") − rodzaj dużego dinozaura kaczodziobego żyjącego około 70 milionów lat temu (kreda późna) w Ameryce Północnej (dzisiejsza Kanada) oraz Azji (Mongolia), jeden z kilku rodzajów dinozaurów znanych z różnych kontynentów. Cechował się spiczastym grzebieniem sterczącym z góry i tyłu głowy. Zwierzę żywiło się roślinami, poruszało się na dwóch lub czterech łapach.

Gatunek typowy, S. osborni, został opisany przez Barnuma Browna w 1912. Inny pewny gatunek, S. angustirostris z Azji, opisał Anatoly Konstantinovich Rozhdestvensky. Trzeciego uznano za wątpliwy.

Morfologia

Znaleziony materiał obejmuje prawie kompletne szkielety, zapewniające badaczom jasny obraz anatomii kośćca zwierzęcia. S. osborni, rzadszy gatunek z Alberty, mierzył około 9,8 metra długości. Sama czaszka osiągała metr[2]. Masę ciała szacuje się na 2,1 tony[3]. Mongolski S. angustirostris osiągał większe rozmiary, holotypowy szkielet mierzy 12 metrów długości. Odnotowywano jeszcze większe szczątki[3]. Nie licząc wielkości, oba gatunki wydają się identyczne. Ewentualne różnice ukrywają braki w badaniach[4].

Za najbardziej charakterystyczną cechę zaurolofa uchodzi grzebień zdobiący jego czaszkę. Występuje on także u osobników młodocianych, choć jest mniejszy. Długi i przypominający kolec wystaje w górę i do tyłu, rozpoczynając się ponad oczami, zgina się pod kątem 45 stopni. Często opisywany jako mocno zbudowany, wydaje się taki tylko u koniuszka, wypełniały go komory powietrzne. Mogły one służyć respiracji lub termoregulacji[5].

Klasyfikacja

Barnum Brown, opisawszy pierwsze znalezisko, umieścił je we własnej podrodzinie Saurolophinae w obrębie "Trachodontidae", czyli Hadrosauridae). Obejmowała ona wtedy także korytozaura i hipakrozaura, jedyne dobrze znane rodzaje z późniejszej Lambeosaurinae[6]. Brown sądził, że zaurolof posiadał kierujący się w stronę kości kulszowej wyrostek kości biodrowej, jaki miały Lambeosaurinae. Wydaje się jednak, że pogląd ten bazował na pomyłkowo włączonej w szczątki zaurolofa kości kulszowej przedstawiciela Lambeosaurinae. Dodatkowo wspomniany autor doszedł do nieprawidłowych wniosków, jakoby zaurolofie i lambeozaurynowe grzebienie miały składać się z tych samych kości[7]. Podrodzina Saurolophinae nie jest już wyróżniana[8], jednak spotkać się jeszcze można z węższym od niej kladem zawierającym zaurolofa oraz kilka innych rodzajów, jak kritozaur czy prozaurolof. Nieformalnie określa się go jako Saurolophini. Saurolophus wchodzi w skład Hadrosaurinae, posiadając charakterytyczne dla tej grupy miednicę i grzebień o solidnej budowie.

Odkrycie i historia

Fotografia przedstawiająca wydobycie w 1911.

Barnum Brown odnalazł pierwsze opiane pozostałości zaurolofa w 1911. Skłądały się na nie niemal kompletny szkielet klasyfikowany jako AMNH 5220 i wchodzący w skład zbiorów Amerykańskiego Muzeum Historii Naturalnej. Był to pierwszy prawie kompletny szkielet dinozaura z Kanady. Znaleziono go pośród skał powstałych we wczesnym mastrychcie (kreda górna), tworzących formację geologiczną Horseshoe Canyon (wtedy określaną jako formacja Edmonton) w okolicy Tolman Ferry nad rzeką Red Deer w Albercie. Brown poświęcił na opisanie znaleziska niezbyt dużo czasu[9][10], umieszczając je w osobnej podrodzinie[6]. Saurolophus stanowił ważny punkt odniesienia dla innych kaczodziobych. Widać to w niektórych nazwach rodzajowych, jak prozaurolof (Prosaurolophus, czyli "przed zaurolofem", "poprzednik zaurolofa") i parazaurolof (Parasaurolophus, "obok zaurolofa"). Prócz tego odkryto i opisano niewiele materiału z tamtych terenów.

A photograph of the panel mount of the holotype of Saurolophus, from Barnum Brown, 1913

Zamiast tego obfitszych szczątków i danych dostarczyła Azja. Początkowe pozostałości wydawały się nie obiecywać wiele. Zaliczała się tu fragmentaryczna kość kulszowa z Heilongjiang w Chińskiej Republice Ludowej, ochrzczona przez Riabinina jako S. kryschtofovici[11]. Niedługo później wydobyto jednak o wiele bardziej wartościowe szczątki. Odnalazła je w Mongolii w pochodzących z wczesnego mastrychtu skałąch formacji Nemegt polsko-mongolska ekspedycja paleontologiczna, działająca w latach 1947-49. Anatoly Konstantinovich Rozhdestvensky nadał znalezisku nazwę S. angustirostris[12]. Odkryto także i inne szkielety osobników tego gatunku w różnych stadiach wzrostu i pozostałości S. angustirostris należą do najobfitzych wśród azjatyckich kaczodziobych[3].

Gatunki

Czaszka, instytut paleontologiczny RAS

Obecnie za pewne uznaje się 2 gatunki: typowy S. osborni i S. angustirostris. S. osborni (Brown, 1912) znany jest ze szkielwtu z czaszką, dwóch innych kompletnych czaszek oraz ich framentówi. S. angustirostris (Rozhdestvensky, 1952) reprezentuje natomiast co najmniej 15 znalezisk[8]. S, kryschtofovici (Riabinin, 1930) nie uznaje się już za pewny gatunek, a raczej za nomen dubium[4][8] lub też za synonim S. angustirostris[3] (chociaż został nazwany wcześniej).

Paleoekologia

Oprócz S. osborni w formacji Horseshoe Canyon znaleziono pokrewnego zaurolofowi edmontozaura, hipakrozaura o wydrążonym grzebieniu, hypsilofodonta parksozaura, pancerne euoplocefala z rodziny ankylozaurów i edmontonię z rodziny nodozaurów, ceratopsy montanoceratopsa, anchiceratopsa, arrinoceratopsa i pachyrinozaura, pachycefalozaura stegocerasa, ornitomimozaury ornitomima i strutiomima, różnorodne mało znane teropody, w tym troodonty i dromeozaury], a także tyranozary albertozaura i daspletozaura[13]. Dinozaury tej formacji określa się czasami angielskim terminem Edmontonian, określającym faunę ssaków. Różnią się od znajdywanych w formacjach leżących ponad i poniżej[14]. W formacji Horseshoe Canyon zaznacza się znaczący wpływ morza wywierany przez Morze Środkowego Zachodu, wielki płytki zbiornik śródlądowy rozpościerający się w centralnej Ameryce Północnej przez większą część kredy[14] S. osborni mógł preferować tereny położone głębiej na lądzie[8].

S. angustirostris był jednym z najwięskzych roślinożerców formacji Nemegt Formation. Nie znaleziono w niej dużych ceratopsów, ale obejmowała za to zauropody i bardziej zróżnicowaną faunę terppodów. Koegzystował tu z rzadkim grzebieniastym kaczodziobym barsboldią, płaskogłowym pachycefalozaurem homalocafalem i jego kopulastogłowym krewnym prenocefalem, dużym ankylozaurem (w obu znaczeniach tego słowa) tarchią, rzadkimi saltazaurami nemegtozaurem i opistocelikaudią, alwarezzaurem mononykiem, trzema różnymi troodontami (w tym zaurornitoidem), kilkoma owiraptorozaurami (jak rinchenia czy nomingia), ornitomimozaurami gallimimem i deinocheirem, terizinozauroidem terizinozaurem, pokrewnym tyranozaurom bagaraatanem i należącej do tej rodziny tarbozaurem[13]. W przeciwieństwie do innych mongolskich formacji, jak dobrze poznana formacja Djadochta Formation z welociraptorem i protoceratopsem, Nemegt uważa się za powstałą w terenach dobrze nawodnionych, jak formacja Dinosaur Park w Albercie[14].

Paleobiologia

Jako kaczodziony, zaurolof był poruszającym się na dwóch lub czterech łapach zwierzęciem o urozmaiconej diecie roślinnej. Budowa jego czaszki pozwalała na miażdżące pokarm ruchy przypominające żucie. Jego zęby, tworzące baterie, były stale zastępowane. Jama ustna zawierała ich setki, a tylko nielicznych z nich ornitopod kiedykolwiek używał. Roślinny pokarm był zrywany jego szerokim dziobem, a następnie trafiał do organów przypominających policzki. Zauropsyd pasł się na wysokości od poziomu gruntu do 4 metrów[8]. Pospolity S. angustirostris był prawdoodobnie ważnym dużym roślinożercą ekosystemu formacji Nemegt, natomiast S. osborni stanowił rzadkość w formacji Horseshoe Canyon, gdzie konkurowały z nim inne kaczodziobe: edmontozaur i hipakrozaur.

Grzebień

S. osborni, czaszka.

Charakterystyczny przypominający kolec grzebień zaurolofa przywodził na myśl różne iterpretoacje, mógł spełniać różnorodne funkcje. Brown porównał go do grzebienia kameleona. Zasugerował, że mógł stanowić on miejsce przyczepu mięśni i niezachowanej kryzy z tyłu głowy, podobny twór spotyka się u bazyliszka. Wedle Petera Dodsona podobne cechy występujące u innych kaczodzionych miały znaczenie w identyfikacji płciowej[15]. Maryańska i Osmólska, zauważając wydrążoną podstawę, wysunęły hipotezę, że grzebień zwiększał powierzchnię jamy nosowej, pomagając w termoregulacji[5]. James Hopson uznał, że funckją było przekazywanie sygnałów wzrokowych. Dalej stwierdził możliwość istnienia wypełniających się powietrzem płatów skórnych nad nozdrzami działających jako rezonatory i dodatkowy bodziec wzrokowy[16]. Pomysł ten podjęli autorzy tekstów popularnonaukowych na temat dinozaurów, jak David B. Norman, który przedyskutował problem i zrekonstruował działanie takiej adaptacji[17].

  1. {{{nazwa łacińska}}}, w: Integrated Taxonomic Information System (ang.).
  2. Richard Swann Lull, Wright, Nelda E.: Hadrosaurian Dinosaurs of North America. Geological Society of America, 1942, s. 226, seria: Geological Society of America Special Paper 40.
  3. a b c d Saurolophus. W: Donald F. Glut: Dinosaurs: The Encyclopedia. Jefferson, North Carolina: McFarland & Co, 1997, s. 788–789. ISBN 0-89950-917-7.
  4. a b Ornithopods from Kazakhstan, Mongolia and Siberia. W: David B. Norman, Sues, Hans-Dieter: The Age of Dinosaurs in Russia and Mongolia. Cambridge: Cambridge University Press, 2000, s. 462–479. ISBN 0-521-55476-X.
  5. a b Teresa Maryańska, and Osmólska, Halszka. Cranial anatomy of Saurolophus angustirostris with comments on the Asian Hadrosauridae (Dinosauria). „Palaeontologia Polonica”. 42, s. 5–24, 1981. 
  6. a b Barnum Brown. Corythosaurus casuarius, a new crested dinosaur from the Belly River Cretaceous, with provisional classification of the family Trachodontidae. „Bulletin of the American Museum of Natural History”. 33 (55), s. 559–564, 1914. [dostęp 2007-04-29]. 
  7. Charles M. Sternberg. Classification of American duckbilled dinosaurs. „Journal of Paleontology”. 28 (3). s. 382–383. 
  8. a b c d e Hadrosauridae. W: John R. Horner, Weishampel, David B.; and Forster, Catherine A: The Dinosauria. Wyd. 2nd. Berkeley: University of California Press, 2004, s. 438–463. ISBN 0-520-24209-2.
  9. Barnum Brown. A crested dinosaur from the Edmonton Cretaceous. „Bulletin of the American Museum of Natural History”. 31 (14), s. 131–136, 1912. [dostęp 2007-04-29]. 
  10. Barnum Brown. The skeleton of Saurolophus, a crested duck-billed dinosaur from the Edmonton Cretaceous. „Bulletin of the American Museum of Natural History”. 32 (19), s. 387–393, 1913. [dostęp 2007-04-29]. 
  11. Anatoly Nikolaenvich, N. Riabinin. On the age and fauna of the dinosaur beds on the Amur River. „Mémoir, Société Mineral Russia”. 59, s. 41–51, 1930 (ros.). 
  12. A.K. Rozhdestvensky. A new representative of the duck-billed dinosaurs from the Upper Cretaceous deposits of Mongolia. „Dokladi Akademii Nauk S.S.S.R.”. 86, s. 405–408, 1952 (ros.). 
  13. a b Dinosaur distribution. W: David B. Weishampel, Barrett, Paul M.; Coria, Rodolfo A.; Le Loueff, Jean; Xu Xing; Zhao Xijin; Sahni, Ashok; Gomani, Elizabeth M.P.; and Noto, Christopher N.: The Dinosauria. Wyd. 2nd. Berkeley: University of California Press, 2004, s. 517–606. ISBN 0-520-24209-2.
  14. a b c Peter Dodson: The Horned Dinosaurs: A Natural History. Princeton: Princeton University Press, 1996, s. 14–15. ISBN 0-691-05900-4.
  15. Peter Dodson. Taxonomic implications of relative growth in lambeosaurine dinosaurs. „Systematic Zoology”. 24, s. 37–54, 1975. DOI: 10.2307/2412696. 
  16. James A. Hopson. The evolution of cranial display structures in hadrosaurian dinosaurs. „Paleobiology”. 1 (1), s. 21–43, 1975. 
  17. Hadrosaurids II. W: David B. Norman: The Illustrated Encyclopedia of Dinosaurs: An Original and Compelling Insight into Life in the Dinosaur Kingdom. New York: Crescent Books, 1985, s. 122–127. ISBN 0-517-468905.

Szablon:Link GA