Zespół lęku uogólnionego

Zespół lęku uogólnionego (Uogólnione zaburzenie lękowe, ang. generalized anxiety disorder)
Ilustracja
Uciążliwy, stale utrzymujący się niepokój, związany z zamartwianiem się nawet codziennymi sprawami, jest kluczowym objawem zaburzenia.
ICD-10 F41
F41.1 Zaburzenia lękowe uogólnione
DSM-IV 300.2

Zespół lęku uogólnionego, inaczej zaburzenie lękowe uogólnione (ang. generalized anxiety disorder) – jest terminem stosowanym w klasyfikacjach ICD-10, DSM-IV-TR i DSM-5 określającym zaburzenie psychiczne należące do grupy zaburzeń lękowych. Kluczową cechą zespołu lęku uogólnionego jest obecność uporczywego i uogólnionego lęku nie wiążącego się z żadnym określonym czynnikiem, tzw. „lęku wolnopłynącego” (ang. free-floating anxiety). Podwyższony poziom lęku znajduje ujście w obawach pacjentów, że oni sami lub bliskie im osoby mogą zachorować, ulec wypadkowi, że może spotkać ich bankructwo, niepowodzenie życiowe etc. Uwaga chorego koncentruje się głównie na antycypowanych nieszczęściach i potencjalnych zagrożeniach. Podejmuje on starania o zapewnienie sobie i innym bezpieczeństwa (prosi członków rodziny o powiadamianie, że są bezpieczni, kontroluje wydatki, by uchronić się przed stratą finansową). Częstymi objawami są także trudności z koncentracją uwagi, niepokój psychoruchowy, niemożność spokojnego siedzenia, niemożność odprężenia się, skłonność do szybkiego męczenia się, drażliwość, napięciowe bóle głowy, bóle mięśniowe, suchość w ustach, drżenie, wzmożone napięcie mięśniowe, pocenie się, zawroty głowy, przyśpieszone bicie serca, uczucia ucisku w nadbrzuszu[1][2][3].

Kryteria rozpoznania uogólnionego zaburzenia lękowego

Kryteria diagnostyczne według klasyfikacji ICD-10[4]

(Uwaga: W przypadku dzieci należy zastosować kryteria dla zaburzenia kodowanego jako F93.80)

A. Co najmniej sześciomiesięczny okres wyraźnego napięcia, zaniepokojenia i obaw o codzienne wydarzenia i problemy.

B. Co najmniej cztery spośród następujących objawów muszą być obecne, w tym co najmniej jeden spośród objawów od (1) do (4):

Objawy pobudzenia układu autonomicznego
(1) Palpitacje lub mocne bicie serca lub przyśpieszone bicie serca.
(2) Pocenie się.
(3) Drżenie ciała.
(4) Suchość w jamie ustnej (niewywołana lekami lub odwodnieniem).
Objawy z okolic klatki piersiowej i brzucha
(5) Trudności z oddychaniem.
(6) Uczucie dławienia się.
(7) Ból lub uczucie dyskomfortu w klatce piersiowej.
(8) Nudności lub dyskomfort w okolicy brzucha (np. ucisk w żołądku).
Objawy związane z funkcjonowaniem mózgu i umysłem
(9) Zawroty głowy, trudności z utrzymaniem równowagi lub zasłabnięcia.
(10) Poczucie derealizacji lub depersonalizacji.
(11) Lęk przed utratą kontroli, popadnięciem w obłęd lub zemdleniem.
(12) Lęk przed śmiercią.
Objawy ogólne
(13) Przypływy zimna i gorąca.
(14) Odczucia drętwienia i mrowienia.
Objawy napięcia
(15) Napięcia lub bóle mięśni.
(16) Niepokój ruchowy i niemożność odprężenia się.
(17) Uczucia wzmożonej czujności lub napięcia emocjonalnego.
(18) Uczucie dławienia lub ucisku w gardle lub trudności z przełykaniem.
Inne objawy niespecyficzne
(19) Tendencja do wygórowanego reagowania przestraszeniem na pomniejsze sytuacje zaskoczenia.
(20) Trudności z koncentracją uwagi i uczucie pustki w głowie związane niepokojem i obawami.
(21) Stała drażliwość.
(22) Trudności z zasypianiem związane z zamartwianiem się.

C. Zaburzenie nie spełnia kryteriów zaburzenia leku panicznego (F41.0), zaburzeń lękowych pod postacią fobii (F40.-), zaburzeń obsesyjno-kompulsyjnych (F42.-) lub hipochondrii (F45.2).

D. Najczęstsze zaburzenia wymagające wykluczenia: lęk wywołany chorobami somatycznymi takimi, jak nadczynność tarczycy, organiczne zaburzenia psychiczne (F0) lub zaburzenia związane ze substancjami psychoaktywnymi (F1) takie, jak przyjmowanie pochodnych amfetaminy lub zespół odstawienny wywołany uzależnieniem od benzodiazepin.

Kryteria diagnostyczne według klasyfikacji DSM-5[5]

A. Nadmierny lęk lub obawy przed przyszłymi wydarzeniami, występujący często (częściej występuje niż nie występuje) przez okres co najmniej 6 miesięcy, dotyczący codziennych aktywności (szkoła, praca itd).

B. Dana osoba nie jest w stanie poradzić sobie z objawami i ich kontrolować.

C. Lęk lub obawy są związane z trzema (lub więcej) symptomami, wymienionymi poniżej (a przynajmniej niektóre z tych symptomów są częste – częściej występują niż nie występują – w okresie co najmniej 6 miesięcy):

(1) Niepokój psychoruchowy, nerwowość lub napięcie emocjonalne.
(2) Łatwe męczenie się.
(3) Problemy z koncentracją uwagi lub uczucie pustki w głowie.
(4) Drażliwość.
(5) Wzmożone napięcie mięśniowe.
(6) Problemy z zasypianiem, wstawaniem lub niespokojny sen/niewysypianie się.

D. Do symptomów można również zaliczyć nudności, wymioty i przewlekłe bóle brzucha.

E. Zaburzenia nie można przypisać skutkom działania substancji (np. używek, leków), ani następstwom innych chorób (np. nadczynność tarczycy).

F. Zaburzenie nie może być łatwiejsze do wyjaśnienia obecnością innych zaburzeń psychicznych takich, jak zespół lęku napadowego, fobia społeczna, odosobnienie od osób bliskich, przyrost wagi w przebiegu jadłowstrętu psychicznego, zaburzenia somatyzacyjne lub przekonanie o obecności poważnej choroby somatycznej (hipochondria) etc.

Różnicowanie

W diagnostyce różnicowej należy uwzględnić nie tylko szereg zaburzeń psychicznych (m.in. zespół lęku panicznego, zaburzenia depresyjne, fobie, zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne, zespół stresu pourazowego), lecz także choroby neurologiczne, endokrynologiczne, metaboliczne i związane ze stosowaniem różnych substancji (np. alkoholowy zespół odstawienny, benzodiazepinowy zespół odstawienny)[6]. Charakterystyczna dla uogólnionych zaburzeń lękowych postać lęku, czyli „lęk wolnopłynący” (ang. free-floating anxiety), odróżnia się od innych postaci lęku m.in. tym, że nie ogranicza się do jednej przyczyny lub źródła (jak w przypadku obaw przed wystąpieniem napadu paniki albo przed publicznym upokorzeniem albo przed zakażeniem się bakteriami). „Lęk wolnopłynący” zwykle uznawany jest przez pacjentów za powiązany z wieloma różnymi okolicznościami i obejmuje wiele codziennych aspektów życia[7]. Objawy zespołu lęku uogólnionego mogą stanowić tzw. maskę depresji (tj. depresji, w której endogenny zespół depresyjny maskowany jest przez objawy innych zaburzeń psychicznych). Charakterystyczne jest to, że w obecności bliskich pacjent jest w stanie poczuć się lepiej, utrzymywać kontakty towarzyskie i czerpać przyjemność z aktywności (brak anhedonii) – cechy te mogą być pomocne w różnicowaniu zespołu lęku uogólnionego z depresją[8].

Epidemiologia

W ciągu jednego roku rozpowszechnienie uogólnionych zaburzeń lękowych szacowane jest na około 1% u osób w okresie dojrzewania przed ukończeniem 18. roku życia oraz na około 3% u osób dorosłych (od 0,4% do 3,6% w zależności od kraju)[5]. Zapadalność na uogólnione zaburzenia lękowe w ciągu całego życia szacowana jest na 5-9%[6]. Najliczniejszą grupą chorych z uogólnionymi zaburzeniami lękowymi są osoby w wieku średnim[5]. Wśród pacjentów liczebnie przeważają kobiety nad mężczyznami w stosunku 2 do 1[6].

Etiopatogeneza

Ciała migdałowate (oznaczone kolorem czerwonym).

Przyjmuje się, że uogólnione zaburzenia lękowe mają złożone podłoże obejmujące zarówno czynniki biologiczne, jak i psychologiczne. Badania wskazują na występowanie dziedzicznej skłonności do zachorowania: osoby z rodzin, w których występowały owe zaburzenia, pięciokrotnie częściej zapadają na uogólnione zaburzenia lękowe, niż osoby z rodzin, w których zaburzenia te nie występowały. Wykazano także, że dysfunkcje neuroprzekaźnictwa noradrenergicznego, serotoninoergicznego i GABA-ergicznego mają udział w patogenezie zaburzenia – wskazują na to badania nad skutecznością szeregu leków oddziałujących te rodzaje neuroprzekaźnictwa. U osób z uogólnionymi zaburzeniami lękowymi stwierdza się także wzmożoną aktywność osi podwzgórzowo-przysadkowo-nadnerczowej: nadmierne wydzielanie kortykoliberyny, ACTH i kortyzolu. U 1/3 pacjentów stwierdza się niskie wyniki w teście hamowania wydzielania kortyzolu deksametazonem. Struktury mózgu biorące udział w kształtowaniu nadwrażliwości na bodźce stresogenne, którym przypisuje się udział w etiopatogenezie uogólnionych zaburzeń lękowych to ciała migdałowate i prążkowie – potwierdzają to badania oparte na obrazowaniu struktur mózgu u dzieci i osób w okresie dojrzewania przed ukończeniem 18. roku życia. Innymi strukturami mózgu, których nieprawidłowe funkcjonowanie wiąże się z uogólnionymi zaburzeniami lękowymi jest system przegrodowo-hipokampalny odpowiedzialny za tzw. hamowanie behawioralne (ang. behavioral inhibition). W jego aktywacji pośredniczą neurony noradrenoergiczne i serotonionoergiczne[9].

Wśród czynników psychologicznych, istotną rolę przypisuje się typom przywiązania do opiekunów wykształcanym w okresie wczesnego dzieciństwa – stwierdzono, że typy przywiązania lękowo-unikający i ambiwalentny wiążą się z uogólnionymi zaburzeniami lękowymi. Akcentuje się także rolę braku podstawowego poczucia bezpieczeństwa zapewnianego przez opiekunów, doświadczeń deprywacji, frustracji potrzeb dziecka, procesów kształtowania się autonomii i zachowań eksploracyjnych dziecka. Pacjenci z uogólnionymi zaburzeniami lękowymi często przejawiają cechy osobowości zależnej lub unikającej[9]. Przyjmuje się, że istotny udział w kształtowaniu predyspozycji do wystąpienia uogólnionych zaburzeń lekowych ma neurotyczność (definiowana jako skłonność do reagowania negatywnymi emocjami na codzienne sytuacje)[5]. Według teorii poznawczo-behawioralnych, osoby z uogólnionymi zaburzeniami lękowymi cechują się dysfunkcjonalnymi wzorcami reagowania na potencjalne zagrożenia. Na dysfunkcje te składają się m.in. selektywne kierowanie uwagi na negatywne bodźce, zniekształcanie przetwarzanych informacji, niedocenianie swoich zdolności radzenia sobie z trudnościami. Z kolei teorie psychodynamiczne zakładają, że występowanie objawów lękowych uwarunkowane jest oddziaływaniem nieuświadomionych konfliktów wewnątrzpsychicznych. Przyjmują również, iż objawy lękowe pełnią istotną rolę we funkcjonowaniu mechanizmów obronnych[6][7].

Przebieg i rokowanie

Początek zaburzeń często przypada na późniejszą część okresu dojrzewania lub okres wczesnej dorosłości, lecz może także nastąpić w późniejszych etapach życia[6][10]. Znaczna część pacjentów podaje, że zmagali się z niepokojem przez całe swoje życie[5]. Przebieg zaburzenia zwykle ma charakter przewlekły o nasileniu zmieniającym się wraz z upływem czasu, trudnym do przewidzenia i może utrzymywać się przez resztę życia. Stresujące wydarzenia mogą powodować nasilenie objawów[6][10].

Współchorobowość

U niemal 90% pacjentów z uogólnionymi zaburzeniami lękowymi diagnozowane są również inne spośród zaburzeń lękowych[7]. U części pacjentów z uogólnionymi zaburzeniami lękowymi po pewnym czasie rozwijają się zaburzenia lęku napadowego. Z objawami uogólnionego zaburzenia lękowego często współwystępują objawy depresyjne. Stosowanie przez chorych substancji psychoaktywnych takich jak alkohol dla zmniejszenia nasilenia dolegliwości, prowadzi do częstego współwystępowania uogólnionych zaburzeń lękowych z uzależnieniem od alkoholu lub innych substancji psychoaktywnych, m.in. benzodiazepin[6].

Leczenie

Najwyższą skuteczność leczenia uogólnionych zaburzeń lękowych uzyskuje się, łącząc psychoterapię oraz psychofarmakoterapię, jakkolwiek metody te mogą być również stosowane oddzielnie[6]. Dobór metod leczniczych odpowiednich dla poszczególnych pacjentów z rozpoznaniem uogólnionych zaburzeń lękowych wymaga pogłębionej diagnostyki z uwzględnieniem predyspozycji osobowościowych przy udziale lekarza psychiatry, psychoterapeuty lub psychologa klinicznego[7]. Szacuje się, że tylko około 1/3 osób cierpiących na uogólnione zaburzenia lękowe podejmuje leczenie[6].

Psychoterapia

Oddziaływania psychoterapeutyczne obejmują techniki poznawczo-behawioralne (CBT) i relaksacyjne pomagające kontrolować i łagodzić objawy lękowe. Z kolei psychoterapia ukierunkowana na wgląd – psychodynamiczna – uznawana jest za skuteczne leczenie przyczynowe przynajmniej w odniesieniu do części pacjentów. Stosuje się zarówno psychoterapię indywidualną, jak i grupową. Zarówno krótkoterminowe, jak i długoterminowe psychoterapie uznawane są za skuteczne formy leczenia[6][7][10][11].

Farmakoterapia

Preparat wenlafaksynyEffexor XR® kapsułki 75 mg oraz 150 mg – jednego z leków często stosowanych w uogólnionych zaburzeniach lękowych.

W leczeniu farmakologicznym stosowane są przede wszystkim leki przeciwdepresyjne, m.in. SSRI (escitalopram, citalopram, paroksetyna), SNRI (wenlafaksyna, duloksetyna), rzadziej TCA (amitryptylina, klomipramina). Wiele spośród leków przeciwdepresyjnych, systematycznie stosowanych, charakteryzuje się potwierdzoną skutecznością w leczeniu uogólnionych zaburzeń lękowych. Ponadto wykorzystuje się także anksjolityki takie jak buspiron (poprawę obserwuje się u 60-80% pacjentów), jak również pregabalinę, hydroksyzynę, klorazepat i niektóre leki przeciwpsychotyczne. W przypadku leków z grupy benzodiazepin nie zaleca się ich stosowania dłuższego niż 1-2 miesiące z uwagi na ryzyko wystąpienia zespołu zależności od benzodiazepin komplikującego przebieg uogólnionego zaburzenia lękowego – stosowanie leków z grupy benzodiazepin przez dłuższy czas, częściej lub w dawkach wyższych, niż zalecane, może prowadzić do nasilenia dolegliwości lękowych[6][10][12].

Przypisy

Szablon:Przypisy-lista

Star of life.svgZapoznaj się z zastrzeżeniami dotyczącymi pojęć medycznych i pokrewnych w Wikipedii.

  1. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Klasyfikacja
    BŁĄD PRZYPISÓW
  2. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Bilikiewicz
    BŁĄD PRZYPISÓW
  3. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Aleksandrowicz
    BŁĄD PRZYPISÓW
  4. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie ICD-10
    BŁĄD PRZYPISÓW
  5. a b c d e Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie DSM-5
    BŁĄD PRZYPISÓW
  6. a b c d e f g h i j k Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Kaplan
    BŁĄD PRZYPISÓW
  7. a b c d e Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Gabbard
    BŁĄD PRZYPISÓW
  8. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Dąbrowski
    BŁĄD PRZYPISÓW
  9. a b Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Pużyński
    BŁĄD PRZYPISÓW
  10. a b c d Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Black
    BŁĄD PRZYPISÓW
  11. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Sobanski
    BŁĄD PRZYPISÓW
  12. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie 3tomPsychiatrii
    BŁĄD PRZYPISÓW