Zimoziół północny

Zimoziół północny
Ilustracja
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad klad astrowych
Rząd szczeciowce
Rodzina zimoziołowate
Rodzaj zimoziół
Gatunek zimoziół północny
Nazwa systematyczna
Linnaea borealis L.
Sp. pl. 2:631. 1753

Szablon:Cechy taksonu

Linneusz z zimoziołem w ręku na obrazie Henryka Hollandera
Kwiaty
Przekrój pojedynczego kwiatu
Płat kwitnącego zimoziołu

Zimoziół północny (Linnaea borealis) – gatunek rośliny z rodziny zimoziołowatych (Linnaeaceae), jedyny przedstawiciel monotypowego rodzaju zimoziół (Linnaea). Pierwszy opis naukowy rośliny sporządził Karol Linneusz podczas swej wyprawy do Laponii i on też nadał jej nazwę rodzajową od swego nazwiska. W Szwecji od nazwy rodzajowej wywodzi się imię "Linnéa".

Rozmieszczenie geograficzne

Występuje głównie w strefie okołobiegunowej północnej, w miejscach oddalonych od tej strefy jest reliktem polodowcowym. Zwarty zasięg występowania obejmuje Amerykę Północną z Grenlandią, północną Europę i północną Azję, po Kamczatkę i Japonię. Na oderwanych od głównego zasięgu obszarach występuje na Kaukazie oraz na nielicznych stanowiskach w Alpach, Sudetach i Karpatach.

W Polsce spotykany jest rzadko – przez kraj przebiega południowa granica zwartego zasięgu. Na niżu opisano ok. 150 jego stanowisk, głównie w północnej części[2]. Lokalnie jego zasoby są znaczne i np. w Wolińskim Parku Narodowym uznany został za gatunek ekspansywny[3]. Znajdowany jest co jakiś czas na nowych, wtórnych stanowiskach, bowiem rozprzestrzenianiu tego gatunku sprzyjało masowe wprowadzanie sosny do lasów, także na siedliskach żyźniejszych. W efekcie bywa określany mianem „reliktu wędrującego”[3] W górach jest znacznie rzadszy, stwierdzono jego występowanie w Tatrach, w Sudetach i na Babiej Górze[4]. W Tatrach podano jego występowanie tylko na Kobylarzu oraz poniżej Morskiego Oka, na Babiej Górze na Kościółkach[2].

Morfologia

Pokrój
Pełzająca krzewinka o wzroście klonalnym, z pędami długości do 1 m i zimotrwałymi liśćmi.
Łodyga
Cienkie, nitkowate (do 2–3 mm średnicy) pędy czołgające się po ziemi, ogruczolone i delikatnie owłosione[5][6]. Z płożących pędów wyrastają łodygi wzniesione, asymilacyjne i kwiatowe. Ulistnione łodygi asymilacyjne osiągają 4–6 cm wysokości. Łodygi kwiatonośne osiągające do 15 cm wysokości obecne są na około 1–2% ramet[7].
Liście
Ulistnienie naprzeciwległe. Liście zimotrwałe, okrągłe lub jajowate o długości 5-15 mm. Blaszka na brzegu w górnej części jest karbowana lub płytko ząbkowana, a na dole nagle ściągnięta w orzęsiony ogonek o długości 2-3 mm. Liście na górnej stronie są ciemnozielone, a na dolnej niebieskawozielone, nagie lub z pojedynczymi włoskami[5].
Kwiaty
Zwisające, zebrane po 2, rzadziej pojedyncze lub w skupieniach po 3-4 wyrastają na wzniesionej, słabo owłosionej i ogruczolonej szypułce o długości 4–8 mm. Okwiat zróżnicowany na kielich i koronę. Wolne działki kielicha w liczbie 5 mają lancetowate kształty, długość do 2 mm i są owłosionych. Dzwonkowatego kształtu korona ma długość 7-10 mm, złożona z 5 płatków, z zewnątrz nagich, o zabarwieniu od białego do jasnoróżowego koloru, wewnątrz czerwono żyłkowanych i omszonych. Pojedynczy, krótszy od korony słupek ma nitkowatą szyjkę i główkowate, trójłatkowe znamię. Zalążnia jest dolna, 3-komorowa, przy czym tylko jedna komora z pojedynczym zalążkiem bywa, że rozwija się w owoc, podczas gdy w pozostałych komorach zalążki zawarte w liczbie od 2 do 7 nigdy się nie rozwijają. Pręciki są 4 dwusilne, z czego dwa dolne są dłuższe, ale wszystkie są krótsze od słupka[5][6].
Owoc
Rozwija się rzadko. Zwieszona niełupka, żółta, kulista, o długości 3 mm, wsparta dwoma ogruczolonymi podkwiatkami[6]. Nasiona mają kształt jajowaty i długość ok. 1,5 mm[5].

Systematyka i zmienność

Synonimy taksonomiczne[8]

Linneusia Raf., Obolaria O. Kuntze

Pozycja systematyczna wg APweb (aktualizowany system APG III z 2009)[1]

Jeden z 5 rodzajów wchodzących w skład rodziny zimoziołowatych, stanowiącej jeden z kladów rzędu szczeciowców Dipsacales wchodzącego z kolei w skład kladu astrowych (asterids) należącego do dwuliściennych właściwych (eudicots).

Pozycja rodzaju w systemie Reveala (1993–1999)

Gromada okrytonasienne, podgromada Magnoliophytina, klasa Rosopsida, podklasa różowe Cornidae Frohne & U. Jensen ex Reveal, nadrząd Dipsacanae Takht., rząd szczeciowce Dipsacales Dumort., rodzina przewiertniowate (Caprifoliaceae Juss.), podrodzina Loniceroideae Kostel., plemię Linnaeeae Dumort., rodzaj zimoziół (Linnaea L.)[9].

Zmienność

Występuje w dwóch odmianach[10]:

  • Linnaea borealis L. var. borealis. Występuje w Europie, Azji i na Alasce
  • Linnaea borealis L. var. longiflora Torr. Występuje tylko w Ameryce Północnej (na Alasce jej brak)

Biologia i ekologia

Rozwój
Roślina wieloletnia, chamefit. Kwiaty wonne o zapachu opisywanym jako migdałowy[7] lub waniliowy[11]. Odwiedzane są przez bzygowate (Syrphidae) i trzmiele (Bombus)[7] (kwiaty są owadopylne). Kwitną od czerwca do sierpnia[5]. Za pomocą pełzających łodyg silnie rozrasta się wegetatywnie tworząc płaty zajmujące wiele metrów kwadratowych[3]. Rośliny rozrastają się głownie za sprawą merystemu wierzchołkowego na głównym pędzie. Wierzchołek pędu bywa jednak zgryzany przez gryzonie, co w zależności od czasu zgryzienia ma różny wpływ na roślinę. Pędy zgryzione wczesną jesienią, do wiosny tworzą nowy pąk i kontynuują wzrost w normalnym tempie. Rośliny zgryzione wiosną mają wyraźnie ograniczony wzrost[7].
Siedlisko
Występuje w borach iglastych i lasach mieszanych, szczególnie mszystych. W górach rośnie także w zaroślach kosodrzewiny[5]. W Skandynawii, poza borami iglastymi, obficie rośnie także w górskich lasach brzozowych[7]. Preferuje luźne drzewostany – rośnie przeważnie w miejscach lekko tylko zacienionych[3]. W miejscach silniej nasłonecznionych poszczególne ramety są krótsze (krótsze są międzywęźla) i mają gęściej wyrastające wzniesione pędy asymilacyjne, w miejscach ocienionych pędy są bardziej wydłużone – międzywęźla są wydłużone i pędy asymilacyjne wyrastają rzadziej[7]. Preferuje gleby piaszczyste lub silnie spiaszczone, ubogie i kwaśne (roślina kwasolubna)[3]. Często porasta martwe, leżące pnie i porośnięte mchami skały[6]. Populacje charakteryzują się dobrą żywotnością, podczas suchych lat liczebność populacji drastycznie zmniejsza się, podczas lat wilgotnych zwiększa się[4]. Najwyższe jego stanowisko w Polsce opisano na Kobylarzu w Tatrach Zachodnich (1450 m n.p.m.)[4]. W górach Azji rośnie na wysokościach 700-2300 m n.p.m.[6]
Fitosocjologia
W Europie środkowej gatunek charakterystyczny dla zespołu boru bażynowego (Ass. Empetro nigri-Pinetum) i rzędu (O.) Vaccinio-Piceetalia[12]. Rośnie też na obsadzonych sosną, zborowaciałych siedliskach kwaśnych dąbrów pomorskich (Betulo-Quercetum), lasów bukowo-dębowych (Fago-Quercetum), a nawet kwaśnej buczyny (Luzulo pilosae-Fagetum)[3].
Genetyka
Liczba chromosomów 2n=32[13].
Właściwości fizyko-chemiczne
Za aromat kwiatów odpowiadają: 1,4-dimetoksybenzen, aldehyd anyżowy, 2-fenyloetanol, aldehyd benzoesowy i nikotynowy[7].

Nazewnictwo

Roślina w piśmiennictwie naukowym początkowo opisywana była jako Campanula serpyllifolia, bowiem uważano ten gatunek za jednego z przedstawicieli dzwonków. Roślina należała do ulubionych przez Karola Linneusza (Carl von Linné), ale to nie on nadał jej nazwę od swego nazwiska ponieważ nie było to praktykowane. Pierwszym, który wyróżnił tę roślinę w randze odrębnego rodzaju i nadał nazwę rodzajową Linnea był holenderski nauczyciel i mecenas Linneusza – Jan Frederik Gronovius[11]. Linneusz za nim powtórzył nazwę rodzajową Linnaea w Species Plantarum (1753) i w związku z uznaniem w nomenklaturze botanicznej tego dzieła za pierwsze z prawidłowo publikowanymi nazwami rodzajowymi – w bazach taksonomicznych rodzaj zapisywany jest z cytatem: Linnea L. W niektórych źródłach nazwa ta rozszerzona jest z podaniem pierwszego autora: Linnea (Gronov.) L.[14]

Nazwa gatunkowa – borealis nadana została przez samego Linneusza i oznacza ”północny”[11].

Zagrożenia i ochrona

Roślina objęta ścisłą ochroną gatunkową.

Gatunek nie jest wymieniany na Czerwonej liście roślin Polski, jednak uznany został za wymierający w Wielkopolsce i za narażony na wymarcie w przyszłości na Pomorzu[15].

Przyczyną zagrożeń dla gatunku jest wycinka drzewostanów na jego stanowiskach. Jednakże samorzutnie rozprzestrzenia się na nowych stanowiskach[4].

Zastosowanie

Zimoziół jest w Szwecji jednym z ulubionych motywów roślinnych służącym do zdobienia porcelany i obrusów, stanowi częsty motyw malarski[11]. Gatunek ten jest też symbolem roślinnym prowincji Smalandii w Szwecji[16].

  1. a b Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2010-04-29].
  2. a b Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa: Czerwona księga Karpat Polskich. Kraków: Instytut Botaniki PAN, 2008. ISBN 978-83-89648-71-6.
  3. a b c d e f Hanna Piotrowska: Chronione gatunki roślin naczyniowych w Wolińskim Parku Narodowym. Międzyzdroje: Klify 3, 1996, s. 45-48.
  4. a b c d Halina Piękoś-Mirkowa, Zbigniew Mirek: Rośliny chronione. Warszawa: Multico Oficyna Wyd., 2006. ISBN 978-83-7073-444-2.
  5. a b c d e f Bogumił Pawłowski (red.): Flora Polska. Tom XI. Warszawa, Kraków: Polska Akademia Nauk, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1967, s. 382.
  6. a b c d e Linnaea borealis (ang.). W: Flora of China [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2011-06-17].
  7. a b c d e f g MIkael Niva: [uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:163416/FULLTEXT01 Life History Strategies in Linnaea borealis] (ang.). W: Acta Universitatis Uppsalensis [on-line]. 2003. [dostęp 2011-06-17].
  8. Index Nominum Genericorum. [dostęp 16-01-2009].
  9. Crescent Bloom: Systematyka rodzaju Linnaea (ang.). The Compleat Botanica. [dostęp 16-01-2009].
  10. Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2011-04-03].
  11. a b c d Linnaea borealis (ang.). W: Linne on line [on-line]. Uppsala Universitet. [dostęp 2011-06-17].
  12. Władysław Matuszkiewicz: Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14439-4.
  13. Lucjan Rutkowski: Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14342-8.
  14. An Illustrated Flora Of The Northern United States, Canada And The British Possessions Nathaniel Lord Britton, Addison Brown: {{{tytuł}}}. Charles Scribner's Sons, 1913.
  15. Waldemar Żukowski, Bogdan Jackowiak (red.): Ginące i zagrożone rośliny naczyniowe Pomorza Zachodniego i Wielkopolski. Bogucki Wydawnictwo Naukowe, 1995. ISBN 83-86001100.
  16. Landskapsdjuren e.t.c (ang.). birds.nu. [dostęp 2011-06-17].