Zniczek maderski

Zniczek maderski
Regulus madeirensis[1]
(Harcourt, 1851)
Ilustracja
Samiec
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada ptaki
Podgromada Neornithes
Nadrząd neognatyczne
Rząd wróblowe
Podrząd śpiewające
Rodzina mysikróliki
Rodzaj Regulus
Gatunek zniczek maderski
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[2]
Status iucn3.1 LC pl.svg

Zniczek maderski (Regulus madeirensis) – gatunek małego ptaka z rodziny mysikrólików. Wyodrębniony ze zniczka (R. ignicapillus). Występuje endemicznie na Maderze. Nie jest zagrożony wyginięciem.

Charakterystyka

Zniczek maderski to mały ptak o okrągłych kształtach, liczący blisko 9–10 cm i osiągający masę 5 g. Ma jasny oliwkowozielony wierzch ciała z brązową plamą utworzoną przez barkówki oraz białawy spód ciała z szarobrązowym odcieniem na piersi i bokach. Dostrzec można dwa białe paski skrzydłowe, cienki czarny dziób i czarnobrązowe nogi. Na głowie pasiasty wzór, w którego skład wchodzi czarny pasek oczny, biała brew i czub – żółty u samicy, zaś w większości pomarańczowy u samca[3]. Osobniki młodociane wyróżnia szarawy odcień na wierzchu ciała a także brak pasiastego wzoru na głowie[4]; podczas ich pierwszej zimy jedynie lotki i sterówki nie są wymieniane i młode ptaki stają się niemożliwe do odróżnienia od dorosłych w terenie. U tego gatunku zniczka stosowanym sposobem poruszania się są podskoki z ciałem trzymanym poziomo, lot niepewny i furkoczący z wykonywanymi raz po raz unikami[3].

W porównaniu do zniczka (Regulus ignicapilla) zniczka maderskiego cechuje dłuższy dziób i nogi, krótsza brew, więcej czerni na skrydłe i głębsza, złotobrązowa barwa barkówek; czub samca o bardziej wyblakłej barwie. Upierzenie młodych na głowie bardziej ujednolicone, bez słabo zaznaczonej brwi, która zdobi głowy europejskich gatunków[4].

W repertuar wokalnych zarówno zniczka maderskiego, jak i zwyczajnego wchodzą wysokie dźwięki, jednak maderski gatunek ma swą pieśń podzieloną na 3 części, podczas gdy europejski gatunek swój dźwięk wznosi stopniowo i ma węższy zakres częstotliwości[5]. W głos obu tych ptaków wchodzą wysokie dźwięki zuu zu-zi-zi, jednak M. madeirensis wydaje z siebie także przenikliwe łiz i gwiżdżące pip[4].

Taksonomia

Regulus madeirensis

Mysikróliki to niewielka grupa ptaków niekiedy włączana do pokrzewkowatych, jednak często podnoszona do rangi rodziny[6], zwłaszcza że niedawne badania wykazał, mimo widocznych po pobieżnych oględzinach różnic, czuby są cechą taksonomicznie odrębną wobec pokrzewek[7][8]. Nazwa rodziny, Regulidae, i jej jedynego rodzaju – Regulus – pochodzą od łacińskiego słowa regulus, zdrobnienia słowa rex, „król”[9], co odnosi się do żółtych tudzież żółtych czubków dorosłych osobników. Epitet gatunkowy madeirensis wywodzi się od nazwy wyspy, na której zniczek maderski występuje.Po raz pierwszy opisał go angielski naturalista Edward Vernon Harcourt w 1851[10] Do czasów najnowszych traktowany był jako podgatunek R. i. madeirensis zniczka R. ignicapillus. Analiza filogenetyczna poprzez sekwencjonowanie genu kodującego cytochromu b wykazała różnice na poziomie gatunkowym względem nominatywnej formy zniczka, R. i. ignicapillus. Analiza różnic między cytochromami b dała wynik rzędu 8,5%, co jest porównywalne wobec tych wartości u innych zbadanych przedstawicieli Regulus, na przykład 9% między wspomnianym genem mysikrólika zwyczajnego (R. regulus) i mysikrólikiem złotogłowym (R. satrapa)[11]. Wydzielenie gatunku (split) zainicjowało Association of European Rarities Committees (AERC) w 2003[12], jednak niektórzy autorzy, jak Clements, nie dopatrują się w tym taksonie nowego gatunku[13]. Międzynarodowy Kongres Ornitologiczny ustalił angielską nazwę „Madeiracrest”[14], jednak nazwa została zmieniona na „Madeira firecrest”[15].

Pieśń czterech podgatunków zniczka (nominatywnego R. i. ignicapillus, śródziemnomorskiego R. i. balearicus, południowo-wschodniego R. i. caucasicus i północnoafrykańskiego R. i. laeneni) ma kilka form niewiele różniących się wobec siebie, podczas gdy u zniczka maderskiego wykształciła się tylko jedna forma pieśni, która następnie dzieli się na trzy frazy, gdzie na dwie składają się zmodyfikowane dźwięki wydawane podczas zalotów i sytuacji utarczki między ptakami. Głosy wydawane w trakcie zalotów wykazują szerszy zakres częstotliwości i większą harmonijność, porównując do form kontynentalnych. Dorosłe zniczki nie reagują agresywnie czy terytorialnie na odtwarzane pieśni zniczka maderskiego, podczas gdy ptaki z Madery silnie reagują na głosy ptaków z Europy i Afryki[16]. Forma wyspowa została rozpoznana jako takson odrębny na poziomie gatunku na podstawie różnic w morfologii, wokalizacji i genetyce[17].

Archipelagi Wysp Kanaryjskich, Azorów i Madera są pochodzenia wulkanicznego i nigdy nie były częścią kontynentu. Madera rozpoczęła tworzyć się w miocenie i około 700 tys. lat temu już występowała pod swoją mniej-więcej obecną formą[18]. W odległej przeszłości wszystkie archipelagi zasiedlone były przez przedstawicieli Regulus, które ewoluowały w oderwaniu od kontaktu z populacjami kontynentalnymi. Omawiany gatunek pochodzący od zniczka ewoluował na Maderze, a podgatunki mysikrólika na innych wyspach[19]. Różnice w genie kodującym cytochrom b u zniczka z Madery a kontynentalnym wskazuje na izolację przez blisko 4 mln lat[11], to około 2,2 mln lat wcześniej, niż rozdział mysikrólików na Kanarach i Azorach[19].

Zasięg i środowisko

Lasy laurowe na Maderze

R. madeirensis jest endemitem Madery. Spotykany głównie na większych wysokościach między 600 a 1,550 m n.p.m. we wszelkich typach lasów i zakrzewień[20], ale preferuje wrzośce dzrzewiaste (Erica arborea)[19]. Mimo że to gatunek wysoce przystosowany do endemicznych wrzośców drzewiastych, gnieździ się także w bobowatych właściwych, reliktowych lasach warzynolistnych, lasach zdominowanych przez dęby i zaroślach introdukowanego cedru Cryptomeria japonica. Nie występuje na plantacjach eukaliptusów i akacji, której w wielu miejscach zastąpiły pierwotny las laurowy[11].

Zachowanie

Lęgi

Samiec zniczka maderskiego jest aktywny wokalnie wczas okresu lęgowego, a jego pokazy terytorialności obejmują wysuwanie dzioba w kierunku innego ptaka oraz eksponowanie czuba i wzorzystego upierzenia głowy. Tym różni się od mysikrólika, która wykonuje skłony g głową, by powiększyć swój czub w oczach rywala[21]. R. madeirensis to gatunek monogamiczny. Nie odstając od innych przedstawicieli rodziny buduje gniazdo w postaci zamkniętego kubeczka utworzonego w koronie drzewa, którą to konstrukcję cechuje otwór wejściowy ulokowany w pobliżu wierzchołka. Na zewnętrzną warstwę składa się mech, gałązki, porosty i pajęcze sieci, których ptak używa także celem przytwierdzenia gniazda do gałęzi. Środkową warstwę tworzy mech, zaś wyściółkę pióra (nawet do 3000 sztuk) oraz włosie[21] W budowie uczestniczy jedynie samica, samiec jednak towarzyszy jej przez ten okres, liczący od kilku dni do trzech tygodni[11].

Regulus madeirensis - MHNT

Jaja są opisywane jako podobne do tych przedstawicieli Phylloscopus (brązowe plamki na białej skorupce)[22], w przeciwieństwie do jaj zniczka, które charakteryzuje różowa skorupka z bardzo słabo widocznymi czerwonawymi plamkami przy szerszym końcu[23] Rozmiar zniesienia nieznany, ale prawdopodobnie jest mniejszy niż u nominatywnego podgatunku zniczka, u którego w lęgu jest 7–12 jaj. Samica wysiaduje jaja przez 14,5 do 16,5 dni, a następnie przejmuje w gnieździe pieczę nad młodymi, które uzyskują pełne upierzenie 19 do 20 dni po wykluciu. Zarówno samiec jak i samica karmią pisklęta i podloty[21].

Pożywienie

Samiec

Wszystkie gatunki z rodzaju Regulus są niemal wyłącznie owadożerne, polując na małe stawonogi z miękkim oskórkiem, jak skoczogonki, mszyce i pająki. Zjadają także kokony i jaja pająków oraz owadów, niekiedy jedząc pyłek kwiatowy. Zniczek maderski pożywienia szuka pośród drzew, przeczesując głównie górne powierzchnie gałęzi w otoczeniu drzew iglastych lub zbliżonych obszarów liści na drzewach liściastych. To cecha wyróżniająca względem mysikrólika, który często w poszukiwaniu pokarmu bada spód gałęzi czy też liścia. R. madeirensis wypatruje zdobyczy również pośród mchów i porostów, często porastających konary i gałęzie drzew laurowych i dębów[11].

Drapieżniki, pasozyty

Mała różnorodność gatunków na wyspie sprawia, że zniczek maderski ma niewielu naturalnych wrogów. Spośród trzech szponiastych myszołów zwyczajny (Buteo buteo) i pustułka zwyczajna (Falco tinnunculus) za potencjalną zdobycz mają głównie ssaki; jeden z podgatunków krogulca, Accipiter nisus granti, specjalizuje się w ptakach leśnych[21].

Poza nietoperzami na Maderze nie było ssaków, jednak trochę gatunków zostało wprowadzonych; należą do nich dwa, które mogą zjadać pisklęta[24] – brown rat i zdziczałe koty. Nawet stanowiska lęgowe petreli maderskich (Pterodroma madeira) ulokowane wysoko w górach są narażone ze strony tych dwóch gatunków[25][26].

Brak informacji na temat informacji dotyczących pasożytów tego gatunku, ale pchła Dasypsyllus gallinulae została stwierdzona na pokrewnych gatunkach Regulus[27], a u pozostałych makaronezyjskich gatunków stwierdzono poważne infekcje wywołany przez obcy dla wysp patogen, np. Avipoxvirus (ptasia ospa) i ptasia malaria zostały wykryte u przedstawicieli świergotków kanaryjskich (Anthus berthelotii)[28].

Status

Cały zasięg zniczka maderskiego ogranicza się do jednej wyspie, na której zdaje się być pospolity[11] do bardzo pospolitego[21], jednak całkowita liczebność populacji nie została oszacowana[20]. IUCN uznaje R. madeirensis za gatunek najmniejszej troski[2]. Możliwe, że populacja spada wskutek wycinki lasów[20], ale jego przystosowanie do zasiedlania także plantacji pewnych nierodzimych gatunków może zmniejsza potencjalne ryzyko spadku liczebności[11].

  1. Regulus madeirensis, w: Integrated Taxonomic Information System (ang.).
  2. a b Regulus madeirensis. Czerwona księga gatunków zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) (ang.).
  3. a b Kevin Baker: Warblers of Europe, Asia and North Africa. London: Helm, 1997, s. 383–384, seria: Helm Identification Guides. ISBN 0-7136-3971-7.
  4. a b c Collins Bird Guide. London: Collins, 1999, s. 336. ISBN 0-00-219728-6.
  5. Mark Constantine: The Sound Approach to Birding: A Guide to Understanding Bird Sound. Poole: The Sound Approach, 2006, s. 137. ISBN 90-810933-1-2.
  6. Burt L. Monroe. The new DNA-DNA avian classification: What's it all about?. „British Birds”. 85 (2), s. 53–61, luty1992. 
  7. A phylogenetic hypothesis for passerine birds: taxonomic and biogeographic implications of an analysis of nuclear DNA sequence data. . 269 (1488), s. 295–308, 2002. DOI: 10.1098/rspb.2001.1883. 
  8. Molecular phylogeny of songbirds (Passerifor-mes) inferred from mitochondrial 16S ribosomal RNA gene sequences. . 30 (2), s. 325–335, 2004. DOI: 10.1016/S1055-7903(03)00193-3. 
  9. pod red. Ian Brookes: Chambers Dictionary. Edynburg: Chambers, 2006, s. 223, 735, 1277. ISBN 0-550-10185-3.
  10. Edward Vernon Harcourt: A Sketch of Madeira. London: John Murray, 1851, s. 117–118.
  11. a b c d e f g Martens, Jochen; Päckert, Martin Family Regulidae (Kinglets & Firecrests) w Del Hoyo, Josep; Elliott, Andrew; Christie, David. A.: Handbook of the Birds of the World: Old World Flycatchers to Old World Warblers. Barcelona: Lynx Edicions, 2006, s. 330–349. ISBN 84-96553-06-X.
  12. AERC TAC's Taxonomic Recommendations. Association of European Rarities Committees, 2003, s. 22.
  13. The Clements checklist of birds of the world: Version 6.4.. Cornell University Laboratory of Ornithology. [dostęp 2010-07-30].
  14. Gill, F., and M. Wright, Birds of the World: Recommended English Names, Princeton University Press, 2006, p. 165.
  15. Gill, F., & D. Donsker (red.): Dapple-throats, sugarbirds, fairy-bluebirds, kinglets, hyliotas, wrens & gnatcatchers. IOC World Bird List, 2014. [dostęp 29 września 2014].
  16. Lautäußerungen der Sommergoldhähnchen von den Inseln Madeira und Mallorca (Regulus ignicapillus madeirensis, R. i. balearicus). „Journal für Ornithologie”. 142 (1), s. 16–29, styczeń 2001. DOI: 10.1046/j.1439-0361.2000.00054.x (niem.). 
  17. Taxonomic recommendations for British birds: third report. „Ibis”. 147 (4), s. 821–826, 2005. DOI: 10.1111/j.1474-919X.2005.00483.x. 
  18. Madeira. W: Global Volcanism Program [on-line]. Smithsonian Institution. [dostęp 20 czerwca 2010].
  19. a b c Christian Dietzen. Molecular phylogeography and colonization history of passerine birds of the Atlantic islands (Macaronesia). „University of Heidelberg Doctoral Dissertation”, s. 24, 75–96, czerwiec 2007. 
  20. a b c BirdLife International Species factsheet: Regulus madeirensis. BirdLife International.
  21. a b c d e David Snow, Christopher M. Perrins (red.): The Birds of the Western Palearctic. Oxford: Oxford University Press, 1998, s. 345–348. ISBN 0-19-854099-X.
  22. Eric Simms: British Warblers. London: Collins, 1985, seria: New Naturalist Series. ISBN 0-00-219810-X.
  23. Henry Seebohm: Coloured Figures of the Eggs of British Birds. Sheffield: Pawson and Brailsford, 1896, s. 209, tabl. barwna nr 53.
  24. Marco Masseti. Mammals of the Macaronesian islands (the Azores, Madeira, the Canary and Cape Verde islands): redefinition of the ecological equilibrium. . 74 (1). s. 3–34. DOI: 10.1515/MAMM.2010.011. 
  25. Trophic habits of feral cats in the high mountain shrublands of the Macaronesian islands (NW Africa, Atlantic Ocean). „Acta Theriologica”. 55 (3). s. 241–250. DOI: 10.4098/j.at.0001-7051.069.2009. 
  26. Francis Zino, Borja Heredia, Manuel J. Biscoito: Action plan for Zino's Petrel (Pterodroma madeira). Brussels: European Commission, 1995, s. 1–14.
  27. Fleas, Flukes and Cuckoos. A study of bird parasites. London: Collins, 1953, s. 113.
  28. Genetic characterization, distribution and prevalence of avian pox and avian malaria in the Berthelot's pipit Anthus berthelotii in Macaronesia. „Parasitology Research”. 103 (6), s. 1435–1443, listopad 2008. DOI: 10.1007/s00436-008-1153-7.